Тақырып 7 Жазық қазбалар құрылысының технологиясы. Дәрістің мақсаты – қазбаларды бұрғылап аттыру тәсілімен өту технологиясы туралды мәлімет беру.
Дәріс жоспары
1 Бұрығлау техникасын қабылдау
2 Жыныстарды тиеу
3 Кенжар маңының тасымалдау құралдары
4 Тұрақты бекітпені тұрғызу.
5 Қосымша операциялар
6. Комбайнмен қазбаларды өткендегі тасымалдау құралдары
Дәрістің қысқаша мазмұны.
Жыныстарды бұрғылап аттыру тәсілімен сілемннен бөлу тас тұздарды, көмірді, темір кеңін, гипсті, түрлі түсті металлдардың кеңін қазып алғанда кеңінен қолданылады.
Осы технологияның артықшылықтары – бір сәтте, белгілі көлемде сілемді бұзуға бағытталған, ғаламат қуаттың бөлінуі. Кемшіліктері – қайталап бұрғылауды, шпурларды оқтап аттыруды, забойды желдетуді талап ететін, жұмыстардың циклдылығы. Бұл жұмыстар орташа жалпы құрылыс уақытының, еңбек шығындарының, құнының 40 – 45 % құрайды. Сонымен қатар метан-ауалық ортаның атылу қауіптілігі өсе түседі, адам ағзасына қауіпті газдар бөлініп шығады.
Жатық қазбаларда шпурларды бұрығлау үшін бұрғылау машиналарын таңдаған кезде келесі талаптар орындалуы тиіс: бұрғылау қондырғыларын және ілмелі бұрғылау машиналарын жыныстардың беріктік коэффициенттеріне байланысты алады; бұрғылау машиналарының саны қазбаның көлденең қимасының ауданына, қондырғының түріне байланысты болады
Шпурлардың бұрғылауы сәйкестікке жүзеге асады бекітілгенмен БВР . паспорты техникасымен бұрғы забойдан бұрғылық жұмыстардың аяғысынан кейін алыстатылады және аудың жаратын - шпурлардың жұмыстарына және монтажға кіріседі . Басшылыққа жаратын жұмыстармен беттер , аяқтаған ең жақсы және орта тау-кен оқулық мекемелерді рұқсат етіледі , бағдарламада қайсылардың тәртіп алдын ала ескерілген болатын "жаратын жұмыстардың басқару ережелері", және тапсырғандар емтихан комиссия квалификационды. Оқтау тәжірибелі проходчиктардың, бар болушы лайықты куәлік ең шпурлардың және ау жаратын монтажы шебер - қопарғыш және саннан көмекшілер жүзеге асырады.
Өтілетін қазбаларды және олардың забойларын желдеткен кезде келсеі көрсеткіштерді қамтамасыз ету керек: аудағы оттегі саны 20 % кем болмауы тиіс; көмір қышқыл газының саны 0,5 % артық болмауы керек; ауаның мүмкін болатын ең аз жылдамдығы 0,25 м/с болуы тиіс; ауа температурасы 26º С артық болмауы тиіс; салыстырмалы ауа ылғалдылығы 90 % дейін болуы тиіс; жарылыс газдары забойдан атылыстан кейін 30 мин ішінде кетуі тиіс.
Тұйық қазбаларды желдеткен кезде мекендік желдету желдеткіштері қолданылады (МЖЖ). Үш желдету схемасы бар: айдалмалы, соратын және қиыстырылған. Тау-кен қазбаларын өткен кезде негізінде айдалмалы схема қолданылады.
Забойды желдетуге қажетті ауа көлемін келесі факторлар бойынша есептейді: атылыстың улы газдары, метанның бөлініп шығуы, біруақытта забойда жұмыс істейтін ең көп адамдар саны, ауаның ең төмен жылжу жылдамдығы.
Желдеткішті өнімділігі мен тегеуріні бойынша таңдайды. Қазіргі уақытта реттелетін желдеткіштер қолданылады, бұл жағдайда, қуатты үнемдеу үшін, қазбаны өте бастағанда желдеткіштің тегеурінін төмендетуге болады.
Жыныстарды тиеу жұмыстарын бастау алдында забойды қауіпсіз жағдайға келтіреді: бекітпені мұқиат қарап шығады керек болса зақымдалған жерлерді жөндейді; коммуникациялар мен темір жолдарды ретке келтіреді; уақытша бекітпені забойға тақатып орналастырады; үлкен кесектерді үгітеді.
Жыныстарды тиеу жұмыстары механизирленуі тиіс, бірақ мүмкін болмаған жағдайларда жыныстарды вагонеткаларға, конвейерге немесе басқада тасымалдау құралдарына қолмен тиейді.
Жыныстарды тиеу жұмыстарын тиеу машиналарымен немесе тиеп – тасымалдау машиналарымен механизирлейді, ал осы машиналарды қолдану мүмкін емес болған жағдайларда скреперлі қондырғылар қолданылады.
ППН түрлі шөмішті машиналарын қазбаның ұзындығы шағын болғанда кезкелген беріктігі бар кесектері 400 мм кем болғатын жыныстарды тиегенде қолданылады. Тиеу машинасын таңдаған кезде, машинаның габариттері мен қазбаның өлшемдерін салыстыру керек. Осы машиналардың тиеу ені 2-2,8 м аралығында болғандықтан бір жолды қазбаларда қолданған жөн. Екі жолды қазбаларда екі машина қолдануға болады.
Қазіргі уақытта тау-кен саласында кеңінен ПНБ типті тиеу машиналары кеңінен тараған: үздіксіз жұмыс істейтін, қос іліп алатын күреу табандары бар. Мұндай жұмыс істеу тәсіл жоғары өнімділікті қамтамасыз етеді және осы машиналарды ұзын қазбаларда қолдануға мүмкндік береді, қазбаны өту жылдамдығы өсе түседі.
Тиеп-тасымалдау машиналары ПТ пневмодөңгелект қозғалу мүшесімен өзінің тиеу бункерімен жадықталады. Тиеу машинасы жыныстарды өзінің бункеріне тиейді (2,5 4 6 10 және 16 тонн және тиеу шөміші бар) сосын ол тиелген жыныстарды жинау жеріне жеткізеді. Жыныстарды рудоспускқа немесе конвейерге аударады. ПД типті тиеп тасымалдау машиналары жыныстарды төгу орнына шөмішінде жеткізеді, сурет 6.9. Жүк көтеру қабілеті шөміштің өлшемдерімен анықталады 2; 3; 5 и 8 тонн.
Скреперлі жыныстарды тиеу жатық немесе көлбеу қимасы үлкен қазбаларда жүргізеді, атап айтқанда бұрғылап тиеу машиналарын қолданған қолайсыз болғанда. Бірақ скреперлер үздіксіз жұмыс істейтін машиналардан өнімділігі бойынша қалып қояды, құрылымы күрделі.
Скрепер құрылғыларының конструкциясы қарапайым, сенімді, құны бойнша арзан, жұмыскерлердің жоғары біліктігін қажет етпейді, бірақ өнімділіг төмен, қол еңбегі көп. Сонымен қатар скреперлеу кезінде табанда берік жыныстар болуы тиіс. Скрепер құрылғылары вагонеткаларға конвейердерге тиеуге мүмкіндік береді.
Забой маңының көлігі құрамына жыныстарды тасымалдау құралдарына тиеу, бос вагонеткаларды жүктелген вагонеткалармен алмастыру үшін жасалатын тасымалдау көліктерінің маневрі кіреді. Забой маңының көлігі тиеу өнімділігіне әсер ететін факторлардың бірі болады.
Тасымалдау көліктердің схемалары келесі жыныстардың тасымалдау тәсілдерін қамтамасыз етеді: дара вагонеткаларда; ағыталмаған вагонеткаларда перегружательмен комплексте; скребковый және ленталы конвейермен; поезд-бункерлермен; өзі қозғалатын вагондармен; тиеп-тасымалдау және тиеп-жеткізу машиналармен.
Дара вагонеткаларды салмалы разминовкалардың және салмалы разминовка тақталарының көмегімен алмастыру алдыңғы тәсілге қарағанда ыңғайлырақ, сонмен қатар жатық вагоналмастырғыштарының көмегімен.
Жыныстарды вагонеткалар партиясына немесе конвейерге тиеу машинасы немесе комбайн комплексімен тиеу үшін перегружательдер қолданылады. Перегружательдер өлшемдері, түрі және қуаты, перегружатель консілінің бекітілу тәсілі, жеке буындардың конструкциясы бойынша бөлінеді.
Өзі жүретін тасымалдау құралдарына өзі жүретін вагондар мен шахталық автосамосвалдар жатады.
Тау-кен қазбалар құрылысының тәжірибесі қазба құрылысының жылдамдығы мен құнына, еңбек өнімділігіне бекіту айтарлық әсер ететінін көрсетеді. Басқа процестерге қарағанда тұрақты бекітпені тұрғызу жұмыстары көп қол еңбегін талап етеді, бірақ қазіргі белгілі метал конструкцилары үшін механизациялау дәрежесі үшін – 0,5, ағаш – 0,59, тұтас бетон – 0,71, анкер – 0,8, шашыранды бетон үшін – 0,95 құрайды.
Рамалы бекітпені тұрғызу жұмыстарын механизирлеу құралдары конструктивті шешімі бойынша ілмелі, аспалы, жерде орналасқан бекітпе тұрғызғыш, жүргізушілік әмбебап сөресі болып бөлінеді.
Тұтас бетон бекітпені тұрғызу үшін жылжымалы метал қапталды қолданады. Қаптал артына бетон қоспасын пневмобетон бергіштер, бетон насостарының көмегімен немесе «Монолит-2» кешенімен береді. Бос орындарды болдырмау үшін қуыстарды вибраторлармен тығыздайды. Тұтас темір-бетонды немесе метал-бетонды бекітпені тұрғызғанда арматураны қолмен байлайды немесе метал бекітпені тұрғызады да қапталды орнатады, содан кейін қаптал артына бетон береді.
Тұрақты бекітпелерінің ең тиімдісі шашыранды бетон бошлып саналады. Бұл жағдайда бекітпе материалы ретінде бетон қоспасы немесе басқада тез қататын және берік қоспалар қолданылады. Шашыранды бетон тек қана сілемді жауып ғана қоймай көтеретін бекітпенің қызметін атқарады. Шашыранды бетонды тұрғызу үшін опалубкасыз тәсілі бойынша өнімділіг 3-4 болатын СБ-67 (БМ-60) машиналары және өнімділігі 5-6 м3/ч болатын БМ-70 машинасы, сонымен қатар ПБМ-27, ПБМ-А, ПНБ-8, МНКБ машиналары қолданылады.
Жиі шашыранды бетон бекітпені анкерлі немесе штангалы бекітпемен бірге қолданады. Штангалы бекітпенің қолдану жағдайлары мен мүмкіндіктері өте кең – капиталдды және дайындау қазбалары.
Штангалар ағаш, металл, темір бетонды, полимерлі бола алады. Анкерді шпурда бекіту үшін құлыпты құрал немесе ұзындығы бойынша байлау материалдары көмегімен жүргізге болады.
Штангалы бекітпені келесі кезекпен тұрғызады: БУЭ-1, БУА-3 қондырғыларымен немесе МАП-1 арнайы машинасының көмегімен скважиналар бұрғыланады, скважинаға екі құрамды байлау материалдарынан тұратын ампулалар салынады, келесі қадамда скважинаға айналдыра отырып анкер өзек беріледі, ол ампулаларды бұзып ішіндегі компоненттерді араластырады да тез қататын қоспаны жасайды; соңында шығып тұрған басына тіреу тақтасы киіліп гайка тартылады.
Тұрақты темір жолды қазбаны өтуімен қатар немесе қазбаны өткеннен кейін салады. Бірінші жағдайда бұл жұмысты өту бригадасы жасайды, екінші жағдайда – арнайы жол жұмыскерлерінің звеносы жасайды. Забойдан 100 м дейін аралықта шпалдарды табанға салуға болады. Арықты жүргізу бригадасы қазбаны өткен кезде жасайды. Бұрғылап аттыру тәсілінде арықты жасау үшін арнайы бір шпур бұрғыланады, сосын қол балғаларымен оған қажетті пішін беріледі. Капиталды қазбаларда арыққа зауытта жасалған темір-бетонды астаулар салынады және темір-бетонды немесе ағаш тақталармен жабылады. Желдету құбырларын ұзарту және оларды керекті қалыпта ұстап отырумен жүргізу бригадасы айналысады. Жұмсақ жүргізушілік құбырларын тізбектеп ұзартады: бірінші 5 м звено ілінеді, сосын забой жылжыған сайын оны 10 м звеноға алмастырады, содан кейін тағы 5 м звено ілінеді, тек осыдан кейін ол 20 м звеноға алмастырылады. Желдету құбырын қазбаның жоғарғы жағында орналастырады.
Өткізу комбайндарының жұмыс істеу принципі сілемдегі жыныстарды механикалық әдіспен бұзып алуға негізделген. Қазбаны комбайнмен өткен кезде жұмыстар үздіксіз орындалады; жұмыстардың жоғары механизация және қауіпсіздігіне қол жеткізіледі; ашық таужыныстар беттерінің тұрақтылығы жоғарылайды; орташа қазбаны өту жылдамдығы 2,5 – 10 есе арта түседі және еңбек өнімділігі 4...6 есе өсе түседі; дайын қазбаның өз құны 1,5-2 есе арзандайды. Конструкциясы мен атқаратын міндеті бойынша өткізу комбайндары роторлы және таңдалмалы әсерлі болып екіге бөлінеді. Роторлы комбайндар толық қима бойында жыныстарды алады (“Союз-19” кешені және ПК-8М, “Урал-10”КСА комбайндары), ал тадалмалы әсерлі комбайндар кенжар бойында жыныстарды тізбектеп бұзады (ПК-3Р, ГПКС, КСП-32 және т.б.) Қазбаны комбайндармен өткен кезде өткізу циклы екі негізгі операцичдан тұрады: тау-кен массасын қазып алу және бекітпені тұрғызу. Екі процесті циклдық жұмыс ұйымдастыруға көшуге болады. Кенжарды комбайнның жұмыс мүшесімен өндеу енбелер бойынша орындалады, әдетте енбе ұзындығы бекітпе қадамына тең болып алынады, ал тұрақты жыныстарда енбе қадамын 2 м тең қылып қабылдауға болады. Комбайндық өтуге көлікті ұйымдастыру айтарлықтай әсер етеді. Жиі комбайнмен қатар конвейер көлігін қолданады. Оның жұмысын келесі ретте ұйымдастырады: комбайн – қайта тиегіш – тісті конвейер – вагонеткалар құрамы; комбайн – қайта тиегіш – тісті конвейер – жолақты конвейер (КЛ-150, 1Л-80, КЛА-250); комбайн – қайта тиегіш – жолақты телескопты конвейер 1ЛТП-80 – жолақты конвейер (КЛ-150, КЛА-250).
Комбайнмен қазбаны өту жылдамдығын арттыру қоры бекіту жұмыстарын механизирлеу және ұымдастыру жұмыстарын жетілдіру болып табылады.
СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары (тақырып 7) [1,2]
1 Бұрғылау көлігін таңдау қандай талаптармен орындалады?
2 Тупиктік қазба қалай желдетіледі?
3 Жыныстарды артқанда механизацияланған қандай құралдар және қандай жағдайда қолданылады?
4 Қазба өту технологиясының атып-жару кезінде қандай забойіргелік көлік құралдары қолданылады?
5 Күнделікті тіреуді салу кезінде қандай механизацияланған құралдар қолданылады?
6 Үңгілеу қазу айналымының қосымша операциясы.
7. Өткізу комбайндарының конструктивті ерекшеліктері мен қолдану саласы?
8 Қазбаны комбайнмен өткен кезде қандай кенжар маңы тасымалдау құралдары қолданылады?
9 Комбайн қазба өту кешендері
Дәріс 7.
Тақырып 8 Көлбеу қазбалар құрылысының технологиясы
Дәрістің мақсаты – көлбеу қазаларды, оқпан маңы қазбаларын өту технологиясы мен ұйымдастыруын, тау-кен мекемелерінің реконструкциясы мен қазбаларды жөндеу сұрақтарын қарастыру.
Дәріс жоспары
1 Көлбеу қазбаларды өту ерекшеліктері
2 Бремсбергтер мен көлбеулерді өту
3 Скаттарды, пештерді және восстающийлерді салу.
4 Оқпан маңы дуалын салу технологиясы.
5 Тау-кен мекемесінің жаңалау және қазбаларды жөндеу.