18.Қ. Ергөбек – сыншы

Әдебиетші, сыншы, публицист, филология ғылымының докторы, профессор, Гуманитарлық Ғылымдар академиясының Халықаралық Ш.Айтматов академиясының академигі, Қазақстан Жазушылар, Журналистер одақтарының мүшесі, Қазақстан Жазушылар Одағы Басқарма мүшесі Қ.Ергөбек 1952 ж. 26 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданындағы Ақынтоғай ауылында, шопан отбасында дүниеге келген. Алты жасында әкеден жетім қалды. 1970-1975 жылдары Әл-Фараби /С.М.Киров/ атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін оқып, аяқтайды. Қ.Ергөбек әдеби процеске студент кезінен араласты. Талапты жастың ерте қанаттануына университет профессорлары — Б.Кенжебаев, Т.Кәкішев сынды үлкен жүректі ұстаздары ерекше ықпал етті. 1970 жылдардан әдеби сынға араласқан оның ағымдағы баспасөзде осы уақыт аралығында 600-ден астам мақаласы жарияланды. «Адасқандар ақиқаты», «Терең тамырлар» повест-зерттеулері кітап болып шықты. Ол әсіресе Сәбит Мұқанов өмірі мен шығармашылығын дендей зерттеген ғалым. Оның «Жан жылуы» /1981/, «Сәбит Мұқанов» /1989/, «Жақсыдан қалған сөз» /1991/, «Баянғұмыр» /1991/, «Сәбит Мұқанов» /1999/ «Жазушы шеберханасы» /2002/ аталатын сын-зерттеу, монографиялық еңбектері қазақ әдебиеті классигі С.Мұқановтың шығармашылық тағдырына бағышталған.Бірсыпыра жыл Қазақстан Жазушылар одағында балалар әдебиеті кеңесін басқарған ол республикадағы осы саланың санаулы сыншы, зерттеушісінен саналады. Құлбек Ергөбектің Бейсембай Кенжебаев жөнінде ерекше тоқталған, тәпсірлеген тақырыбының бірі – ғалымның «Зар» деп аталатын туындысы. Бұл шығарманың осы заман талабымен, құрылымымен, психологиясымен үндесетіндіктен ерекше атаудамыз. Бұл шығарма формалық жағынан очерк үлгісіне келіңкірейді. Ойы өткір де, құнарлы дүние. Бұл – қазақтың қамын ойлауға, қазақ ұлтының ұлт болып тарих бетіне қалуына жасалған жанашырлық пікір жүйесі деуге болатын шығарма. Ғалым Құлбек Ергөбек өзінің «Қайырымсыз уақыттың қайсар ұланы немесе профессор Бейсембай Кенжебайұлының рухани ерліктері жайлы хикая» деп аталатын зерттеуінде Бейсембай Кенжебаев шығармашылығының он бес қырын сөз етеді. Мұны ғалым он бес ерлік тұрғысында түсіндіреді. Біз мұны бейсамбайтанудың он бес концепциясы деп таныдық. Он бестің баршасы да- үлкен белестер. Оның біреуінің өзі бір адамның өмір бойы атқарарлық жұмысымен пара-пар. Б.Кенжебаевтың барлық шығармашылығы он бес тараппен жазылып, жетілді десек, бұлардың барлығы да зиялы орта мен биліктен сын естіп, әдеби теперіш көріп, сол кездегі әділетсіз уақыт пен әділетсіз қоғамның талқысына түсіп аяусыз сыналып еді.. Қалай десек те, ғалым осы еңбегі арқылы өзінің ұлы ұстазына, қазақ әдебиеттануындағы Ахаңнан кейінгі екінші орынды иеленген Бейсембей Кенжебаевқа аса көрнекті де, еңселі әдеби ескерткіш жасағандай танылады.

19. З.Қабдолов – әдебиет теориясын негіздеушілердің бірі.

Әдебиеттанудың іргелі саласының бірі – әдебиет теориясының ұлттық негіздегі алғашқы толғамдары. А. Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы», Қ. Жұмалиевтің «Әдебиет теориясы», Е. Ысмайыловтың «Әдебиет теориясының мәселелері» еібектерінде бастау алып, өзінің тарих алдындағы алғы шарттарға сай өсіп-өркендеу және жеке ғылым ретінде туу, даму жолындағы жаңа қадамдар жасауға бет алды.Бұл ірі еңбектерден соң әдебиет мәселелерінде ортадан ойып тұрып алатын еңбектердің бірі – З. Қабдоловтың «Сөз өнері» («Әдебиет теориясы негіздері»). Бұл еңбек бірнеше рет жарық көрген және де өзгертіліп, өңделіп отырған. Себебі, З. Қабдолов – еңбекті жаздым, жарыққа шығардым деп жылы жауып қоймай, үнемі ізденіс, тынымсыз еңбектену үстінде жүретіндігі. Сонау жетпісінші жылдарда басылған еңбек арада кейде үш, кейде алты-жеті жыл салнып, өзгертіліп, толықтырылып басылғандығы белгілі.З. Қабдолов әуелі әдебиеттің өзін,сосын әдебиеттің барша қадір-қасиетін, жарқырап көрінетін нақты – әдеби шығарманы, ең соңында даму, құбылту үстіндегі әдебиетті – әдеби процесті қарастырады. Бұл автордың алдына қойған: біріншіден, «әдебиеттің теориясын оның практикамен байланыстыру», екіншіден, «теориялық толғамдарды жазушылық шеберлік мәселесімен, қажет жағдайда қаламгерлік өнердің қиын иірімдерімен ұштастыра, көркем творчествоның психологиясымен байланыстыра жүйелеу» мақсатындағы екі өзекті міндеттің екеуін де ойдағыдай жүзеге асырып шығуына қолайлы жағдай жасаған.

З. Қабдолов әдебиеттің қоғамдық мәнін, халықтық, ұлттық сипатын оының қондырмалық сиаптынан өрбітеді. Сол арқылы әдебиеттің әлеуметтік сипаттарының тектік бірлігі мен түрлік әр алуандығын – өзара байланыстарын саралап түсіндіреді. Автордың әдебиеттің мұндай өрелі категорияларын өзара сабақтастыра қарауы аталмыш ұғымдарды бұрынғы оқулықтарда ұшырасып жүрген схоластикалық түсініктемелер мен екіұштылықтарынан арылтып, ғылыми негізге орнықты, логикалық дәлелі дәйекті, көңілге қонымды анықтамаларға ие еткен.

«Әдебиет теориясының негіздері» - әлемдік әдебиет тану мектебінің азаматтық дәйектілік, ғылыми көрегендік, биік парасат, творчестволық ізденіс, философиялық тереңдік, дәлдік пен дәлелділік сияқты өзіндік сипаттарының бәрі де жарқырап жақсы көрінген туынды.