4.Жаңа заманның жаңа эстетикалық идеалы.

Қалай десек те Қазан төңкерісінен кейін жаңа заман басталғаны анық. Қазақ даласындағы азын аулақ өндірісі бар қалалар мен кәсіпорындарда жұмысшы, шаруа , солдат депутаттарының кеңестері (совдептері) үш төрт ай ереуілдегені болмаса ,1920 жылдың ортасына дейін Қазақстанда жайма шуақ күн болған жоқ. Ақтар қашты, қызылдар қуды,әйтеуір қазақ сахарасы жынның ойнағына айналды. Құлағаны да , орнатайын деп жатқаны да елдің зәресін ұшырды.Халық азды , жүдеді.«Қазақ елінің оңаша отауын құрамыз . Ресейдің қол астында автономиясын алып береміз» деген алаш қозғалысының идеясын ресейде орнап жатқан не большевиктер өіметі ,не тарихи сахнадан шығып бара жатқан уақытша үкіметтердің бірде бірі қолдамады, мойындамады. Соның салдарынан 1919 жылы науырызда Байтұрсынов , Дулатов бастаған Торғай отряды кеңес үкіметжағына шыққаннан кейін не істерін білмей , Алашорда қожырай бостады. Ақпан революциясын қуанышпен қарсы алған халық Қазан төңкерісіне жылы қабақ көрсетіп, жүгірмегенімен ,жетектеуге оңай көнді. Өйткені патша заманында көрген қорлығы қайтып орала ма деп қорықты, буржуазиялық бостандықтың дәмін тата бастағанмен ,не екенін айыра алмай қалды , әйтеуір кедей кепшікті жақсылыққа бастаймыз дегендер көп болды. Қазан төңкерісінің дүрмегіне ілескендердің қай қайсысы болмасын көпшілікті қызықтырған идея соңынан түсті де кетті. Бұл идеяның « бұрын езіліп ,тапталған ,қорлықты көп көрген еңбекшілерді , кедей кепшіктерді дүниенің әміршісіне айналдырамыз » деген ұранның тартымдылығы күшті болды.Жиырмасыншы жылдардағы қазақтың әдеби сынына сол кездегі қоғамдық сана мен көркемдік таным түсініктің деңгейінен қарау шарт. Төңкерістен кейінгі 10-15 жылда әлеуметтік және эстетикалық көркемдік ізденістің қуаты ,екпіні айрықша күшті болды. Өйткені тұрмыс тіршілік те , сана сезім де дәуір толқынына кезекті де , ескіні қирату, жаңаны орнықтыру процесі мейлінше қатты жүрді. Бұл –бір. Екіншіден, патша заманында тұншыққан ой пікір демократиялық негізде ағыл тегіл айтылуына мүмкіндік туды . Жиырмасыншы жылдары ойды тежеу ,сақтана сөйлеу , көрбілтелеп айту машығы болмады. Үшіншіден , «Бойшыл, ұлтшыл жазушылардың творчестволық жағынан профессионалдық дәрежеде болғанын , оқыған , білімді екенін бүгуге , әрине , болмайды »

5.Жиырмасыншы ғасырдың басындағы әдеби сын.

Жиырмасыншы ғасырдың бас кезінде қазақ кітаптарының шыға бастауы сыншыл ойлардың ояна түсуіне жағдай жасады. Әсіресе 1909 жылы үш бірдей кітаптың- Абай өлеңдерінің, Ахметтің «Қырық мысалының » және Міржақыптың «Оян қазағының! » шығуы қазақ әдебиетінің ғана емес, сыншыл ойлар өрісін де кеңейте түскен айтулы оқиғаға айналды. Арғы бергі әдебиет жайлы жазылған мақалаларда Абайға соқпай өтпейтін болды. Тіпті әлеуметтік мәдени өмірдің түрлі мәселелеріне арналғандарының өзінде де ойға дәйек ретінде Абайға жүгіну жйі кездесті.Қазақ әдеби ой-пікірлерінің дамуында «Айқап» журналы мен «Қазақ газетінің» шығып тұруы тарихи рөл атқарды. Әсіресе әдебиет пен мәдениет айрықша назарда тұрды. Ұлттық бағыттағы өлеңдер жиі жарияланды. Қазақ әдебиетінің жай күйін, болашағын айқындауға сол кездегі ұлт азаттық бағыттағы қазақ қаламгерлерінің дені қатысты. Ә. Бөкейханов Абайдың ұлылығын алғаш танып, халыққа таныстыруға, насихаттауға айтарлықтай кңбек сіңірді. Абай қаитыс брлған соң, ол семейде орыс тілінде шығып тұратын «Семипалатинский листокта» ақынның өмірбаянымен таныстырған қазанама жариялады. Абай өзінің бар қабілетін, дарынын ел арасындағы дау дамай мен кемшіліктерге қарсы күреске жұмсауға мәжбүр болған «самородок» еді дейді автор.Жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының тек қазақ көлемінде қалып қоймай, туысқан түркі халықтарына да көз салып отырғандығы көрінді. Татар Р. Тоқай, башқұрт Ә. Дибай жайлы мақалалар осыны аңғартады. Жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің елеулі оқиғаның бірі Есенғұл Мамановтың романға бәйге жариалауы болды. Қазақ газетінің 1914 жылғы 52 нөмірінде Есенғұлдың «Бәйге тігемін» атты хабарламасы мұнда орл өлген баласының құрметіне қазақ романынына бәйге жариялайтынын мәлімдеген.