2. Әңгіме-дәріс. 5. Тірек-сызбамен жұмыс.

3. Б.Ү.Ү. Кестесі.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, т.б.

Сабақтың жоспары:

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1.​ Әңгіме-дәріс.

Макқсаты: Әртүрлі өсімдіктердің жапсушаларын микроскоп арқылы қарап,, пластидтердің түрелрін анықтау.

Құрал- жабдықтау. Микроскоп, элодея жапырағы, каротп түйнегі, тардесканция, қызыл бұрыш, қызан ,жабын әйнек, заттық шыны, қандауыр

Жұмыс барысы: 1 Элодея жапырағын заттық шыныға салып ,үстіне су тамызып, жабын әйнегімен жабыңдар. Содапн кейін микроскоп арқылы хлоропластарды қараңдар.

2. Қызыл бұрыш жемісінің жұмсақ етін қандауырдың ұшымен қырып алып , препарат дайындаңдар Содан кейін микроскоппен үшбұрышты таяқша тәрізді хромопластарды көріңдер.

3. Традесканция жапырағының жұмсақ өңінен препарат жасап , микроскоппен қараңдар. Ядроның айналасындағы түссіз шар тәрізді лейкопластарды табыңдар.

Пластидтердің табиғаттағы маңызына сипаттама беріп, қорытынды жасаңдар.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Пластидтер –мембраналы органоид

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Мембранасыз органоидтар .

Мақсаты:

Білімділік: Мембранасыз органоидтарға жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру.

Болжамдап отырған нәтиже: Мембранасыз органоидтармен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру сабағы

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 4. Тірек-сөздермен жұмыс.

2. Әңгіме-дәріс. 5. Тірек-сызбамен жұмыс.

3. Б.Ү.Ү. кестесі.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, т.б.

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

3. Тірек-сызбамен жұмыс.

Қорытындылау

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

Рибосоманың құрамында рибонуклеин қышқылдары болады. Негізгі қызметі –нәруыз молекуласын синтездеу.

Жасуша орталығы жасушаның митоздық және мейоздық бөлінуі кезінде үлкен белсенділік көрсетеді. Олар екіге бөліну арқылы көбейеді.

Қозғалыс органоидтарына қарапайымдар және әртүрлі өсінділер мен кірпікшелер жатады. Олар организмдердің қозғалыс белсенділігін арттыруда ерекше роль атқарады.

Өсімдік жасушасындағы вакуольдер жақсы жетілген оның құрамында танниндер мен әртүрлі пигменттер болатындықтан өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің түрлі түсті болуын қамтамасыз етеді .

Пластидтер өсімдік жасушасының негізгі органоиды. Олар үшке бөлінеді: хлоропласт, хромопласт, лейкопласт.

Хлоропласт- қос мембраналы органоид. Хлоропластың негізін ққрайтын гараналарда фотосинтез процесі жүреді. Хлоропласт құрамында нуклеин қышқылдары –ДНҚ,РНҚ және рибосомалар болады.

Хлоропласт жасушасында АТФ молекуласы және көмірсулар синтезделеді.

Митохондрия –гр митос жіп және хондрон дән , түйіршік деген мағынаны білдіреді. Ол жасушада дән немесе түйіршік формалы болады. Жасушадағы саны бірден 100 мыңға дейін болады. Гетеротрофты жасушаларда көп , ал автотрофты жасушаларда аз кездеседі.

Митохондрияны зерттеуде Р.Келликер , Р Альтман, К.Бенда және т.б ғалымдар зор еңбек сіңірді.

Митохондрия- қос мембраналы органоид, ол ішкі және сыртқы мембранадан және мембранаралық кеңістіктен тұрады.

Оның құрамында нәруыз ,май, нуклеин қышқылдары, рибосома, және әртүрлі иондар мен ферменттер болады.

Митохондрияның негізгі қызметі – энергия көзі-АТФ молекуласын синтездеу.

1898 жылы итальян ғалымы К.Гольджи ауыр металдардың ерітіндісімен бояу арқылы жүйке жасушасынан тор тәрізді жиынтықты тапты.

Гольджи жиынтығының негізгі қызметі эндоплазмалық тормен тікелей байланысты болады, одан кез келген заттарды өңдеп, көпіршік түрінде шығарады. Осы көпіршіктер лизосома органоидының бастамасын береді.

Лизосомалардың құрамында 60 қа жуық гидролиздеуші ферменттер болады. Олар әртүрлі заттар мен мүшелерді ыдыратады. Осыған байланысты лизосомаларды «ас қорыту мүшесі» деп атайды.

Лизосомалар эндоплазмалық тор және Гольджи жиынтығының белсенді қызметінен пайда болады. Негізгі қызметі эндогенді және экзогенді макромолекулаларды ыдырату. Цитоплазма жасушаның түп негізін құрайтын құрайтын қоймалжың зат , оның түп негізін гиалоплазма түзеді .

Гиалоплазманың химиялық құрамы күрделі. Оның құрамында 20-25 % нәруыз, гликолиз ферменттері, азотты негіздер, аминқышқылдары , майлар, және т.б болады.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

Білгенім

Үйренгенім

Үйренгім келеді

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Мембранасыз органоидтар

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Жасуша ядросы.

Мақсаты:

Білімділік: Жасуша ядросына жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру.

Болжамдап отырған нәтиже: Жасуша ядросымен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру сабағы

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 4. Тірек-сөздермен жұмыс.

2. Әңгіме-дәріс. 5. Тірек-сызбамен жұмыс.

3. Б.Ү.Ү. кестесі.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, т.б.

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

3. Тірек-сызбамен жұмыс.

Қорытындылау

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

Ядро өсімдіктер мен жануарлар жасушасының тұрақты құрамдас бөлігі. Ядроның жетілуіне қарай организмдер эукариоттар және прокариоттар болып екіге бөлінеді.

Ядро саңылаулары арқылы цитоплазмамен және жасушаның басқа органоидтарымен тығыз байланысады.

Ядроның құрамы күрделі Ол тірі организмдердің тұқым қуалайтын белгілері мен қасиеттерін ДНҚ түрінде сақтайтын хромосомалар , ядро шырыны, ядрошық , РНҚ т.б құрамдас бөліктерден тұрады.

Әр түрге тән хромосомалар саны құрамы жөнінен әртекті болады .Олардың құрамында 40 % ДНҚ, 40 % гистон нәруызы , 20 % қышқыл нәруыз және РНҚ болады.

Рибосоманың құрамында рибонуклеин қышқылдары болады. Негізгі қызметі –нәруыз молекуласын синтездеу.

Жасуша орталығы жасушаның митоздық және мейоздық бөлінуі кезінде үлкен белсенділік көрсетеді. Олар екіге бөліну арқылы көбейеді.

Қозғалыс органоидтарына қарапайымдар және әртүрлі өсінділер мен кірпікшелер жатады. Олар организмдердің қозғалыс белсенділігін арттыруда ерекше роль атқарады.

Өсімдік жасушасындағы вакуольдер жақсы жетілген оның құрамында танниндер мен әртүрлі пигменттер болатындықтан өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің түрлі түсті болуын қамтамасыз етеді .

Пластидтер өсімдік жасушасының негізгі органоиды. Олар үшке бөлінеді: хлоропласт, хромопласт, лейкопласт.

Хлоропласт- қос мембраналы органоид. Хлоропластың негізін ққрайтын гараналарда фотосинтез процесі жүреді. Хлоропласт құрамында нуклеин қышқылдары –ДНҚ,РНҚ және рибосомалар болады.

Хлоропласт жасушасында АТФ молекуласы және көмірсулар синтезделеді.

Митохондрия –гр митос жіп және хондрон дән , түйіршік деген мағынаны білдіреді. Ол жасушада дән немесе түйіршік формалы болады. Жасушадағы саны бірден 100 мыңға дейін болады. Гетеротрофты жасушаларда көп , ал автотрофты жасушаларда аз кездеседі.

Митохондрияны зерттеуде Р.Келликер , Р Альтман, К.Бенда және т.б ғалымдар зор еңбек сіңірді.

Митохондрия- қос мембраналы органоид, ол ішкі және сыртқы мембранадан және мембранаралық кеңістіктен тұрады.

Оның құрамында нәруыз ,май, нуклеин қышқылдары, рибосома, және әртүрлі иондар мен ферменттер болады.

Митохондрияның негізгі қызметі – энергия көзі-АТФ молекуласын синтездеу.

1898 жылы итальян ғалымы К.Гольджи ауыр металдардың ерітіндісімен бояу арқылы жүйке жасушасынан тор тәрізді жиынтықты тапты.

Гольджи жиынтығының негізгі қызметі эндоплазмалық тормен тікелей байланысты болады, одан кез келген заттарды өңдеп, көпіршік түрінде шығарады. Осы көпіршіктер лизосома органоидының бастамасын береді.

Лизосомалардың құрамында 60 қа жуық гидролиздеуші ферменттер болады. Олар әртүрлі заттар мен мүшелерді ыдыратады. Осыған байланысты лизосомаларды «ас қорыту мүшесі» деп атайды.

Лизосомалар эндоплазмалық тор және Гольджи жиынтығының белсенді қызметінен пайда болады. Негізгі қызметі эндогенді және экзогенді макромолекулаларды ыдырату. Цитоплазма жасушаның түп негізін құрайтын құрайтын қоймалжың зат , оның түп негізін гиалоплазма түзеді .

Гиалоплазманың химиялық құрамы күрделі. Оның құрамында 20-25 % нәруыз, гликолиз ферменттері, азотты негіздер, аминқышқылдары , майлар, және т.б болады.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

Білгенім

Үйренгенім

Үйренгім келеді

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Жасуша ядросы

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Қарапайым құрылысты алғашқы организмдер .Прокариоттар

Мақсаты:

Білімділік: Прокариоттарға жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру. Гигиеналық тәрбие беру

Болжамдап отырған нәтиже: Ядроның биологиялықө ролімен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру сабағы

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 4. Б.Ү.Ү. кестесі.

2. Әңгіме-дәріс. 5. Кестемен жұмыс.

3. Топтастыру. 6. Тірек-сызбамен жұмыс.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, кескін карта, карта т.б.

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

2. Топтастыру.

3. Кестемен жұмыс.

4. Тірек сызбамен жұмыс.

Қорытындылау.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

1. Ядроның биологиялық ролі

2. Гольджидің ашқан жаңалығы

3. ядро мен ЭПТ арасында қандай байланыс бар?

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

Жаңа сабақ әңгіме-дәріс беруден басталады.

Табиғаттағы организмдер алуан түрлі болып келеді. Олардың ішінде өсімдіктер әлемі мен жануарлар дүниесінен басқа жай көзге көрінбейтін тірі организмдер де бар. Олар микроорганизмдер деп аталады.

Адамзат ерте кезден бастап микроорганизмдерді күнделікті тұрмыста пайдалана білген.

Микробиология ғылымының негізін қалауда М.М Тереховский ,Л.Пастер, И.И Мечников, С.Н Виноградский және т. Б ғалымдар үлкен үлес қосты.

Жасуша ядросының жетілуіне қарай организмдер : прокариоттар және эукариоттар деп екіге бөлінеді.

2. Топтастыру.

Топтастыру арқылы прокариоттарға жалпы сипаттама беріледі

3. Кестемен жұмыс.

Кесте арқылы органоидтар сипатын түсіндір

Рибосома

Нәруыз биосинтезін жүзеге асыратн органоид.Рибосома құрамна рРНҚ және нәруыздар кіреді.Ондағы нәруыздар алуан түрлі болады. Әукариоттық рибосомада 100 нәруыз ал прокариоттық рибосомада 55 нәруыз кездеседі.

Жасуша орталығы

Жасуша орталығы екі құрамдас бөліктен: центриольден және центросферадан тұрады. Жасуша орталығы бөліну арқылы көбейеді.

Қозғалыс органоидтары

Жануарлар дүниесінде көп таралған. Бұл органоидтар организмді үнем қозғалықа келтіріп тұрады.

Вакуольдер

Өсімдіктер мен жануар жасушасының цитоплазмасындағ сұйықтыққа тол қуыс. Сұйықтық құрамында ерітінді күйінде минералды тұздар , көмірсулар,органикалық қышқылдар танниндер, пигменттер болады. .Өсімдік жасушасының вакуолі жақсы жетілген.

4. Тірек-сызбамен жұмыс.

Қорытындылау.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

Білгенім

Үйренгенім

Үйренгім келеді

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Үйге: Қарапайым құрылысты алғашқы организмдер .Прокариоттар

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Вирустар – тіршіліктің жасушасыз түрі

Білімділік: Вирустар – тіршіліктің жасушасыз түріне жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру. Гигиеналық тәрбие беру

Болжамдап отырған нәтиже: Вирустар – тіршіліктің жасушасыз түрімен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру сабағы

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 4. Б.Ү.Ү. кестесі.

2. Әңгіме-дәріс. 5. Кестемен жұмыс.

3. Топтастыру. 6. Тірек-сызбамен жұмыс.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, т.б.

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

2. Топтастыру.

3. Кестемен жұмыс.

4. Тірек сызбамен жұмыс.

Қорытындылау.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

Жаңа сабақ әңгіме-дәріс беруден басталады.

2. Топтастыру.

Топтастыру арқылы мебранасыз органоидтарға жалпы сипаттама беріледі

Тірек-сызбамен жұмыс.

Қорытындылау.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

Білгенім

Үйренгенім

Үйренгім келеді

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Үйге: Вирустар – тіршіліктің жасушасыз түрі

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Жасушадағы зат алмасу.АТФ.

Мақсаты:

Білімділік: Жасушадағы зат алмасу.АТФ-қа жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру.

Болжамдап отырған нәтиже: Жасушадағы зат алмасу.АТФ-пен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру сабағы

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 4. Тірек-сөздермен жұмыс.

2. Әңгіме-дәріс. 5. Тірек-сызбамен жұмыс.

3. Б.Ү.Ү. кестесі.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, т.б.

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

3. Тірек-сызбамен жұмыс.

Қорытындылау

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1.​ Әңгіме-дәріс.

Зат алмасу прцесі дегеніміз –тірі организмдегі белгілі бір тәртіппен кезектесіп жүретін әртүрлі химиялық реакциялардың жиынтығы.Тірі жасушадағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп жатады.Орыстың ұлы физиологі И.М.Сеченев Өзіне қуат беріп тұрған сыртқы орта болмаса организм тіршілік ете алмайды деген болатын.

Зат алмасу немесе метаболизм екі сатыдан –катаболизм мен анаболизмнен тұрады.

Катаболизм ыдырау реакциясы

Анаболизм синтез реакциясы.

Катаболизм кезінде АТФжәне НАДФ*Н түзіледі. 40 кдж энергия бөлінеді.

Зат алмасудың сатылары

1.Қоректік зат ас қорыту ферменттерінің көмегімен тотыға отырып ыдырайды.

2.Ыдыраудың нәтижесінде пайда болған қарапайым заттар қанға сіңіріліп организмдегі жасушаларға таралады.

3.Аралық алмасу жасушаларда жүреді.Бұл сатыда организмді жаңартуға қажетті жасушаларды түзетін энергиясы мол құрылыс материалдары синтезделеді.Сонымен қатар ыдырау және тотығу реакцияларының нәтижесінде аралық және соңғы өнімдер түзіледі.

4.Ыдырау өнімдері сыртқа шығарылады,яғни зат алмасудың соңғы өнімдері –СО2,Н2О,NH3 және т.б заттар организмнен шығарылады.

Рибосоманың құрамында рибонуклеин қышқылдары болады. Негізгі қызметі –нәруыз молекуласын синтездеу.

Жасуша орталығы жасушаның митоздық және мейоздық бөлінуі кезінде үлкен белсенділік көрсетеді. Олар екіге бөліну арқылы көбейеді.

Қозғалыс органоидтарына қарапайымдар және әртүрлі өсінділер мен кірпікшелер жатады. Олар организмдердің қозғалыс белсенділігін арттыруда ерекше роль атқарады.

Өсімдік жасушасындағы вакуольдер жақсы жетілген оның құрамында танниндер мен әртүрлі пигменттер болатындықтан өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің түрлі түсті болуын қамтамасыз етеді .

Пластидтер өсімдік жасушасының негізгі органоиды. Олар үшке бөлінеді: хлоропласт, хромопласт, лейкопласт.

Хлоропласт- қос мембраналы органоид. Хлоропластың негізін ққрайтын гараналарда фотосинтез процесі жүреді. Хлоропласт құрамында нуклеин қышқылдары –ДНҚ,РНҚ және рибосомалар болады.

Хлоропласт жасушасында АТФ молекуласы және көмірсулар синтезделеді.

Митохондрия –гр митос жіп және хондрон дән , түйіршік деген мағынаны білдіреді. Ол жасушада дән немесе түйіршік формалы болады. Жасушадағы саны бірден 100 мыңға дейін болады. Гетеротрофты жасушаларда көп , ал автотрофты жасушаларда аз кездеседі.

Митохондрияны зерттеуде Р.Келликер , Р Альтман, К.Бенда және т.б ғалымдар зор еңбек сіңірді.

Митохондрия- қос мембраналы органоид, ол ішкі және сыртқы мембранадан және мембранаралық кеңістіктен тұрады.

Оның құрамында нәруыз ,май, нуклеин қышқылдары, рибосома, және әртүрлі иондар мен ферменттер болады.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

Білгенім

Үйренгенім

Үйренгім келеді

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Жасушадағы зат алмасу.АТФ

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуы

Мақсаты:

Білімділік: Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуына жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру.

Болжамдап отырған нәтиже: Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуымен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру сабағы

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 4. Тірек-сөздермен жұмыс.

2. Әңгіме-дәріс. 5. Тірек-сызбамен жұмыс.

3. Б.Ү.Ү. кестесі.

Сабақтың көрнекілігі: Қосымша деректер, оқулық, т.б.

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

1. Сұрақ-жауап.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

1. Әңгіме-дәріс.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

3. Тірек-сызбамен жұмыс.

Қорытындылау

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын дайындатып, зейіндерін сабаққа аударту.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Қорытындылау.

ІІІ. Жаңа сабақ.

2.​ Әңгіме-дәріс.

Энергия тыныс алу және жану кезінде бөлінеді .Жану реакциясы табиғатта жүрсе , ал тыныс алу- жасушадағы митохондрияда жүреді.

Жасушаның тіршілік әрекеттеріне жұмсалатын энергия АТФ молекуласы түрінде жинақталады.

АТФ молекуласы гликолиздің оттекті және оттексіз ыдырауы кезінде синтезделеді.

Гликолиз процесі кезінде бөлінген энергияның 55 % -ы потенциалды энергия түрінде сақталады . ал 45 %-ы жылу энергиясына айналады.

Зат алмасу процесі дегеніміз –тірі организмдегі белгілі бір тәртіппен кезектесіп жүретін әртүрлі химиялық реакциялардың жиынтығы.Тірі жасушадағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп жатады.Орыстың ұлы физиологі И.М.Сеченев Өзіне қуат беріп тұрған сыртқы орта болмаса организм тіршілік ете алмайды деген болатын.

Зат алмасу немесе метаболизм екі сатыдан –катаболизм мен анаболизмнен тұрады.

Катаболизм ыдырау реакциясы

Анаболизм синтез реакциясы.

Катаболизм кезінде АТФжәне НАДФ*Н түзіледі. 40 кдж энергия бөлінеді.

Зат алмасудың сатылары

1.Қоректік зат ас қорыту ферменттерінің көмегімен тотыға отырып ыдырайды.

2.Ыдыраудың нәтижесінде пайда болған қарапайым заттар қанға сіңіріліп организмдегі жасушаларға таралады.

3.Аралық алмасу жасушаларда жүреді.Бұл сатыда организмді жаңартуға қажетті жасушаларды түзетін энергиясы мол құрылыс материалдары синтезделеді.Сонымен қатар ыдырау және тотығу реакцияларының нәтижесінде аралық және соңғы өнімдер түзіледі.

4.Ыдырау өнімдері сыртқа шығарылады,яғни зат алмасудың соңғы өнімдері –СО2,Н2О,NH3 және т.б заттар организмнен шығарылады.

Рибосоманың құрамында рибонуклеин қышқылдары болады. Негізгі қызметі –нәруыз молекуласын синтездеу.

Жасуша орталығы жасушаның митоздық және мейоздық бөлінуі кезінде үлкен белсенділік көрсетеді. Олар екіге бөліну арқылы көбейеді.

Қозғалыс органоидтарына қарапайымдар және әртүрлі өсінділер мен кірпікшелер жатады. Олар организмдердің қозғалыс белсенділігін арттыруда ерекше роль атқарады.

Өсімдік жасушасындағы вакуольдер жақсы жетілген оның құрамында танниндер мен әртүрлі пигменттер болатындықтан өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің түрлі түсті болуын қамтамасыз етеді .

Пластидтер өсімдік жасушасының негізгі органоиды. Олар үшке бөлінеді: хлоропласт, хромопласт, лейкопласт.

Хлоропласт- қос мембраналы органоид. Хлоропластың негізін ққрайтын гараналарда фотосинтез процесі жүреді. Хлоропласт құрамында нуклеин қышқылдары –ДНҚ,РНҚ және рибосомалар болады.

Хлоропласт жасушасында АТФ молекуласы және көмірсулар синтезделеді.

Митохондрия –гр митос жіп және хондрон дән , түйіршік деген мағынаны білдіреді. Ол жасушада дән немесе түйіршік формалы болады. Жасушадағы саны бірден 100 мыңға дейін болады. Гетеротрофты жасушаларда көп , ал автотрофты жасушаларда аз кездеседі.

2. Тірек-сөздермен жұмыс.

IV. Жаңа сабақты бекіту.

1. Б.Ү.Ү. кестесі.

Білгенім

Үйренгенім

Үйренгім келеді

V. Қорытындылау, бағалау.

VІ. Үйге тапсырма беру. Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуы

Сабақ№________ Сыныбы_________ Күні_________

Тақырыбы: Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуы

Мақсаты:

Білімділік: Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуына жалпы сипаттама беру

Дамыту: Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру.

Болжамдап отырған нәтиже: Жасушадағы энергетикалық алмасу немесе организмнің тыныс алуымен танысқан тұлға.

Сабақтың типі: білім тексеру сабағы Тест сұрақтары:

1.ДНК нуклеотидтерінің бір - бірінен айырмашылығы ... A.азотты негіздердің санында

B.азотты негіздердің құрылысында C.фосфор қышқылы молекуласының санында

D.нуклеотидтер компоненттері арасындағы байланыстың сипаттамасында

E.көмірсутектерінің құрылысында

2.Цитозинге комплементарлы нуклеотид ...A.тимин B.цитозин C.аденин D.гуанин E.урацил

3.Сілекейдің құрамында көмірсуларды ыдырататын фермент ...

A.глюкоза B.аминқышқылы C.гликоген D.фруктоза E.амилаза

4.Фагоцитоз дегеніміз ...A.лейкоциттердің микроорганизмдерді сіңіріп қорытуы B.лейкоциттер C.бұзылған лейкоциттер D.жасушаның бөгде заттарды ерітуі E.лейкоциттердің тіршілігі

5.Диплоидты жиынтығы бар хромосома зиготада ... қалыптасады.

A.конъюгациялануда B.ұрықтануда C.мейозда D.кроссинговерде E.митозда

6.Митоздың метафаза кезеңінде ...A.хромосомалар экваторға жинақталады, бөліну шүйкесі түзіледі

B.бөліну шүйкесі жойылады, хромосомалар тарқатылып, ядро қабықшасы түзіледі, екі жас .жасуша пайда болады C.ДНК синтезделіп молекула екі еселенеді D.хромосомалар ширатылады, қысқарады, жуандайды

E.хромосомалар шүйке жіпшелерінің әсерімен (көмегімен) полюстерге қарай ажырайды

7.Көмірсулардың ішіндегі полисахаридтер ...A.глюкоза B.крахмал C.рибоза D.дезоксирибоза E.фруктоза

8.Нуклеин қышқылының мономері ...A.нуклеотидтер B.қарапайым көмірсулар C.аминқышкылдар

D.май қышқылы E.гликоген

9.Фибрии түзілу үшін қатысатын ақуыз (нәруыз) ...A.гамма – глобулин B.альбумин

C.протромбин D.тромбоцит E.гемоглобин

10.Нәруыз синтездеуші органоид ...A.митохондрия B.эндоплазмалық тор C.вакуоль

D.лизосома E.рибосома

11.Жасушаның тіршілігіне қажетгі энергияның пайда болуы ...A.даму кезінде B.көбейгенде

C.қозу кезінде D.тітіркену кезінде E.органикалық заттар қарапайым заттарға ыдырағанда

12.Нәруызды түзетін аминқышқылдардың саны ...A.100 B.20 C.80 D.40 E.200

13.Фосфопротеидтер ...A.фосфор қышқылының қалдығы бар күрделі нәруыз

B.фермент C.жай нәруыз D.аминқышқыл E.көмірсу

14.Фибрин - бұл .A.қан B.ерімейтін талшықты ақуыз C.қан жасушалары D.түссіз сұйықтық E.қан плазмасы

15.ДНҚ - молекуласында азотты негіздердің жетіспейтін түрі

.A.аденин B.урацил C.гуанин D.тимин E.цитозин

16.Катализатордың міндетін атқаратын органикалық қосылыстар ...

A.көмірсулар B.нуклеин қышқылдары C.биополимерлер D.ферменттер E.майлар

17.Рибосоманың химиялық құрамына кіреді ...A.көмірсулар B.АТФ C.рибонуклеин қышқылы мен ақуыз

D.Ірілі - ұсақты көпіршіктер E.липидтер

18.Гликоген өзінің табиғаты жағынан ... жатады.A.ақуызға B.көмірсуға C.АТФ – ға D.майға E.ДНҚ - ға

19.Органикалық заттарды ыдырататын ферменттерінің органоиды ...

A.лизосома B.лейкопласт C.хромопласт D.хлоропласт E.митохондрия

20.Органикалық заттардың жасушада түзілуі үшін қажет болатындар ...

A.өсу B.қозғалу C.қозу D.бөліну E.энергия

21.Гликолиздің оттекті ыдырауы кезінде түзіледі ...

A.600 кДж. B.1520 кДж. C.2600 кДж. D.200 кДж. E.2000 кДж.

22.1 грамм май ыдырғанда бөлінетін энергия ...A.40, 1 кДж. B.37, 2кДж. C.20 кДж.D.36 кДж. E.38, 9 кДж.

23.РНК нуклеотидтерінің құрамына кірмейтін химиялық қосылыс ...

A.аденин B.тимин C.урацил D.фосфор қышқылы E.рибоза

24.Бір жасушада … дейін ақуыздың түрі болады.A.1000 – ға B.2600 – ге C.3000 – ға D.2000 – ға E.1500 -

25.Көміртегінің топырақта жинақталуы - ...A.көмір түрінде B.органикалық қосылыстар түрінде C.кальций карбонаты түрінде D.көмірқышқыл газы түрінде E. шөгінді массалар түрінде