3. Халықаралық құқықмирасқорлық институы.

Құқықмирасқорлық – бұл бір субъектінің құқықтары мен міндеттерінің белгілі бір оқиғалар мен жағдайлардың туындауы нәтижесінде екінші біреуге өтуі. Халықаралық құқықта қарастырылып отырған институт азаматтық құқықтағы құқықмирасқорлықтан өзгерешек екені сөзсіз. Мұндай айырмашылықтардың болуы халықаралық құқықтың ерекшеліктеріне байланысты. Мысалы, субъектілік құрам, құқықтар мен міндеттер көлемі, құқықмирасқорлық мәселелерін құқықтық реттеу сияқты болып келеді.

Халықаралық құқық тарихынан екі диаметралдық қарама-қайшы теориялар белгілі. Әмбебап құқықмирасқорлық теориясы XVII-XIX ғасырларда пайда болған. Бұл теорияның мәні субъект-мирасқордың барлық құқықтар мен міндеттерді толық көлемде мұраға алуынан көрінеді. Бұл теорияны Г.Гроций енгізген болатын. Ал келеңсіз теория ХХ ғасырдың басында пайда болды. Оның өкілі А.Кейтс болды, ол халықаралық құқықтың жаңа субъектісінің бұрынғы субъектісіне ешқандай қатысы жоқ деп есептейді. Осы теорияның бірқатар жүйесі де болды. Ол: tabula rasa теориясы – «таза тап теориясы» мен «мінсіз бедел теориясы» еді. Құқықмирасқорлықтың қазіргі жағдайында қарастырылып отырған теориялардың бірде-бірі дәлел таппай отыр.

Халықаралық бірлестік 1961 ж осы институтты жүйелеу әрекетін жасап көрді. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1961 ж 18 желтоқсандағы 1686 қарары құқықмирасқорлық туралы мәселені мынадай әмбебаптық және аумақтық көпжақты шарттармен реттеледі: 1971 ж 23 тамызындағы мемлекеттердің шарттарға қатысты құқықмирасқорлығы туралы Вена Конвенциясы, 1983 ж 8 сәуіріндегі мемлекеттік меншік, мемлекеттік мұрағат және мемлекеттік қарыздарға қатысты құқықмирасқорлық жөніндегі Вена Конвенциясы, КСРО-ның сытрқы мемлекеттік қарыздары мен мұрағаттарының құқықмирасқорлығы туралы 1991 ж 4 желтоқсандағы Шарт. КСРО таратылып, тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан кейін, ТМД құқықмирасқорлық институтына қатысы бар мынадай шарттарға қол қойды:

• ТМД мемлекет басшыларының «Бұрынғы КСРО-ның шетелдердегі меншігі туралы» 1991 ж 30 желтоқсандағы Келісімі.

• КСРО-ның сыртқы мемлекеттік қарыздары мен активтеріне қатысты құқықмирасқорлық туралы шартын толықтыру жөніндегі 1993 ж 13 наурыздағы Келісім.

• Бұрынғы КСРО-ның шетелдердегі барлық меншігін бөлу жөніндегі 1992 жылдың 6 шілдедегі Келісім.

Халықаралық құқықта мемлекеттердің құқықмирасқорлығы туралы мәселелері мынадай жағдайларда туындайды: а) әлеуметтік революцияларда; б) отарлардан мемлекеттердің құрылуы кезінде; в) мемлекеттердің бір бөлігінің бөлек шығуы; г) мемлекет аумағының бір бөлігінің басқа мемлекетке өтуі кезінде.

А) Әлеуметтік революциялар кезінде.

• Мұндай тарихи мән-жайлар кезіндегі құқықмирасқорлық мағынасы әлеуметтік революциялар нәтижесінде пайда болған жаңа мемлекетке бұрынғы мемлекеттің бірқатар халықаралық құқықтары мен міндеттерінің өтуімен түсіндіріледі.

• Аумақтық – жаңа мемлекет бұрынғы мемлекеттің аумағында қалады;

• Халыққа қатысты мәселелер – мемлекеттің қол астындағы бұрынғы азаматтар жаңа мемлекеттің азаматтары болып қалады; ал шетелдегі адамдар мұндай жағдайда өздері туралы хабарлауы тиіс;

• Меншік мәселелері – бұрынғы мемлекеттің активтері мен пассивтері жаңа мемлекетке берілуі тиіс.

Б) Мемлекеттердің отарлардан бірігуі кезінде

• Жаңа мемлекет бұрынғы отар аумағында қалыптасады.

В) Мемлекеттің бір бөлігінің бөлек шығуы кезінде

• Аумақтық ұмтылыстар шарттық тәртіпте келісіледі;

• Халыққа таңдау құқығы және өздері жататын ұлтқа қосылу құқығы беріледі;

• Меншік мәселелері шарттық тәртіпте шешіледі.

Г) Мемлекет аумағының бір бөлігінің басқа бір мемлекетке өтуі кезінде

• Аумақтық ұмтылыстар шарттық тәртіпте келісіледі;

• Халыққа таңдау құқығы және өздері жататын ұлтқа қосылу құқығы беріледі;

• Меншік мәселелері шарттық тәртіпте шешіледі.

7 тақырып. Халықаралық шарттар құқығы.