Әдебиет:

1. Салықтар және бюджетке төленетін міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі). 2008 жылдың 10 желтоқсан.

2. Худяков А.И. Налоговое право Республики Казахстан. (общая и особенная части) Алматы, 2003 г.

3. Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Общая часть.- Алматы: Каржы-Каражат, 2001.

4. Худяков А.И. Основы теории финансового права Алматы: Жеты Жаргы, 1995.

5. Диденко П.В. Налоговое право в вопросах и ответах. Алматы, 2001.

6. Балабин В.И. Налоговое право:теория, практика, споры. М.2000 г.

7. Иванова Г.А. Налоговое право. Конспект лекции. М. 2000 г.

13 Дәріс тақырыбы. Салық төлеушілердің құқықтарын қорғаудың құқықтық механизмдері

Кіліт сөздер: Салық, құқық, салық тұрлері.

Дәрістің мақсаты: Салық түсінігі, элементтері, түрлері және атқаратын қызметі және пайда болуының тарихи негіздері, теорияларының қалыптасуына тұсінік беру және талдау

Дәріс жоспары:

1. Салық төлеушілердің құқықтарының түсінігі.

2. ҚР салық Кодексіне сай салық төлеушілердің құқықтарының жүйесі.

Тәуелсіз Қазақстанның салық жүйесін құрудың және дамытудың бірінші бесжылдық кезеңін екі негізгі кезеңге бөлуге болады.

І кезең: 1991-1992 жылдар – тәуелсіз Қазақстанда дербес салық заңын құру;

ІІ кезең: 1994-1995 жылдар – экономикадағы нарықтық өзгерістерді, Қазақстанның спецификалық жағдайларын және салық салудың халықаралық принциптерін ескере отырып жаңа салық заңын құру: осының нәтижесінде толық салық реформасы өткізілді.

Жаңа салық заңын әзірлеуде салық салудың халықаралық тәжірибесін қартынды оқып зерделеу жөніндегі жұмыстар алдында болды. Осы жұмысқа маңызды көмекті әр түрлі халықаралық ұйымдар көрсетті, олар: Халықаралық валюта қоры, Халықаралық салық қоры (кейіннен салықтар мен инвестициялар жөніндегі Халықаралық орталық), экономикалық ынтымақтастық және даму орталығы, сондай-ақ Уорд Хасси, Дональд Любик, Виктор Турони және т.б. сияқты салық мәселелері жөніндегі беделді мамандар.

Жоғарыда көрсетілген ұйымдар мен мамандардың қатысуымен, әр түрлі ұсынымдарды талқылау, Қазақстан экономикасының спецификасын ескере отырып, оны жан-жақты талдау нәтижесі ретінде 1994 жылы әзірленген, ҚР Үкіметінің мақұлданған салық реформасының концепциясы болды.

Концепцияда реформаның басты себептері мен мақсаттары, көрсетілген мақсаттарға қол жеткізу стратегиясы, салық малу жүйесінің принциптері, сондай-ақ реформаны өткізу тиімділігін қамтамасыз етуге қажетті жағдайлар анықталды.

Концепцияға жаңа салық жүйесінің негізгі принциптері де салынды, олар: экономикалық бейтараптылық, тұрақтылық, әділдік (горизонтальдық және вертикальдық тепе-теңдік), салық салу қарапайымдылығы. Осы концепцияның ережелері негізінде салық реформасының жаңа қорытынды құжаты әзірленді: ҚР Президентінің, заң күші бар (кейінен – ҚР заңы) “Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы” Жарлығы (Салық кодексі).

Қазақстанның бірінші салық кодексін қабылдауға байланысты мынадай маңызды міндеттер шешілді.

Салық салу қарапайымдылығын қамтамасыз ету мақсатында салықтардың барлық ірі түрлері бойынша бірыңғай ставкасы белгіленді, ал олардың саны айтарлықтай төмендетілді, салық жеңілдіктері барынша қысқартылды, бюджетпен есептесу тәртібі жеңілдетілді.

Салық кодексі бұрынғы барлық салық заңдарын біріктірді, бұл Қазақстанның барлық аумағындағы салық ережелерін бірыңғай қолданылуын қамтамасыз етуге, әр түрлі заң актілері арасындағы қайшылықтарды жоюға жол берді. Осы кезде барлық салықтық емес заң актлерінен салық ережелері алынып тасталды.

Талқылаудың өзі жобаларды дайындау оппоненттермен қызу пікірталаста және дауда өтті. Мысалы, Қазақстанаға жаңа салық заңын қабылдауға асықпау керек деген бір беткей жоспардағы жобалардың қарсыластары көп болды, салық салудың халықаралық тәжірибесін жан жақты оқып зерделеу үшін уақыт керек. Көп жағдайларда жаңаны мойындамау құзіретсіздікпен, ұсынылған салық салу жүйесін түсінбеушілікпен түсіндіріледі. Бұл ешкімді де таңқалдырмайды: өйткені Қаржы министрлігі мен Бас салық инспекциясының мамандары Қазақстанның экономикасы үшін қолайлы шешім қабылдау үшін бір тақырыпты бірнеше саға бойы талқылаумен болады.

Салық кодексін Қазақстанның өнеркәсіп Одағы мен ҚР Президенті жанындағы Кәсіпкерлер кеңесі де баптап қарастырды, оның нәтижесінде жобаның барлық нәтижелері бойынша қолданысқа енгізу мерзімін жарты жылға жақындату бойынша (шаруашылық субъектілерінің қызмет жағдайын жақсарту үшін) келісімге қол жеткізілді, яғни ол 1996 жылғы 1 қаңтардан емес 1995 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енетін болды.

1995 жылғы қаңтар айының аяғында Салық кодексі Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің қарауына берліді. Осы кезде жұмыс тобының атынан Б.Аймақов былай деді: «осы кодексті 1995 жылғы 1 шілдеден бастап енгізу мүмкін, бірақ оған бір шарт қойылады: ол осы жылдық 1 сәуірінде қабылданып, баспада басылуы керек, яғни жаңа салық заң жұмыстарын өткізу мүмкіншілігі үшін көрсетілген мерзімнен кешіктірілмей». Іс жүзінде, жоғарыда айтылғандай, ҚР Президентінің Салық кодексін енгізу туралы Жарлығына 1995 жылғы 24 сәуірде қол қойылды, ал Жарлықтың күшіне енуіне екі ай қалғанда баспада жарияланды.

Салық кодексі күшіне енгенен кейін бірінші жүз күн өткеннен соң баспасөз конференциясын өзкізе отырып, оның қорытындылары келтірілді. Бұл жаңа салық заңының тиімділігін дәлелдеуге, оның құқын растауға жол берді.

1996-1999 жылдар аралығындағы кезеңді салық жүйесін жетілдіру жөніндегі жұмыстардың жалғасы ретінде сипаттауға болады.

Осы уақыт ішінде Салық кодексіне енгізілген өзгерістер мен толықтырулар шаруашылық субъектілерінің қызметінен жағымды әсер етті. Бірақ, өкінішке орай, оған енгізілген көптеген түзетулердің асығыс, тиісті өңдеусіз және болашақта экономика үшін болуы мүмкін салдарларды болжаусыз енгізілгенін анықтауға болады. Осы тәжірибенің жиі қолданылуының нәтижесінде (жыл сайын Салық кодексіне кемінде 6-7 ірі түзетулер енгізілді) оның бірқатар маңызды сәттері толығынан жоғалды. Олардың ең бастысы – салық заңының алдын алу болжанылуы, сондықтан да оның тұрақтылығына қоғам сенімін жоғалтты. Осыдан, осындай жаман практиканы жібермеуді, оның қайта қарастыру және тоқтату қажеттілігін, шаруашылық субъектілеріне тұрақтылыққа деген жоғалған сенімді қайтаруды және салық салу саласында мемлекеттік саясаттың жүйелілігін түсіну туды.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі мен мемлекеттігіне арналған кейін қысқа мерзімде қоғам талаптарын қанағаттандыратын жүйе құру керек еді. Қазақстан Республикасының “Салық жүйесі туралы” заңына сай заңды тұлғалардың мүлкіне салынатын салық, жалпы мемлекеттікке, ал жеке тұлғалардың мүлік салығы жалпы міндетті жергілікті төлемдерге бөлінді.

Заңды тұлғалардың мүлігіне салық төлеуші болып кәсіпорындар, ұйымдар, олардың филиалдары мен жеке балансы мен шоты бар кәсіпорындар, сонымен қатар Қазақстан Республикасының шекарасында кәсіпкерлікпен шұғылданатын шетелдік тұлғалар жатты.

Жеке тұлғалардың мүлік салығын төлеушілер меншігінде пәтер, тұрғын үй, дача құрылымдары, гараждары бар және республика шекарасында орналасқан басқа да құрылыс иелері бекітілген. Жеке тұлғалардың мүлік салығы жыл сайын құрылыс, ғиамараттың бағасының 0,1 ставкасы бойынша, ал олар жоқ болса осы құрылыстардың сақтандыру төлемдері арқылы жүзеге асырылды.

Нарықтық қатынастардың дамуымен мемлекеттің салық жүйесі өзгеріске ұшырады. 1995 жылы 24 сәуіріндегі “Бюджетке салықтар мен басқа да мемлекеттік төлемдер туралы” заңына Қазақстан Республикасы Президентінің Үкіметімен, жеке және заңды тұлғаларға мүлік салығы жергілікті төлемдерге жатқызылды. Соңғы өзгерісте бұған дейінгі салықтың мемлекетті және жергілікті деп сыныпталуы алынып тасталды. [19]

Бұндай сыныпталу зайырлы мемлекет жағдайында біртұтас әкімшілік салық пен жергілікті бюджеттің мемлекеттікке тәуелдігінде өз мәнін жоғалтатын.

Республикадағы қазіргі заманғы мүліктік салықтық жүйесі жалпы және халықаралық жобалармен салыстырғанда ерекше жақтарға ие. Бұл жүйені оңтайландыру бірқатар жылдар бойы жүзеге асты. Реформалауды бастапқы кезеңдерінде ол мемлекеттің фискалды мүддесіне жауап бермеді және салықтық реттеу құралы бола алмады. Салық ставкалары тым төмендетілді (0,1 және 0,5 %) және азаматтардың мүлік құнына байланыстырылмады.

1996 жылы 31 желтоқсанда жеке тұлғалар мүлкіне жоғарғы шегі 0,2% болатын прогрессивті ставкалар енгізілді. 1997 жылы 12 желтоқсанда қосымша өзгерістер енді – салық салу объектілері нақтыланды және азаматтарға жағыдайды шегі 0,1% дейін прогрессивті салық өзгертілді.

Қазақстан Республикасында жүзеге асырылған заңға сәйкес мүлік салығын төлеуші болып заңды тұлғалар, олардың филиалдары және басқа да құрлымдық бөлшектері және меншік құқында меншікке ие, иелену, шаруашылық жүргізу немесе басқару объектісі бар жеке тұлғалар табылады.

Мүлікке салық төлеуден мұқтаждықтары бар ортақ жер салығын төлеушілер. Қазақстан Республикасының Үкметімен бекітілген тұлғалар босатылған. Мұқтаждықтан жоғары бекітілген мүлкі бойынша төлем жалпы ереже бойынша жүзеге асырылады.

Салық салу объектілері:

1. азаматтық және заңды тұлғалардың амортизациялық есептеулерден қалдық құны, көлікке салынатын салық арқылы көлік құралдарынан басқа кәсіпкерлікпен заңды тұлға құнсыз жұмыс істейтін кәсіпкерлер.

2. тұрғын ғимарат, саяжай құрылысы, гараж және басқа құрылыстарға ие, кәсіпкерлікте қолданбайтын, азаматтардың жеке қолдануындағы және Қазақстан Республикасында орналасқан.

Заңды тұлғалардың, филалардың, құрылымдарының заңды тұлға құрусыз кәсіпкерлікпен шұғылданатын тұлғалардың салығы жыл сайын амортизациялық активтер құнының 1% құрайды. Кәсіпкерлікке қолданбайтын жеке тұлғалардың мүлкіне салық Қазақстан Республикасының өкілетті органдарымен бекітіледі және прогрессивті салықтың жоғары шекарасы 0,1%-1%.

Қазір қолданыстағы Қазақстан Республикасының салық кодексіне сай мүлік салығын төлеуші болып жеке, заңды тұлғалар, сонымен қатар шетел азаматтары табылады, мүліктерін кәсіпкерлікке қолдануына байланыссыз. Мүліккіе салық объектілері заңды және жеке кәсіпкерлікке бухгалтерлік есептегі қалдық құнның жылдық орташа мөлшерімен бағаланады.

Заңды және жеке кәсіпкерлердің мүлік салығы объектінің орташа жылдық құнына 0,1% ставкасымен жыл сайын төленеді. Коммерциялық емес ұйымдар, мемлекеттік ғылым, мәдениет, әлеуметтік қорғау, білім беру, табиғатты қорғау, мүгедектер қоғамы объектілердің жылдық оташа құнның 0,1% төлейді. Кәсіпкерлікке мүлкін қолданбайтын жеке тұлғалар мүлкіне салық, мүлік құнына байланысты 01%-1% дейін.

Салық кодексінде салық заңын түпкілікті реформалау мақсатынсыз әзірленгенін атап өтуге болады: онымен айқындалған салық салудың негізгі принциптері өзгеріссіз қалдырылды, салықтардың құрылымы, оларды есептеу мен төлеу тәртібі сақталды. Сонымен, қолданыстағы салық заңының тиімділігін арыттыруға қажетті түзетулерді енгізу жолымен базаны анқтаумен байланысты бірқатар ережелерді анықтау, ставкаларды өзгерту және салық төлеушілердің жеке санаттары үшін салық салу тәртібін жеңілдету, бірқатар салық жеңілдіктерін реттеу үшін оны жетілдіру кезінде оның тиістілігі, тұрақтылығы және болжануы қамтамасыз етіледі. Осы мақсаттарда жаңа салық кодексінде бюджетке төленетін жаңа салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді енгізуге қатысты, оған кез келген өзгертулер мен толықтыруларды жылына бір реттен жиі енгізуге немесе қолданыстағы ережелерді бұзуға, оладың ставкаларын өзгертуге тыйым салатын нормалар белгіленді. [20]

Жаңа салық кодексінде басқа да нормативтік құқықтық актілерден алынған бірқатар ережелерді көрсету- салық заңының нормаларын еліміздің бүкіл аумағында бірдей түсінуді, оның салық төлеушілермен қолданылуын жеңілдетуді, салық салумен байланысты мәселелерді біріңғай жүйеленген және қолданылған салық заңының жиынтығында реттеуді қамтамасыз етуге жол береді.

Тағы да салықтық әкімшілік туралы сөз қозғайық. Егерде оны орындау бойынша заңды түрде белгіленген механизм болмаса, жақсы жетілдірілген салық заңы өзінен өзі нәтиже бермейтіндгі бүкіл әлемде дәлелденген. Жаңа салық кодексінде салынған заң базасы қазіргі талаптарға сай келеді, тек оны дұрыс пайдалана білу керек. Ол үшін, біріншіден салық органдарындағы жұмыс үшін білікті мамандарды тарту керек, олардың еңбегіне ақы төлеу керек.

Жоғарыда айтылғанды қорытындылай отырып, қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында заң деңгейінде тұрақты қолдау және оның басшылығының көрегендік саясаты кезінде құрылған прогресивті салық жүйесі жұмыс істейді, ол нарық экономикасына барынша жауап береді және елдегі кәсіпкерлік қызметтің дамуына, сондай-ақ оның бүкіл дүниежүзілік саудаңа белсене қатысуына ықпал етеді және бюджеттің табыс бөлігін қажетті көлемде қамтамасыз етеді.

Бақылау сұрақтары:

1. Салықтық құқықтық қатынастың қанша түрi бар?

а. 5,

б. 1,

в. 2,

г.10.

12. Салық қандай нысанда төленедi?

а. ақшалай, заңда белгiленген жағдайда мүлекпен.

б. тек ақшалай.

в. заттай, ақшалай.

г. Теңгемен.