54.Сын жанрының зерттелуі

Қазақ әдебиеттануы нақты мәселелерді зерттеуде әдебиеттің ішкі даму заңдылықтарын, жанрлардың ерекшеліктері мен туу, қалыптасу жолдарын анықтауға батыл қадам жасап отыр. әдебиетімізде зерттеліп жүрген проза, поэзия, драматургия жанрлары сияқты әдебиет сынының да тарихы мен қалыптасу процестері, өзіне тін шығармашылық ғылыми мәселелері арнайы зерттеуді талап етеді. Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының тарихи белестерінен үш кезеңді анық байқаймыз. Бірінші кезең – қазақ әдебиет дәуірінің туу дәуірі. Қазақ әдебиеті сынының туу процесі Қазан төңкерісіне дейін созылған. Екінші кезең – қазақ әдебиет сынының жанр ретінде қалыптасу және әдебиеттану ғылымының туу дәуірі. Бұл процесс 1917-1937 жылдардың арасын қамтиды. Үшінші кезең – қазақ әдебиет сынының өсіп-өркендеу және әдебиеттану ғылымының қалыптасу дәуірі 1938-1985 жылдар аралығы. Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының өсіп-өркендеуінің соңғы екі кезеңі пәлендей дау туғызбайды. Ал бірінші кезең, яғни, Қазан төңкерісіне дейін қазақ әдебиет сынының туу дәуірі жайлы әр қилы сиырқұйымшақ пікірлер бар. Бұл жөнінде европацентриятік кейбір ой пікірлерді сөз етудің қажеттілігі шамалы. Қоғамдық сананың әрбір саласын, әсіресе, қазақ әдебите жанрларының ғана емес, тіпті ешбір шүбә тудырмайтын тарихи желісі үзілмеген мәселелердің өзі төңкерістен кейін сапалыө жаңа қасиеттермен толысқанын тілге тиік етіп, бұрынғыны мансұқтатын, місе тұтпайтын кезіміз аз болмайды. Соны әдебиет жанрларына жақын тартқанда, әсіресе қазақтың әдеби сыны туралы шолақ пішіп, нығырта айтуды мақұл көріп келдік. Мұның өзі аксиома түрінде тұжырымдалды.

55.Фольклор және сын

Талай ғасырдан бері халықтың рухани азығы болып келген ауыз әдебиеті эстетикалық мұратты қалыптастыру барысында озық үлгі өнегесі бар ауыз әдебиеті көне дәуірде де, бүгінгі заманда да өзінің ықпалынан арылған жоқ. Мысалға ертегілерді алайық, одан керемет поэзияның желі еседі, көркемдік шеберліктің тамаша үлгісі еседі. Халық ертегілері әрқашанда адамды тәрбиелеудің тамаша құралы болып, әділдік жолына бас байлатып, зұлымдықтан жирентеді. Пушкинді еске түсіріңіздерші, ол балалық шағында ғана емес, атақты ақын болған соң да Арина Родионованың айтқан ертегілерін құмарта тыңдаған ғой. Осы орайда қазақтың халық батыры Бауыржан Момышұлының: «Менің осы күнгі келіндерім бесік жырын айта білмейді. Бесікте жатқанда құлағына анасының әлди үні сіңбеген баланың көкірегі кейін керек болып қала ма деп қорқамын»-деп қоюлата түскені тағы бар. Халық даналығынан туып, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін білдіретін мақал мен мәтелдің өміршеңдігін, жиі қолданатындығын, оның эстетикалық қуаты мен қауқары, әсері мен ықпалының молдығын кім жоққа шығара алмақ? Ән әуені естілген жерде қуаныш-шаттықтың желі еседі. Халықтың қнер сайысына, ақындар айтысына айрықша ілтипат білдіруі де тегіннен-тегін болмаса керек. Бұл күнде тұрмыс-салт жырлары той-томалағымыздың сәніне айналуда.

Сынның негізгі мақсаттарының бірі – ажарсыз бен келіссізді мінеу емес, ең алдымен адамның жан дүниесін, талап-талғамын әсемдік пен сұлулыққа, ізгілікке тәрбиелеу. Ендеше ауыз әдебиетіндегі талай тамаша көркемдік тәсңлдерді қадірлеп, оның шын мән-мағынасын ашуға тиіспіз.