3. Regulacja wydzielania hormonów

Praca układu hormonalnego jest kontrolowana przez układ nerwowy. Funkcję tę pełni podwzgórze, które wydziela neurohormony – substancje, które pobudzają lub hamują aktywność wydzielniczą przysadki mózgowej. Za pobudzanie czynności układu hormonalnego odpowiadają neurohormony nazywane liberynami (RH), za hamowanie neurohormony nazywane statynami (IH).

Mechanizm pobudzania gruczołów endokrynowych do wydzielania hormonów nazywamy sprzężeniem zwrotnym dodatnim. Mechanizm hamowania wydzielania hormonów przez gruczoły endokrynowe nazywamy sprzężeniem zwrotnym ujemnym (rys. XX).

Sprzężenie zwrotne dodatnie. Podwzgórze wydziela liberyjny, które pobudzają przysadkę mózgowa do wydzielania hormonów tropowych. Hormony tropowe pobudzają gruczoły do wydzielania hormonów. Stężenie hormonów we krwi rośnie. Hormony oddziałują na komórki docelowe zmieniając ich metabolizm.

Rys. XX. Schemat kontroli wydzielania hormonów na przykładzie wydzielana tyroksyny

Sprzężenie zwrotne ujemne. Dla każdego hormonu w organizmie człowieka można wyznaczyć jego określone fizjologiczne stężenie we krwi. Zbyt wysokie stężenie hormonu we krwi jest sygnałem dla podwzgórza, które wydziela statyny. Statyny hamują działanie przysadki mózgowej, która przestaje wydzielać hormony tropowe. Stężenie hormonu we krwi spada.

4. Hormony wydzielane przez gruczoły endokrynowe I ich funkcja w organizmie

4.1. Przysadka mózgowa

Przedni płat przysadki mózgowej wydziela hormony tropowe oraz hormon wzrostu.

1) Do hormonów tropowych należą:

• hormon tyreotropowy (TSH) – pobudza tarczycę do wydzielania tyroksyny. (T₄ – czterojodotyroniny ) oraz trójjodotyroniny (T₃);

• hormon adrenokortykotropowy (ACTH) – pobudza korę nadnerczy do wydzielania hormonów sterydowych;

• hormon folikulotropowy (FSH) – reguluje czynności gruczołów płciowych: u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych oraz wydzielanie estrogenów. U mężczyzn pobudza spermatogenezę w jądrach;

• hormon luteinizujący (LH) – u kobiet wywołuje owulację (jajeczkowanie) i powstawanie ciałka żółtego, stymuluje wydzielanie estrogenów i progesteronu. U mężczyzn pobudza spermatogenezę i wydzielanie testosteronu;

• hormon laktotropowy (LTH, prolaktyna lub PRL) – pobudza produkcję mleka (laktację) w gruczołach mlekowych u kobiet. Hamuje wydzielanie FSH i LH w czasie ciąży. Pobudza rozwój instynktu macierzyńskiego.

Hormony luteinizujący i laktotropowy należą do tzw. hormonów gonadotropowych.

2) hormon wzrostowy (GH) nazywany też hormonem somatotropowym (STH) – działa na wszystkie komórki ciała, kontrolując wzrost ciała. GH zatrzymuje w organizmie jony wapniowe i fosforanowe potrzebne do budowy kości, podwyższa poziom glukozy we krwi. Bierze udział w przemianach białek, cukrów i tłuszczów. Najwięcej GH jest wydzielane w wieku dziecięcym i w okresie dojrzewania płciowego. Niedobór GH w wieku dziecięcym wywołuje karłowatość – zbyt niski wzrost (poniżej 120 cm). Nadmiar GH w wieku dziecięcym wywołuje gigantyzm – zbyt wysoki wzrost. Nadmiar GH w wieku dojrzałym wywołuje akromegalię, której towarzyszy rozrost kości twarzy, rąk i stóp.

Pośredni płat przysadki mózgowej wydziela grupę trzech hormonów tzw. hormony melanotropowe (MSH, intermedyna). Działają one na komórki skóry pobudzając je do wydzielania barwnika nazywanego melaniną. Nadmiar MSH powoduje powstawanie przebarwień skóry.

Tylny płat przysadki mózgowej wydziela:

• hormon antydiuretyczny (ADH, wazopresyna) – kontroluje wchłanianie wody w kanalikach nerkowych, podnosi ciśnienie tętnicze krwi. Nadmiar ADH powoduje nawodnienie or­ganizmu i brak pragnienia. Niedobór ADH wywołuje moczówkę prostą – chorobę, która polega na wydalaniu dużych ilości rozcieńczonego moczu.

• oksytocynę (OT) – wywołuje skurcze macicy w czasie porodu oraz pobudza wydzielanie mleka.

Wazopresyna i oksytocyna są neurohormonami, które są produkowane przez podwzgórze, a wydzielane przez przysadkę mózgową.