- •Башҡорттар Драма ике шаршауҙа, ун өс сәхнәлә
- •Ҡатнашалар:
- •Болан балаһы Драма 3 шаршауҙа
- •Беренсе шаршау
- •Шаршау икенсе шаршау Беренсе сәхнә
- •Икенсе сәхнә
- •Дүртенсе сәхнә
- •Шаршау өсөнсө шаршау Беренсе сәхнә
- •Икенсе сәхнә
- •Дүртенсе сәхнә
- •Беренсе шаршау
- •Һылыубикә күренә.
- •Һарай яғында тамаҡ ҡырған тауыш.
- •Ҡағыҙ-ҡәләмен йәтешләп, сәркәтип кереп ултыра.
- •Шаңҡыбыраҡ ҡалалар
- •Майҙанда көсөргәнешле алыш тауышы.
- •Сөйөмбикә атлығып килеп сыға.
- •«Артыҡ бүрәнә баштары” таралыша.
- •Ерәнҡашҡа һуҙып кешнәй.
- •Төркөмдәр үҙ урындарына ҡайта.
- •Шаршау икенсе шаршау
- •Юныс инә.
- •Сөйөмбикә-ханбикә инә.
- •Булат бәк, Гәүһәршат-күрәҙәсе инә.
- •Тыштан ишек шаҡыйҙар, Сафагәрәй ырғып тора.
- •Тыштағы шау-шоу көсәйә.
- •Ҡолшәриф мулла керә, күкрәгенә ҡулдарын ҡаушарып, баш эйеп сәләм бирә.
- •Гәүһәршат керә.
- •Балталарын иҙәнгә һалып, Гәүһәршат менән бергә сығып китәләр.
- •Икенсе ишектән Булат бәк башын һона.
- •Сөйөмбикә ҡысҡырып илай, кешеләр йүгерешә.
- •Анастасия өндәшмәй, креслоһына сүгә.
- •Үҙҙәренең креслоларына ултырышалар.
- •Адашев Алексей инә.
- •Икеһе бер ауаздан:
- •Башҡорттарҙан башҡа бөтәһе лә хахылдап көлә.
- •Икеһе бер ауаздан:
- •Шаршау өсөнсө шаршау
- •Килтереүселәр пырхылдашып көлә.
- •Тышта шау-шоу, тауыштар:
- •Ҡушаҡ сығып ҡаса. Сөйөмбикә, улын ҡосаҡлап, тәхеткә әүшәрелә.
- •Әбей баланы етәкләп сығып китә. Баштан-аяҡ ҡораллы Йәнсура инә.
- •Йәнсура ашығып сығып китә. Сөйөмбикә, йөрәкһеп, ишекле-түрле йөрөй.
- •Ишек төбөндә шау-шоу, башы-күҙе аларғандарҙың бер төркөмө тәхетханаға бәреп керә. Араларында ғауғалы Мурали һәм Хоҙайғол, Ҡолшәриф, Петр Серебряный.
- •Сәхнә шым ҡала, Сөйөмбикә сеңләй.
- •Беренсе шаршау
- •Һандуғастар һайрауынан шып-туҡтай, һыҙылып килгән таң нурҙары ҡараңғылана төшә. Яңғыҙ ҡарға ғына ҡарҡылдап ала.
- •Таҫтымалын башы өҫтөндә вертолет пропеллереләй болғап, Ғәли һыу буйына йыуынырға төшөп китә, сәхнәлә — Урал.
- •Таҫтымалын муйынына һалып, һыу буйынан менеп килгән Ғәли күренә, ағас артына боҫоп тыңлай.
- •Тирәклектән, ҡаса-боҫа, тигәндәй, ирле-ҡатынлы Ишмырҙа менән Сафура сыға. Сафура ҡултығы аҫтына ап-аҡ ҡаҙмендәр ҡыҫтырған.
- •Ишмырҙа, Сафура сығып китәләр.
- •Урал менән Сәлисә — бер яҡҡа, Ғәли икенсе тарафҡа олағалар. Һыу буйынан, сейле-бешеле көй Ғәләмәте һыҙғыра-һыҙғыра, Ким менеп килә. Ыҫтан яғынан Сәлисә тауышы.
- •Сәлисә килеп етә, бошонҡо.
- •Бушап ҡалған аҡланға Ким ҡабат йүгереп килә. Туҡталып, ҡуш бармағын ауыҙына ҡабып, ҡолаҡ ярғыс һыҙғыра.
- •Ғәли яҡынлай.
- •Шул арала Ғәли, ҡыҙыл ҡумта эсенән булат балдаҡты алып, — ул күҙҙе сағылтып балҡый, — түш кеҫәһенә сумыра. Ҡыҙыл ҡумтаны кире урынына ҡуйып,аҡландан тая.
- •Сәлих килә, үлән араһында үрмәләүсе Кимде көлөмһөрәп ҡарап тора.
- •Ҡурҡыштан төҫтәре ҡасҡан Сафура менән Ишмырҙа ағас араһынан сыға.
- •Ҡуйы ағаслыҡҡа кереп сумалар. Аҡлан бер ни тиклем һил ҡала, һандуғастар ҡотороп йыр түгелдерә. Атын бәйләгән тирәк төбөндә Сәлих күренә, башын һәлендереп, моңайып тора.
- •Сәхнә аҡрын ғына ҡараңғылана.
- •Бер ҡулына — ҡамыт, икенсеһенә шөшлө тотоп, “Ҡарттай!” тип ҡысҡыра-ҡысҡыра Ким инә, ҡулындағыларын ҡарт алдына ырғыта — бау-шыуын йүнәтергә.
- •Ултыра, ҡамыт менән шөшлөһөнә тотона. Ҡыҙып-ҡыҙып эшләй. Ҡуҡырайған Ғәләмәт Ғәли инә, ҡара бирсәткә кейгән. Саҡ ҡына “төшөрөп”, ҡыҙмасаланыбыраҡ алған, буғай.
- •Ишмырҙа, Сафура һ.Б. Эркелә. Халыҡ тамаша ҡыла.
- •Халыҡ һағая.
- •Халыҡ ҡайнаша, бил ҡайышына суҡмар ҡыҫтырған Сәлих атлығып сыға, ләкин суҡмарын һурып алып ҡалалар.
- •ЕҢдәренә ҡыҙыл бәйле мыҡты ирҙәр йүгерешә, бер нисәһе Сәлихтең ҡулдарын артҡа шаҡара, икеһе ауыҙы ҡанға батҡан Ғәлиҙе күтәреп торғоҙа. Шау-шоу.
- •Сәлихте алып китәләр.
- •Ут һүнә. Бер талай тын торғас, ҡараңғылағы тауыштар.
- •Аҡрынлап яҡтыра — Ай ҡалҡа. Һаҡмар буйындағы билдәле аҡлан. Донъя тын.
- •Берләм юлдың йылға яҡ осонан икенсе моң ҡушыла — алыҫтағы Сәлих.
- •Сәлих күренә, йөрәкһеп, Сәлисәгә табан килә, Сәлисә лә уға ҡарай талпына. Туҡталалар. Талпыналар. Туҡталалар. Талпыналар. Әммә аралар йыраҡ.
- •Ҡуҡырайып Ғәли килә.
- •Ҡурай шаңғырай, күмәк бейеү ҡайнай.
- •ЕҢдәренә ҡыҙыл бәйлеләр ашығып майҙанға уҙа, бөтәһе лә бошонҡо.
- •Танауын трактор майы ҡарайтҡан Ким, хәле бөтөп, йүгереп килеп етә.
- •Сәхнә төбөндә ҡанлы ялҡын дөрләй, болоттар ҡубарыла, халыҡ ҡанлы ялҡынға ҡарай ағыла ла ағыла, аҡрын ғына ут һүнә.
- •Икенсе шаршау
- •Ишмырҙа йыры һыҙылып ишетелә башлай, сәхнә түңәрәге яй ғына әйләнә — бөксәйгән “бабай” Ғәли һыны ағастарға ышыҡлана. Автоматын арҡаһына аҫып, ап-аҡ ҡайынды ҡосоп йырлап торған Ишмырҙа биләй сәхнәне.
- •Бәләкәй сумаҙан тотҡан, арҡаһына автомат аҫҡан Остап күренә.
- •Ағас араһынан Ишмырҙаның башы күренә.
- •Яҡында ғына танк моторы гөрөлдәй.
- •Остап киткән яҡта мылтыҡ шартлай.
- •Аҡланға ҡупшы хәрби кейемле ҡыҙ килеп сыға — күршеләге танкылар ғәскәренән дошман тылына разведкаға китергә йыйынған Сәлисә ул.
- •Аҡрын ғына ут һүнә лә ҡабат ҡабына, аҡланда Сәлисә яңғыҙ үҫкән аҡҡайынды ҡосаҡлап илап тора.
- •Сәхнә ҡабат аҡрын ғына ҡараңғылыҡҡа сума.
- •Парад аҙымы менән шаҡ-шоҡ баҫып автоматлы ҡарауыл башлығы һәм һалдат үтә, “генерал һуҡмағы”на пост ҡуйыла.
- •Диван артына шыуышып йәшенәләр, сәхнә тын ҡала; шул тынлыҡты емереп, сылт-сылт секунд һуғыуҙары ишетелә. Ишектәрҙең береһенән залға Сәлих йүгереп инә, ялт-йолт ҡарана.
- •Тышта ҡойма буйында ҡапыл Ишмырҙа хасил була, ул разведкала йөрөй.
- •Залда Вальтер башын ҡалҡыта, секунд һуғыуҙары тына.
- •Юлда йәнә,баяғыса, салбарын бөрмәһенән ике ҡуллап тотоп йүгереүсе икенсе фашист һалдаты.
- •Өсөнсө һалдат менән дә шул уҡ хәл.
- •Генерал һыҙланып торғанда, оҙон күлдәкле һәм ярайһы уҡ ҡыҙмасаланмыш бер һылыуҙы етәкләп, Вальтер килә; ул һылыу —Сәлисә.
- •Вальтер Сәлисәне генерал күрһәткән бүлмәгә илтеп килә.
- •Тыңларға йыйыналар, моңайып баҫып торған Сәлих “Аҡтирәк — күктирәк”те йырлап ебәрә. Тышта һағалаған Ишмырҙа, тәҙрәгә һарылып, әҫәрләнеп тыңлай. Йырҙың аҙағынаса ул автомат көбәген Сәлихкә тоҫҡап тота.
- •Залдағылар һөйләшеүе үҙ ағышында бара.
- •Ҡалғандары ла ырғып тора.
- •Ишмырҙа ҡаты ыңғырашып, тороп ултыра; аяғына ла баҫа.
- •Ишмырҙаны төрткөсләп килтерәләр.
- •Ишмырҙа өндәшмәй.
- •Фашистар бер-береһенә ҡараша.
- •Тышта мотор, ат тояҡтары тауышы.
- •Ике “туташ” ҡулдарын күтәрә.
- •Плащ-палатка бөркәнгән, пистолет тотҡан Сәлисә инә, плащ-палаткаһы иңенән шыуышып төшөп ҡала. Шул ыңғайҙа Шмульткенең “салма”һын йолҡоп ырғыта. Салма аҫтында — генерал фуражкаһы.
- •Сәғәт секундтарының көслө келтелдәүе ҡолаҡ яра.
- •Йүгәнен шылтыратып, Сафура сыға тирәктәр араһынан.
- •Яҙғы күбәләктәрҙәй бөтөрөлөп ҡыуыша-ҡыуыша, көлөшә-көлөшә Оксананың ҡыҙы Мопра менән Сафураның улы Ким килә. Береһе — ҡул тырмаһы, икенсеһе йүгән тотҡан. Урал сүкеүҙән туҡтай.
- •Урал ҡарт ҡапыл сүкеш һуға, йәштәр ағас араһына ташлана. Ыҫтан яғынан һөрәнләп Оксана килә.
- •Урал күренә.
- •Яҡында йыр һыҙыла — Сәлисә бейек яр башында аръяҡҡа ҡарап тора.
- •Һаҡмар аръяғынан алыҫ шаңдау Яңғырай: бик алыҫтан, ләкин айырым-асыҡ Сәлих тауышы килә.
- •Ыҫтан яғынан халыҡ ҡубына —аҡланға уларҙы Ғәли үҙе әйҙәп килә.
- •Халыҡ ҡул саба.
- •Ишмырҙа күренә.
- •Халыҡ гөж килә, Ғәли сигенә.
- •Сәлих булат балдаҡты үҙ бармағынан һалып, Сәлисәнең бармағына кейҙерә.
- •Уйын тарала, халыҡ был икәүҙе һырып ала.
- •Ағас артында йөҙө йәмерәйгән Ғәли күренә.
- •Донъя ҡараңғылана. Булат балдаҡ, Ғәли ҡулынан сирғылып, күккә олғаша ҡапыл; Ғәли, булат балдаҡ сәсрәткән утлы сатҡыларҙан янып, яман аҡырып, юҡҡа сыға. Майҙанда Ким хасил була.
- •Тирә-яҡтан халыҡ ябырыла, ҡулдарын юғары һоноп ялбара.
- •Булат балдаҡ, күктең төбөнә етеп, түп-түңәрәк Ҡояшҡа әүерелә, донъяға нурын сәсә.
- •Сәхнә түре аҡрын ғына ябыла, ут һүнә. Шаршау
Танауын трактор майы ҡарайтҡан Ким, хәле бөтөп, йүгереп килеп етә.
Ким. Туҡтағы-ы-ыҙ, мин дә китеүселәрҙән! (Атаһы артынан тағылып, башҡалар ыңғайына маршҡа баҫып бара).
Сафура. Ки-и-им! Значогым! Сәсрәп кенә китмәгере, сәсрәп кенә китмәгере! Атайыңдан элек үҙең тығырға булдыңмы ни башыңды тамуҡ утына?! (Сафтан һөйрәп алып, түбәләй-түбәләй, кирегә елтерәтә, Киме шарылдап илай).
Бөтә сәхнә. А-а-ай!..
Сәхнә төбөндә ҡанлы ялҡын ҡабына, болоттар аҡтарыла, халыҡ һыҡтап хушлаша. Китеүселәр, сәхнә буйынан йырлап уҙып, сәхнә артындағы ҡанлы ялҡын ҡосағына ағыла. Башҡорт халыҡ йыры “Ерән ҡашҡа” күмәк тауыштан һыҙыла. Урал ҡарт, Сәлисә баҫҡан урындарында ҡатып тора.
Ҡыҙҙар.
Иҫән генә йөрөп һау ҡайтығыҙ,
Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.
Ҡыҙҙар, егеттәр.
Ерән ҡашҡа атҡайым да,
Елдәр тарай ялҡайын.
Эйәрләгән егетеңде
Ташлап ҡайтма, малҡайым,
Э-э-эй... ташлап ҡайтма, малҡайым.
Егеттәр.
Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡорал алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарға.
Егеттәр, ҡыҙҙар.
Ерән ҡашҡа атҡайым да,
Алдан елдер, малҡайым.
Эйәрендә егете барҙа
Бойоғоу белмәҫ малҡайым.
Бөтә сәхнә. А-а-ай!..
Сәлисә. Ҡарттайым! Аҙашты булат балдаҡ... хәйерһеҙҙең ҡулында... (Илай).
Урал (ҡыҙҙың башынан һыйпап). Илама, ейәнсәрем. Булат балдаҡ аҙашмай ул. Утта янмай, һыуҙа батмай торған булат балдаҡ ул! Лайыҡһыҙын ситкә ҡаға, лайыҡлыһын эҙләп таба торған булат балдаҡ ул!
Бахырҙарын илдең хурлап,
Батырҙарын илдең нурлап,
Булат балдаҡ ҡайтыр урап!
Күмәк йыр.
Батырҙарын илдең нурлап,
Булат балдаҡ ҡайтыр урап!
Сәхнә төбөндә ҡанлы ялҡын дөрләй, болоттар ҡубарыла, халыҡ ҡанлы ялҡынға ҡарай ағыла ла ағыла, аҡрын ғына ут һүнә.
Шаршау
Икенсе шаршау
Дүртенсе күренеш
1942 йылдың яҙы, фронт һыҙығында эҢер. Тирә-яғын аҡҡайындар ҡаймалаған аҡлан, ҡусҡыл үлән. Ваҡыт-ваҡыт снаряд һыҙғырыуҙары, гөрһөлдәп ярылыуҙары. һирәк-һаяҡ ат кешнәгән, танк моторҙары гөрләгән тауыш. Күренеүенсә, бында ғәскәр туплана, һөжүмгә әҙерләнә. Өсөнсө күренештәге сәхнә төбөн алһыулаған ҡанлы ялҡын бында ла көллө сәхнәне монарлаған. Ҡуйы ҡара һаҡал үҫтереп, билен бөкөрәйтеп “бабай” төҫөнә кергән обоз һалдаты Ғәли, карабинын беләгенә элеп, үҙ алдына өҙгөләнеп һөйләнә.
Ғәли. Эх-ма!.. Тылдағы санчасть кухняһында “бабай”ҙарса шухыр-мухыр ғына йөрөп-ятҡанымда, обозға олаҡтырҙылар... Өҫтәүенә, патрон тейәлгән арбамда фашист тылына рейдҡа кереп китергә... Ғәзиз башҡайымды харап итергә... Эх-ма!.. Ниңә яртылыҡ юлда ултырып ҡалманым?! Йәки йөктө соҡорға ауҙарып ҡайтманым?!. (Күҙ йәштәренә төйөлөп). Минән башҡалар ҙа етерлек тамуҡ ауыҙын тығырға!.. Тере килеш, тере килеш кәрәкле мин Ватанға! (Илап, залға төртөп күрһәтеп). Унда мине һөйгән йәрем, һөйләйһе телмәрҙәрем, яуаплы вазифам көтә! һөйгән йәрһеҙ, телмәрһеҙ, вазифаһыҙ (залға төртөп күрһәтеп) миллион-миллион аңыш быҙауҙарҙың кәүҙәләре лә етерлек был мясорубкаға тығырға! Ә мин (үкһеп) мин бит донъяла тик берәү генә, берҙән-бер генә!.. Уникум!.. (Илау ҡатыш ярһып). Ни эшләргә?! Ни ҡылырға?! Юҡ! (Карабинын ҡулына алып). Быҙау түгел мин күрәләтә тамуҡ киҫәүе булырға!