4.Көрнекілік материал:

1. СЛАЙД Іркінді сулардың құрамы.

2. СЛАЙД Тұрмыстық іркінді сулардың құрамы.

3. СЛАЙД Канализация жүйесі.

4. СЛАЙД Су нысандарын санитарлық қорғау бойынша шаралар жүйесі.

5. Әдебиет

1. Голченко М.С., Желязко В.И. Орошение сточными водами. – М.- 1988г.

2. Григоров М.С. Внутрипочвенное орошение. –М.- 1983 г.

3. Орловский З.А. Очистка сточных вод за рубежом. –М.- 1994 г.

4. «Санитарные правила устройства и эксплуатации земледельческих полей орошенияң, СанПиН № 3.01.004-97.

5. «Санитарные правила и нормы охраны прибрежных вод морей от загрязнения в местах водопользования населенияң, СанПиН № 3.01.054-97.

6. Смирнов А.Д., Шеломков А.С. «Очистка природных и сточных водң. - М. – 1999.

6. «Санитарные правила и нормы охраны поверхностных вод от загрязненияң, СанПиН № 3.01.070 -98.

7. Роев Г.А., Юфин В.А. Очистка сточных вод и вторичное использование нефтепродуктов. –М.- 1997 г.

8. Ярошевский Д.А., Мельников Ю.Ф. Санитарная техника городов. –М.- 1990 г.

6. Бақылау сұрақтары:

1 Тақырып бойынша қандай нормативтік құжатты білесіз?

2. Суаттардың санитарлық жағдайына ағымды мемлекеттік бақылау.

3. Технологиялық шаралар.

4.Санитарлық-техникалық шаралар.

5.Жоспарлаушы шаралар.

6. Өндірістік іркінді сулардың әдістері.

7.ШРЕҚ (ПДС) жобасы.

№3 кредит

4 – дәріс.

1. Тақырыбы: Су қоймалары суындағы химиялық заттарды гигиеналық нормалау. Негізгі принциптері мен әдістері. Заңнама.

2. Мақсаты: Студенттерге судағы химиялық заттарды нормалаудың негзігі әдістерімен таныстыру.

3. Дәріс тезистері:

Дәрістің жоспары:

1. Химиялық заттардың улылығы мен қауіптілігі.

2. Нормалау принциптері.

3. ШРЕК-ті негіздеудің әдістері.

4. Кейінгі көрінетін салдары.

5. Гигиеналық нормалаудың сатылары.

6. Химиялық заттардың тарнсформациясы.

7. Клиника-гигиеналық және эпидемиологиялық зерттеулер.

8. Санитарлық заңнамалар.

Химиялық заттардың улылығы мен қауіптілігі.

БДҰ сарапшыларының мәліметтері бойынша осы уақытта ғылымда 6 млн химиялық қосылыстар белгілі, оның ішінде 60 мыңы кең қолданыс тапты және жыл сайын 1000-даған химиялық затар пайда болады.

Олардың маңызды бөлігі қоршаған орта объектілеріне түсуі мүмкін және түсе отырып, ауаны, суды, топырақты ластайды. АҚШ оқымыстылары өндірістік дамыған елдердің су объектілерінде 2000-нан кем емес биологиялық белседілігі кең спектрлі химиялық затар бар екендігін анықтаған: токсигенді, мутагенді, канцерогенді және басқа да зиянды құрамдар. Солармен бірге табиғи суды ластайтын химиялық қосылыстар қатарындағы құрылым әлі анықталмаған, ол гигиеналық нормативті орнатуға қайшылық туғызады.

Қоршаған орта гигиенасының алдыңғы қатардағы тапсырмасының бірі судағы ШРЕК-ті және биологиялық белсенділікті гигиеналық бағалауды өз уақытында анықтаумен қорытындылады. Бірақ бұл тапсырманы орындауда материалды-техникалық базаның жетіспеуінен айтардлықтай қиындықтар туғызады. Гигиеналық регламент орнату көп қаржыны, уақытты және заттарды талап етеді және өндіріс сұранысынан артта қалып отыр. Гигиенистер нормативтерді өз уақытында өңдеп үлгере алмайды, тек жаңа химиялық заттарға ғана емес, бұрыннан белгілілерне де бұл қшақтық жыл сайын өсуде. Сонымен бүгінгі күнде БДҰ-ның (ВОЗ)мамандары судағы жаңа заттың ШРЕК-ін толық көлемді зерттеу 100-300 мың АҚШ доллорымен бағаланады.

Бұдан ғылым қоршаған ортаны, сонымен қатар табиғи суларды ластайтын химиялық зат туралы толық ақпараттан алыс екенін білеміз. Бұндай оқиға адам денсаулығына қауіп төндіреді, оны тек гигиеналық регламентеуді зерттеу жолын кеңейтумен төмендетуге болады. Химиялық заттың улылығы, қауіптілігі туралы мағлұмат әр түрлі анықтама және реферат баспаларында, мысалы “Токсикология” және “Гигиена және санитария” журналдарында кезеңдермен жарияланады. Потенциалды Улы Химиялық Заттардың Халықаралық Регистрі құрастырылды және ол үнемі жаңартып отырады.

Кез-келген заттың тірі организм үшін шартты әсер етуінде улы бола алатыны анықталды. Бәрінен бұрын, бұл судағы болатын заттың концентрациясына, биологиялық белсенділігінің кезеңіне ағзамен әсерлесу ұзақтығына байланысты. Ғылыми түрде кез-келген химиялық заттың зиянсыз деңгейі (улылығы аз, адам және табиғат үшін зиянсыз) және әсер ету шартын гигиенистермен бекіту керектігін ұсынды. Бұл химиялық затты қоршаған орты объектілерінде, атап айтқанда суда болуына байланысты нормативтеу – оның басты мақсаты.

Бұндай зерттеулердің міндетті кезеңі болып, жануарларға улылық қасиетін анықтау мақсатында тәжірибе жүргізу болып табылады, ол адам әр түрлі мақсатта тұтынатын судың сапалық және сандық улылығын бағалауға және химиялық ластаушылардың қауіптілігін анықтауға мүмкіндік береді. Улылық және қауіптілік идентивті түсінікке жатпайтынынын міндетті түрде ескеру қажет. БДҰ-ның тәжірибелік анықтауында улылықты “қолйсыз биологиялық эффектінің әсерінен қатысты қосылыстар қабілетіне зиян келтіру”, ал қауіптілікті –эффект мүмкіншщілігі деп түсіну қажет.

Отандық токсиколог И.В. Саноцкийдің айтуынша улылық қасиет көрсететін зат бұл тірі ағзаға зиян келтіретін қабілеттілік. Жоғары улы зат ағзаға едәуір мөлшері түскенде зиян келтіреді, ал аз токсинді зат санына жағынан біраз көбейгенге дейін әсер көрсетпейді.

Токсигенділікті заттың қауіптілігін, анықтайтын факторлармен бірі ретінде қарастыруға болады.Сондықтан олардың барлығы, қауіптіліктің төрт класына бөлінеді:

1-класс аса қауіпті .

2- класс жоғары қауіпті.

3- класс қауіпті .

4- класс аз қауіпті.

Химия өндірісі жылына барлық 4 класс қауіптіліктің саны жағынан 1000 – нан аса жаңа заттарын синтездейді, ал бір санитарлық токсикологиялық зертхана бұл кезең ішінде бір ғана заттың нормасын белгілеуде толық созылмалы эксперименттік аятауға мүмкіндік жоқ, әсіресе алыстатылған зардаптарын анықтауда.

Санитарлық токсикологиялық зерттеу мүмкіншілігінің кезенділігі шектеулі.

Бүл адам денсаулығына ешқандай жақсы нәтижесі жоқ таудан сырғанаған қар түйіршігін еске салады. Сондықтан ХХ- ғ 2- жартысында қоршаған ортаны санитарлық қорғау аймағында заттардың приоритентілігі туралы сұрақ туады, атап айтқанда су обьектілерінде, осы туындаған проблемадан шығу жолының басқа түрі химиылық заттың жедел рекламентациялық әдісін өңдеу болып табылады.

Қазіргі уақытта суды химиялық ластудың қауіаптілігін 3 басты критериінің кестесі ұсынылған: өндіріс және қабылдау, токсигенділік, персистентілік. Бірінші критерий заттың жылдық өндірістік көлемі, оның орналасу аймағы және қабылдау шарты болып саналады.

Екінші критерий заттың тек токсигенділігінің параметрі болып саналмайды. Сонымен қатар оның ағзадағы кумуляция кезеңі және алыстатылған зардаптары.

Персистнттілігі қоршаған орта объектілерінде, су, объектіде заттың химиялық, биологиялық тұрақтылығының кезеңін, сонымен қатар болу уақытына, сақталуына мінездеме береді.

Үшінші критерий талдау негізінде үлкен қаралатын заттардың ішінен бірінші кезекте нормалау үшін гигиеналық бақылауды қажет ететін, химиялық қауіпті суды ластаушы заттар таңдалады.

Нормалау принциптері.

Бүгінгі күнде су объектілерінде ъхимиялық заттың түсуі мүмкін емес, ал тазартылған су құбыры қондырғыларына тиімділігі шектеулі. Сондықтан ауыз су сапасы ластану кезеңдігімен анықталатын су көздерінің суының сапасына байланысты. Бұл ластануды ескерту және шектеу химиялық затардың гигиеналық нормалау негізіне байланысты орындалады.

Регламенттің ғылыми түсініктемесінде заттың адам денсаулығына қауіпсіздігі қаралады және ағзаның физиологиялық, биохимиялық және басқа көрсеткіштері өзгертпейтін концентрациясын орнатумен аяқталады. Осындай концентарция – шекті рұқсат етілген концентарцияға жатады –ШРЕК.

Судағы химиялық заттарды нормалаудың ішіндегі бір принципіне ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын сақтау жатады – гемостаз, яғни зат адам денсаулығына ешқандай зиянды әсер көрсетпеуі қажет.

ШРЕК-н аспайтын концентрация кезектілігі компенсация сатысына өтпей, адаптация үрдісімен шектелуі керек.

Тәжірибелік жұмыстардағы әр түрлі биологиялық әсерінің нәтижесі бойынша ШРЕК орнатуды, алыстатылған әсерді қосқанда маңызды принциптің бірі деп санау қажет. ШРЕК-тің кезекті сақталуы адам денсаулығына толық қауіпсіздікті кепілдік етуі керек.

Кешенді тәжірибе принципі едәуір маңызды, ол судағы химиялық затты нормалауда зиянды әсердің 3 белгісі бойынша жүргізіледі. Санитралық-токсикологиялық (ағзаға улылық әсері), органолептикалық (исі, дәміне, түсіне, әсері), жалпы санитарлық әсері (су қоймаларының табиғи өздігінен тазарту үрдісіне әсері). ШРЕК-ті кезекті кезекті сақтау улы қауіпсіздікті ғана емес, сонымен бірге табиғи зат түзілетін, эстетикалық қабылдауды да қалыптастырады. Ұзақ уақыт бойы судағы селен нормативі 0,001 мг/л шамасында болды, бірақ элементтің ағза үшін биологиялық қажеттілігін орнатуда ол ұлғайтылды. (0,01 мг/л). Бұл концентарция мүлдем зиянсыз, бірақ селен тапшылық жағдайының дамуында ескерту үшін енгізілген.

Гигиеналық нормалар тұрақтылық стандарттарға жатпайды, ғылыми білімнің тереңдеуіне байланысты өзгереді.

ШРЕК-ті негіздеу

Су қоймасының суының химиялық әдісі заттың гигиеналық стандартын орнатуды басты әдіс – тәжірибелік және ол үш көрсеткіш бойынша жүргізіледі: органолептикалық, жалпы-санитарлық, санитарлық-токсикологиялық.

Органолептикалық көрсеткіштердің табалдырық концентрациясы судағы заттың исіне, дәміне, түстілігіне, сонымен қатар көбік және қабықша түзуіне байланысты қойылады.

Жалпы санитарлық көрсеткіш бойынша табалдырық концентарциясын бекті су қоймасына санитырлық тәртіп әдісін және оның табиғи өзін-өзі тазарту үрдісін оқып, білуге негізделгін. Олар органикалық заттың биохимиялық оттегі қажеттілігін, азот құрамды минерализация және сопрафитті сулы микрофлораның дамуын қосады.

Әдетте КСРО гигиенистерінің жұмысы су қоймасының өздігінен тазарту үрдісіне зиянды заттардың азғантай мөлшерінің су микрофлорасына әсер етуі бойынша нормаланатынын көрсеткен. Басқа жағынан 60 %-ға жуық нормативтер зиянды затты анықтау үшін органолептикалық белгілердің зияндылығы бойынша орнатылған. Осынң өзінде зиянсыз улы деңгейі органолептикалық табалдырық әсерінен он есе және жүз есе асатын боды.

Кезекті көп жағдайда зияндылықтың лимиттік көрсеткіші органолептикалыққа жатады. Иіс және дәмнің табалдырығын анықтау ерікті дегустаторға жүргізіледі.

Жалпы санитарлық және органолептикалық зияндылықтың табалдырық концентарциясын орнатуды жалғастыру үш аптадан көп емес. Жануарларға улылық әсер көрсету бойынша тәжірибе жасау жедел, жеделдеу, және созылмалы болуы мүмкін және олардың арасындағы айырмашылық дозаға және уақыт әсеріне байланысты қорытындыланады. Зерттеу жедел 24 сағатқа созылған тәжірибеден басталады және бірнеше жануар топтары қатысады. Әр топ 8-ден кем емес особтан тұрады, бір кезеңді емес 1 күн барысында әр түрлі анықталатын дозалық зат енгізіледі. Жедел тәжірибенің басты тапсырмасы – заттың орташа өлім дозалық зат енгізіледі. Жедел тәжірибенің басты тапсырмасы – заттың орташа өлім дозасын (LD₅₀) анықтау.

Ағылшын - орыс глоссаріне келісті алдын алу токсикологиясы бойынша орта өлім дозасын заттың суммарлы санын енгізуін жануарлардың жарты популяциясын өлуге әкелетінді айтады.Сонымен бірге жануардың орта өлім уақыты анықталады.(ЕТ50) Жедел эксперимент тышқандарға параллель қойылады,анықталатын химиялық агенттің токсигенді әсерін жануарлардың түрлік сезімталдығын анықтау үшін егеуқұйрық, көжек, теңіз шошқасына жүргізіледі.Затты енгізу «Per osң, оның судағы еру жолы мен, тағаммен енгізу немесе тағам зонтының көмегімен тасушылықпен жүргізіледі. Тек соңғы жағдайда тура дозировкасына қол жеткізуге болады. Асқазанға енгізген сұйықтың максимальды мөлшері жануардың массасына байланысты: тышқан үшін – 1 мл дейін , егеуқұйрық – 8 мл дейін , көжек – 200 мл дейін.

Жеделдету тәжірибе токсигенді эффектің және кумолятивті қасиеті туралы ақпарат алу үшін 1-3 ай бойы затты күнделікті немесе жиі енгізумен қорытындылады. Оның мақсаты созылмалы эксперимент жүргізу үшін сәйкес тест табу.

Созылмалы эксперимент жануарларға жүргізу мақсаты зиянды агенттің табалдырық концентрациясын орнату және барлық қоршаған объектілерді, суды қосқанда химиялық ластағыштарды басты гигиеналық нормалауға жатады. Зиянды затты енгізу асқорыту жолдары арқылы жүреді, осының барысында оның адам ағзасына табиғи түсуі модельденеді. Эксперименттің жалпы жүргізілу ұзақтығы 5-12 ай. Заттың табалдырық концентрациясын орнату мүмкіндігі үшін 3-тен кем емес , әр түрлі дозасын 5-тен 10 рет аралықта енгізу қажет.

Созылмалы эксперименттің дәлдігін бағалау көбінесе тек көрсеткіші тестті дұрыс таңдауға байланысты. Адекватты маңызды және объективті бағалау көрсеткішін талдау аса күрделі тапсырма болып табылады. Кез-келген эксперимент жануардың өмір сүру ұзақтығы оның табиғи бөлімі және орташа өмір мерзімінің қысқаруы зерттеледі. Ол зерттелген заттың токсигенділігін білдіреді. Сонымен қатар, дене массасының өзгеруі, қадағалаумен салыстырғандакөбінесе зерттелетін жануарларда оның төмендеуі байқалады. Құлаған немесе ұрылған жануарларда ішкі ағза коэфиценті анықталады – ағза массасының дене массасына қатынасы.

Маңызды интегралды көрсеткішке оттегін жұмсау жатады, ол энергия жұмсауын білдіреді, токсигенді заттың әсерінен өзгеретін көрсеткішке жатады. Маңызды тесттердің біріне статикалық және динамикалық жүктеме бойынша бұлшықет жұмыс қабілеттілігі жатады. Біріншіге - жануар ұстанатын стенд, екіншіге – тышқан және егеуқұйрықтың жүзуі жатады. Жануардың жүктемеге шыдау ұзақтығы бойынша оның жұмыс қабілеттілігінің деңгейі бағаланады.

Сонымен бірге жануарлардың мінез-құлық реакциясы, оның негізінде рефлекстер жатады. Шартты рефлекстің баяулауы , аз таксинді дозасының әсерінен жоғары нерв қабілеттілігінің функциясының бұзылуына жатады. Г.Н.Красновскийдің мәліметтері бойынша су қоймасы суында химиялық заттың регламентациясындағы 60 проценті шартты рефлекс әдісін қолданумен анықталады. Бұл әдісті адамға қолданғанда оның жоғары сезімталдығына және гигиенасының маңызына көңіл аудару керек.

Бұл тест тобына импульстің сумарлы табалдырық көрсеткіші жатады. Әдіс қарапайым және экспериментальды жануардың бұлшықетінің жиырылуын шақыратын минимальды тоқ күшін орнатумен аяқталады. Мінез-құлық реакциясын бағалауда күрделі тест қатарына электраэнцефалографияны санауға болады.

Интегралды көрсеткіш санына жүрек – қантамыр жүйесі иммунды статусты орнату, перифериялық қанның құрамын және ағзада морфологиялық өзгерістерді анықтау функциясын оқуды жатқызады.

Эксперимент нәтижесін бағалауда жануардың және адамның химиялық затқа әр түрлі түрлік сезімталдықты анықтау басты рөл ойнайды. Көжек және ит 100 атропин дозасына төзуге қабілетті, адамға өлімді, ал тышқан атропинге едәуір сезімталдық көрсетеді. Сонымен бірге ит адаммен салыстырғанда жұлын қышқылына сезімтал.

Биологиялық жауапты суреттеу метаболизмнің әр түрлілігімен және ерекшелігімен түсіндіріледі. Өмір сүрудің әр түрлілігі үлкен орын алады, сол сияқты жануарларда болмайтын адам үшін маңызды. Әлеуметтік фактор экстрополяцияда осы және басқа анықталмағандықты орнату үшін экспериментте табылған қауіпсіз табалдырық әсері азайтылған коэфицент қоры жануарлардан адамға енгізіледі.

Бұдан басқа өткен ғасырдың ортасында-ақ Отан токсикологы атанған Н.С.Правдин кез-келген токсикологиялық экспериментті , әсіресе созылмалы үлкен және кіші негіздеудің мүмкіндігі үшін алынған жануарлардың әр түрлі түрлеріне жүргізу және адамға экстрополяциялауды нұсқаған. Сол себепті кем дегенде 3 жануар түріне жүргізілген эксперимент болжам жағынан едәуір бағаланады.