Дәріс 9. Тақырыбы: Кәсіпорынның жұмыс күшімен қамтамасыз етілуі

Мақсат: Еңбек ресурстарын басқару процессін біліп түсіну.

Жоспар:

Кәсіпорын кадралары және олардың құрылымы
Еңбекті нормалау және еңбек өнімділігі

Негізгі ұғымдар тізбесі: еңбек процесі, еңбек шығындары, жұмыс орнын, нормалар, талдау әдісі, хронометраж, жұмыс күнін суреті, бақылауды дайындау, бақылау, бақылаудың нәтижелерін талдау, операцияның ұзақтығы, қорытынды шығару, уақыт нормасы – белгілі бір ұыймдық техникалық

1. Нарық экономикасында еңбек ресурстарының маңызы арта түседі. Өндірісітің инвестициялық бағыты, ғылыми-техникалық процестің соңғы нәтижелерін қолдану, өнім сапасының артуы еңбек ресурстарына деген көзқарасты өзгертіп, еңбекке творчествалық жағынан қарауға және жоғарғы дәрежеге мамандар дайындауға ықпал жасайды.

Еңбек ресурстарын басқару дегеніміз – жұмысшыларды еңбек функцияларын атқарған кезде өздерінің барлық мүмкіншіліктерін барынша жоғарғы сатыда қолдауына әсер ететін принциптер мен әдістердің жиынтығы. Еңбек ресурстарын басқару мынадай бағыттардан тұрады:

еңбек ресурстарын жоспарлау;
өндіріске қажетті еңбек ресурстарын анықтап, оған кететін шығындарды есептеп шығару;
еңбек ресурстарын жұмысқа қабылдау;
жұмыс орындарына кандидаттар дайындау, конкурс ұйымдастыру арқылы жұмыскерді таңдап алу;
жұмыскердердің еңбекақысын анықтау, еңбекақылы құрылымын анықтау;
жұмысқа алынған адамдарды кәсіпорынмен, қйыммен, және оның басқа да бөлімшелерімен таныстырып, болашақ жұмыс орны жайлы түсінік беру;
берілген жұмысты неғұрлым тиімді орындау үшін еңбек ресурстарын оқыту және оқыту бағдарламасын жасау;
жұмыскерлердің еңбек іс-әрекетін бағалау, және бағалау әдістерін жасап, онымен жұмыскерді таныстыру;
еңбек етушінің жұмысын өсіру, төмендету, жұмыстан шығару, бір қызметтен басқа қызметке ауыстыру;
басқарушы кадрларды дайындау, келісім-шартты тоқтату; басқарушы кадрларды дайындаудың бағдарламасын жасау; басқарушы кадрлардың еңбек тиімділігін арттыру жеке мүмкіншіліктерін арттыруға бағыттау;
еңбек қарым-қатынастарын жақсарту;
халыұты жұмыспен қамтамасыз ету.

Кәсіпорындағы еңбек ресурстарын басқару әдістері үш топтан тұрады:

әкімшілік;
экономикалық
әлеуметтік-психологиялық.

Осы топтаулар арқылы еңбек ұжымына, не болмаса жеке жұмыскерге әсер ету әдістері анықталады.

Кәсіпорындарға кадрларды басқаратын негізгі бөлімше – кадр бөлімі. Олар жұмысқа алу, жұмыстан шығару, жұмысшыларды оқытуды ұйымдастыруды, іс қағаздарын дайындау және т.б. көптеген функцияларды атқарады.

Еңбек ресурстарын жұмысқа қабылдап және олардың қызметін әрі қарай өсірудің негізгі талаптары:

жоғарғы кәсіпкерлік квалификация және оқытуға бейімділік;
араласу тәжірибесі мен бірге жұмыс жасауға дайындығы

Кадрларды жұмысқа қабылдаудағы маңызды құжат – еңбек келісімі

немесе контракт.

Еңбек келісімі – жұмысқа алушы мен жұмысқа кіру адамның арасындағы келісім-шарт. Онда – жұмысқа кірушінің еңбек функциясы, жұмыс орны, қызметтік міндеттемелері, еңбекақысының көлемі, жұмысқа кірген уақыты, мерзімі көрсетіледі.

Кәсіпорында жұмыс жасайтын барлық жұмыскерлер екі категорияға бөлінеді:

өнеркәсіптік-өндірістік персонал (өндіріс процесінде еңбек етушілер);
кәсіпорынға қарайтын бейөнеркәсіп жұмысшылар (тұрғын-үй шаруа-шылығының, балабақшалардың, емдеу ұйымдарының және т.б. қызметкерлері).

Сонымен қатар, жұмыскерлер - инженерлік-техникалық мамандар (ИТМ), қызметкерлер және жұмысшылар болып бөлінеді.

Инженерлік-техникалық мамандар өндіріс процесін ұйымдастырып, оны басқарумен айналысады.

Қызметкерлерге - қаржы-есеп, жабдықтау, сату және т.б. функцияларды атқарушы жұмыскерлер жатады.

Жұмысшылар – материалдық өнімдірді шығарушы немесе өндірістік және тасымалдау қызметін атқарушы кәсіпорын қызметкерлері. Олар – негізгі және көмекші болып бөлінеді.

Негізгі жұмысшылардың коэффициенттік саны былай анықталады:

=1-/

- кәсіпорындағы, цехтағы, учаскелердегі көмекші жұмысшылардың орташа саны, адам

– кәсіпорындағы цехтағы, учаскелердегі барлық жұмысшылардың орташа саны, адам.

Еңбек ұжымы жұмыскерлердің жалпы санына қарай кәсіпкерлік біліктілігіне сай әрқашан да өзгерісте болады: біреулер жұмысқа кіріп жатса, біреулер шығып жатады. Мұндай өзгерістер кадрлар ағымдылығы деп аталады.

Кәсіпорындағы кадрлар жағдайы мына коэффициенттер арқылы анықталады: