12.1937Жылғы ойран.

Шығарманың көркемдік қасиеттерінен гөрі идеялық жағына маңыз берген солақай сындар бүкіл соғысқа дейінгі дәуір бойы үстемдік құрып, ақыры 1937 ж. жазушыларды екінші дүркін жаппай жазалауға ұрындырды. Осы саяси науқанның салдарынан Ысмайылов, Жұмалиев, Қ. Мұқамедханов т.б. қудаланып, әдебиеттен шеттетілді. Кенжебаев, Т. Нұртазин, Қоңыратбаев т.б. қуғындалды. Тоқырауға ұшыраған қазақ Әдеби сыны 1955 ж. респ. басшылығы ауысып, идеол. солшыл бағыттағы тоң ептеп жібіп, шығармашылық жұмысқа мүмкіндіктер туа бастаған кезде қайтадан жанданып, кең арнасына түсе бастады. Қазіргі қоғамдық, рухани өміріміздің барлық салаларында түбірлі бетбұрыстар өріс алған заманда кешегіміз бен бүгінімізді тағы да сана сарабына салып, ой елегінен өткеріп жатқан жайымыз бар. Әдебиетіміздің революцияға дейінгі проблемаларын былай қойғанның өзінде Октябрьден кейінгі кезеңнің ішінде де дұрыс шешімін күтіп жатқан мәселелер жеткілікті. Сондай мәселеніің бірі соғысқа дейінгі қазақ қаламгерлерінің көпшілігіне «ұлтшылдықтың» таңбасы басылып, қуғындалуы еді. Әдебиет пен мәдениетке партиялық басшылық жасау дегенді сылтауратып, күні кешеге дейін көркемдік дамуға солақайлықтың, өктем саясаттың тежеу болып келгендігі, тіпті зиянын да тигізгені қазір ашық айтылып жатыр. Елімізге күштеп жүргізілген осындай саяси-әлеуметтік зорлық саясаты мәдени, әдеби өмірге тікелей әсер етті. Онсызда Алашорда қозғалысын, алашорды әдебиетін «әшкерелеуде» зор саяси қырағылық танытқан кейбір «белсенділер» бүкіл отызыншы жылдардың өн бойында қарап жатқан жоқ болатын. Халық жауларына қарсы саяси қырағылықты күшейтуге үндеп Ілияс Қабылов бірнеше мақала жазды. «Қазақ большевиктерінің міндеті – қазақ ұлтшылдарына қарсы баса күресу» атты төрт тараудан тұратын мақаласы түгелдей алашорда қозғалысын, Бөкейханов, Дулатов, Досмұхамедов, Тынышбаев сынды азаматтарды ұлтшыл деп әшкереумен болды. Газет беттерінде халықтың «халық жауларына» деген өшпенділігінтьтуғызу мақсатында көлемді материалдармен қатар көпшілік пікірлері де жиілей беріліп тұрды. С. Сейуллин қыркүйектің 27-сінде «халық жауы» ретінде қамалды.Оның ұсталуына сол кезде баспасөз бетінде жарияланған «әшкерелегіш» мақалалармен мақалалар тікелей әсер етті.Қазақ поэзиясының «Құлагері» І. Жансүгіровке де «ұлтшылдықтың» қара күйесі барынша жағылып жатты. Қалай дегенмен де сталиндік қанқұйлы саясаттың тікелей нәтижесі болатын 30 ж-дың қаралы оқиғалары әсіресе, ұлт аймақтарында айықпас аурудың, жазылмас жараның негізін салып кетті. Өзімізге өзіміз сын көзімен қарап, не бар, не жоғымызды тарих тағылымының таразысына салып пайымдау – әркімнің азаматтық абыройының айғағы деп ұққан жөн.

13. «Айқап» журналындағы әдеби сын.

« Айқап» (1911-1915) журналының қазақ баспасөзінің тарихындағы орны айрықша. Ағартушы-демократ жазушы Мұхамеджан Сералиннің басшылығымен шығып тұрған бұл басылым ХХ ғ басындағы қазақ халқының ұлттық, әлеуметтік санасының оянуына айтарлықтай қызмет етті.Журналдың тақырыптық аясы өте кең. Сол кездегі қазақ қауымын толғандырған әлеуметтік, экономикалық мәдени мәселелердің ішінде басылым басылым бетінде көтерілмегені жоқ десе болғандай. «Айқаптың» қанатын кең жайып, кеңінен тарауына А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С. Торайғыров, С.Сейфуллин, Б,Майлин, М.Тұрғанбаев т.б сынды қаламгерлер айтарлықтай үлес қосты.«Айқап» журналындағы сыни материалдарда шығармаға баға бергенде көбіне объективті түрде келіп отырғандығы көрінеді. Ағын ақ, қарасын қара деп айтуға тырысқан. «Айқапта» хатшы болып қызмет істеген С.Торайғыров, журналдың мазмұнды шығуына көп еңбек еткен. Оның осында жарияланған «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан» және «Өлең мен айтушылар» атты мақалаларының орны ерекше. Жарияланған. «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан» атты мақаланың құндылығы сол – ол қазақ әдеби сыны тарихындағы алғашқы шолу мақалаларының бірі, әрі бірегейі. Сыртқы түрі шолу сияқты көрінгенімен де мақаланың проблемалық сипаты басым. Мұнда сол кездегі қазақ әдебиетінің ең бір өзекті мәселесі – тіл тағдырына батыл бара білген. Мақалада тіл тазалығы өткір көтерілген. Сол кезде шығып жатқан кітаптардың тіліне көңіл толмайтындығын ашық айтады. Айқап бетіндегі сын ескертпелер мен мақалаларды негізінен екі салаға бөліп қарастырамыз. Бірінші, педаг. сипаты айқын сыншылық ой пікірлер; екінші әдебиетке тікелей қатысты жайлардан өрбитін сыни ойлар. Айқап журналында пед. Мақсатты көздеген алғашқы сыни пікір М. Нұрбаевтың «қазақша әліппе» атты кітабына айтылды. Айқап журналы әсіресе әліппе кітаптарына назар аударды. Жарияланған мақалалар: Торайғыров «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан», Мәмеков Ғ. «Өлең жырларымыз туралы»,Ж. Тілеулен «Баспасөз», Е. Қасабулатовтың «Баспасөзге қарсы» т.б.