8.Абай өнері әдеби сында.

Қазақ әдебиет сынының туу дәуірінде оның эстетикалық өрісін едәуір биікке көтеруге себепші болған шешуші фактордың бірі – ұлы Абай творчествосы. Қазақтың сыншылдық ойының оянып, туа бастау шағында ұлы ағартушы-демократымыз Шоқан, Ыбырай және Абай қоғамдық сананың үш мәнді саласы бойынша ой өрбіткенімәлім. Шоқан Уалиханов өзінің әдебиет жайындағы ой-пікірлерін ғылыми арнамен, Ыбырай Алтынсарин педагогикалық жүйемен баяндаса, Абай Құнанбаев эстетикалық таныммен тұжырымдады. Демек қанатын қомдап, ұшуға талпынған сәби сынға бұл үш сала, яғни ғылыми, педагогикалық және эстетикалық баяндаулар мен танымдар үлкен таяныш болып оның алар қамалдарын, асар асуларын бірсыдырғы дәл белгіледі. Келешектегі социологиялық – эстетикалық ойлардың озық та мәнді, өрелі де биік деңгейіне жөн-жоба көрсетті.Қазір Абайдың өмірі мен шығармашылығының қыры мен сыры түгел аян. Зерттеу еңбектері, әсіресе әуезовтың Абай жолы эпопеясының ұлы дарынның қадір қасиетін жұрттшылыұұа танытты. Абай жөніндегі тқңғыш еңбек Кәкітай Ысқақұлының «Абай(Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі» атты мақаласы. Осы мақалады К. Ысқақов З мәселені баяндауды мақсат еткен, бірінші, Абайдың ата тегі және оның Абайдың ақындық өнеріне жасаған әсері, екінші, Абайдың әлеуметтік өмірі, үшінші, кемеңгер ақын шығармашылығының негізгі идеялық эстетикалық арнасы. Кәкітай мақаласының шоқтығын көтеретін мәселелер Абайдың қоғамдық өмірі мен өнерпаздығына объективті талдау жасауға талаптанған бөлімдері. Абайдың аты тұңғыш рет «Дала уалаяты» газетінде аталған ж\е «Айқап» журналының бетінде емін еркін орын алған. Абайдың шығармаларын насихъаттау ісінде қазақтың тұңғыш журналисті Назипа Құлжанованың еібегі айрықша. Абайды еске түсіру кезінде баяндама жасаған Назипа «Абайды туғызған қазақ даласы тағы да Абай секілді, бәлки онан да артық данышпандар туғызар» дегенде, тыңдаушы қазақтардың ішінде көзіне жас алғандар да болды. Сөйтіп, Абай шығармашылығы ж\е өнегелі өмірі Қазан төңкерісіне дейін орыс қазақ тілінде жарияланған арнайы мақалалалар мен еңбектері қазақ еліне жария болды

9.Жиырмасыншы жылдардағы әдебиеттану.

Төңкерістен кейінгі 10-15 жылда әлеуметтік және эстетикалық-көркемдік ізденіс күшті болды. Патша заманында тұншыққан ой-пікір демократиялық негізде ағыл-тегіл айтылуына мүмкіндік туды. 1920-1925 жылдар аралығында әдебиеттің жалпы проблемасынан гөрі жеке дарындардың күш қуатын, алған бағытын, ұстанған мұратын айқындау мәселесі төңірегінде пікір сайыстары болды. С.Сейфуллиннің қоғамдық, мемлекеттік ісі, әлеумет алдындағы абыройы 1922 жылы үш кітабын «Асау тұлпар» өлеңдер жинағы, «Қызыл сұңқарлар» төңкерісшіл пъесасы, «Бақыт жолында» драмасын шығаруға мүмкіндік жасады.1926 жылы А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқыш» еңбегін жариялауы қазақтың эстетикалық ойының заңды жалғасы. 20-жылдардағы сын Сәкен, Мағжан, Мұхтар төңірегінде көп болды. Сәкеннің «Қызыл сұңқарлар» пъесасын бірінші болып Әуезов сынады. Оған нәзірдің «асау тұлпар» жинағын сынап жазған мақалары қосылды. Н.Төреқұлов Мағжан хақында былай деді: «Мағжанның өлеңінде қазақтың шаруашылығына, әдебиетіне, саясатына үлкен қарсылығы бар. Мағжан ақын, бірақ қазақ ақыны емес, қазақтың тұрмысынан айрылған ақын». 20-жылдары ойды тежеу, сақтана сөйлеу машығы болмады. 20-жылдардың эстетикалық-сыншылық бел-белестерін әңгімелеген уақытта сынды өзінің негізгі өнерпаздық арнасы санағандарды, өз еңбектерімен қазақ сынын биікке көтергендерді атай кеткен жөн. Олар: Ж.Аймауытов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Мәжит Дәулетбаев сынды көркем шығармаларымен жарқырап көрінген, өздерінің көзқарасын ашық жазған тұлғалар еді. 20-жылдары қазақтың профессионал сыншылары айқындалып, өнерпаздық келбеттерін таныта бастады. Олар: А.Байтұрсынов, Ғ.Тоғжанов, Ә.Байдилдин, Ж.Сәрсенбин, Қ.Кемеңгеров, Д.Ысқақов, А.Байтасов, Б.Кенжебаев, Ә.Мәметова т.б.