48.Бүгінгі әдеби процесс және сын.

80жылдардың соңына қарай елімізде басталған түбірлі бетбұрыстар қазақ әдебиеті сынына да тың серпіліс әкелді,алға жаңа міндеттер қойды.Мұндай үлкен міндетерді атқаруға сынның ғылыми сипаты артып,әдебиеттану ғылымының өрісі кеңейе түсті.Қазіргі кезде әдебиет сыны жан-жақты өркендеп,жанрлық түрлері дамыды.Әдебиеттану ғылымының бұл саласында сын мақала,сын пікір(рецензия),шолу мақала,эссе(ғылыми очерктер),сын-монографиялар т/б жанрлық түрлері дами бастады.Қазақ руханиятында қайталанбас көркем мұра сыйлаған Ғ.Мүсірепов, Т.Әлімқұлов, Қ.Мұхаметжанов, қазір де қолынан қаламы түспеген Ә.Нұрпейісов, Ш.Мұртаза, Ф.Оңғарсынова сынды шынайы суреткерлер жайындағы толымды,тағылымы биік әдеби-эстетикалық эсселер мен әдеби талдау мақалалар шоғыры осының барлығы әдебиет сыншысының кейінгі он-он бес жыл көлемінде тынымсыз ізденіс үстінде екенін көрсетеді.Әрқайсысы қазақ әдебиетінің бір-бір шоқтығынга айналған жоғарыда аты аталған қаламгерлердің шығармашылық зертханасының,олардың көркемдік әлемнің қазіргі әдебиеттану,сыни-эстетикалық дүниетанымымыздың бүгінгі жеткен биігінен талдау арнасында қарастырылуы басты рухани олжамыз дер едік.Әдебиетімізге тәуелсіздік кезеңінде келген жастардың шығармашы лығы да толымды әңгіме көтеруді талап етеді.Олардың нысаны-тұнып тұрған бүгінгі күн,бүгінгі заман десек болады.Жалпы,айта кетсек,әдебиет сыны көркем әдебиетпен үзеңгілес дүниеге келеді . Көркемдік даму мен эстетикалық талап – талғамның өркендеу процесі уақыт жағынан бір – бірінің ілгері - кейінділігіне қарамастан, өзара байланысты болады. Ал енді көркем әдебиетпен үзеңгілес дүниеге келген сынның дәрежесі қандай болмақ деген мәселеге келгенде, екі себепке, атап айтқанда, субъективтік және объективтік себептерге тоқтала кеткен жөн. Субъективтік себепте ең алдымен, сыншының білім деңгейі мен эстетикалық талғамының мол – аздығын еске алу керек. Қай кез болмасын, әдебиеттің өрлеу кезінде де, оның кейде көркемдік жағынан да, қоғамдық пікірді ұйымдастыру жағынан да биік деңгейден табылмай қалатын шағында да сыншыға қойылатын субъективтік талап шығып қалған емес. Екінші объективтік себеп – көбіне әдебиеттің жалпы дәрежесіне тәуелді. Егер көркем шығармалар өзінің қоғамдық мәні жағынан көркем бейнелер жасау, типтік жағдайларды көрініспен суреттеу, тіл байлығын игеру, оқушыны ілгері ұмтылдыратын эстетикалық идеяларды белгілеу жағынан биік деңгейден табылып жатса, онда сынның өресі биік болғаны. сыншы әрқашан көркемдік дамудың кезеңді асуларында ойын өрбітуге қажетті дәлелдерді әдебиеттің күнделікті шындығынан ала отырып, келешекте шығар биіктерді бағдарлайды, әдебиеттің өркендер арнасын анықтайды, әдеби процеске белсене араласады.

49 Сыншыл реализм

Сыншыл реализм–әдебиеттегі көркемдік әдіс.Өмірді сан қырынан зерттеп, қоғамның адамзаттық нормаларға қайшы келетін кемшіліктерін сынға алады.Типтік жағдайда типтік образдар жасау арқылы өмірді неғұрлым шынайы суреттеуге ұмтылып, адамдар тағдырын, олардың мінез - бітімін, қоғамдағы қайшылықтарды сынайды.Адам мен қоғам арақатынасын, адамзаттың қоғамдағы жасампаздық, белсенділік қызметін, олардың ғасырлар бойы қалыптасқан адамгершілік қалыптарын сақтай отырып, бақытты өмір сүру жолындағы ұмтылысын, күресін бейнелейді.Қоғамдық дамудың дұрыс жолды таңдауында сынның рөлі қаншалықты болса, Сыншыл реализм де өнер құдіретімен өмірдің көлеңкелі тұстарын шынайы бейнелеуге ұмтылып, оны жою мен әділетті қоғам орнатуға үндейді. Қоғамда белең алған кемшіліктер мен әділетсіздікті сынап, оны болдырмауға шақыру Сыншыл реализмнің басты сипаты саналады.Қазақ әдебиетінде жыраулар поэзиясында қоғамға деген сыни көзқарас, халықтың арман - мұратын ел билеушілерден қаймықпастан жыр өрнектерімен жеткізу негізгі сарынды құрады. Бұқараның мұңын жоқтап, билеуші топтың елге жасаған әділетсіздігін әшкерелей жырлау қазақ әдебиеті дамуының басты бағытына айналды.Сыншыл реализм әдісі жыраулар поэзиясы мен әлем классиктері дәстүрлерін үлгі-өнеге тұтқан Абай шығармаларында берік орын алды.20 ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінде өмір құбылыстарын көркем бейнелеудің бір тәсілі ретінде сыншыл сарын А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Торайғыров, тағы басқа шығармаларында өрісті арна болды.Сыншыл реализм өмір шындығы.Әдетте, өткен дәуірде өмір кешкен ақын – жазушылардың жазғандарын жеке талдап айта салу оңай да, шеберлікті, өзіне - өзі үлкен талап етіп қойған әдеби бағытын дұрыс тану көп еңбекті керек етеді.Бұлай дейтініміз қандай әдеби ағын болмасын, тіпті әр елдікі, халықтікі десек те ұқсастық, ерекшелік болатындығы аңғарылады. «Әр елдің заңы басқа, иттері қара қасқа» десек те өзгешеліктері мен бірге үндестігі болатынын білдік... Себебі қоғамы ұқсас болған елде қарама – қайшылық та, үстем топқа деген наразылық та бірдей болатыны даусыз.Біз жоғарыдағы орыс ақын – жазушылары мен Абай шығармаларын салыстыра қарағанымызда мейлі орыс, қоғамы болсын, мейлі қазақ қоғамы болсын ұқсастық барын ұқтық.Ал айырмашылығы әр ұлттың ұлттық менталитетіне ғана тірелгендей.Сыншыл реализм - өмір шындығын нақты көрсете алатын әдеби ағым болғандықтан осы ағымға қалай сілтеген ақын – жазушылардың көздеген мүдде тұрғысынан шыққаны айқын.Өйткені өмір шындығы әр елде кездесетін, әр халықтың арасынан табылатын шындық.Сол шындықты ашына айтқан сыншыл реалистік жазушылардың бұл ретте өз елінің көзін ашуды көздеген мақсаттары үшін еңбек еткені рас.