16. Этнаграфія ў краязнаўстве

Этнаграфія - гэта гістарычная навука, якая вывучае народы, іх культуру і побыт. Тэрмін «этнаграфія» паходзіць ад грэчаскіх слоў "этнас» ( народ ) і «графія» (апісваць ) і азначае народаапісанне. Вывучэнне культуры і побыту народаў ёсць галоўная задача этнаграфічнай навукі.

Першыя этнаграфічныя звесткі аб старажытным насельніцтве, якое пражывае на тэрыторыі Беларусі, утрымліваюцца ў старажытнарускіх крыніцах у «Аповесці мінулых гадоў». На развіццё этнаграфічных даследаванняў у Беларусі вялікі ўплыў аказала Рускае геаграфічнае таварыства (1845 г.) . У 60 - 70 - х гг . XIX ст. шмат звестак аб Беларусі друкавалася на старонках губернскіх газет, у памятных кніжках і апісаннях беларускіх губерняў.

Важным этапам у гісторыі этнаграфічнага вывучэння Беларусі былі 80 - 90-я гг. XIX ст. У гэты перыяд ўзрастае цікавасць да культуры беларускага народа, разгортваецца дзейнасць буйных прадстаўнікоў беларускай этнаграфіі П. В. Шэйна, Н. Я. Нікіфароўскага (яго праца «Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии»), Е. Р. Раманава (яго праца «Беларускі зборнік») і інш.

У кан.XIX– пач.XX ст. пачаў сваю дзейнасць па вывучэнні роднага краю прадстаўнік беларускай этнаграфіі А. К. Сержпутоўскі (яго праца «Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі"). Этнограф І.А. Сербаў "Паездка па Палессі 1911 і 1912 гг.»., Праца Я.Ф. Карскага «Беларусы».

Таксама былі апублікаваны працы беларускіх этнографаў «Беларускае народнае жыллё» (Мінск, 1973), «Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў» (Мінск, 1974), «Беларуская, народнаеадзенне» (Мінск, 1975), «Рыбалоўства ў Беларусі» (Мінск, 1976 ) і інш. Развіццё беларускай этнаграфіі ў дарэвалюцыйны і савецкі перыяды абагульнена ў працах В. К. Бандарчыка «Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.», «Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.»,«Гісторыя беларускай Савецкай этнаграфіі».

Важнае значэнне для краязнаўства маюць не толькі назапашаныя этнаграфіяй гістарычныя звесткі пра побыт і культуру насельніцтва роднага краю, але і распрацаваныя этнаграфічнай навукай метады збору палявых этнаграфічных матэрыялаў.Для збору палявых этнаграфічных матэрыялаў ужываюць стацыянарны і экспедыцыйны метады.

Стацыянарны метад мяркуе доўгі час вывучэння побыту і культуры населенага пункта. Стацыянарны метад мяркуе таксама пражыванне даследчыка на працягу ўсяго гэтага тэрміну ў населеным пункце, які ён вывучае. Ужыванне стацыянарнага метаду дазваляе сабраць найбольш поўныя звесткі аб усіх баках жыцця мясцовага насельніцтва.

Экспедыцыйны метад заключаецца ў кароткачасовым знаходжанні даследчыка ў адным або ў некалькіх населеных пунктах. Пры экспедыцыйным метадзе збору палявых матэрыялаў непасрэдныя кантакты даследчыка працягваюцца звычайна некалькі тыдняў, месяц і значна радзей некалькі месяцаў. Гэты метад рацыянальней за ўсё ўжываць для збору звестак пра тых з’явах побыту і культуры, вывучэнне якіх не патрабуе працяглага назірання . Калі падчас экспедыцыі ўдзельнікі збіраюць палявыя матэрыялы ў некалькіх пасяленнях, то прымяняецца альбо маршрутны або куставы метад абследавання. Пры маршрутным метадзе роўны час адводзяць на вывучэнне кожнага населенага пункта, пры куставым вылучаюцца населеныя пункты, якія вывучаюцца больш доўгі час, чым астатнія. Куставы метад прымяняецца ў тых выпадках, калі некалькі паселішчаў размешчана побач і насельніцтва якіх мае падобную культуру. Пры вывучэнні асобнага пасялення прымяняецца альбо суцэльнае, альбо выбарачнае, альбо статыстычна-выбарачнае абследаванне. Пры суцэльным абследаванні вывучаюцца ўсе аб'екты населенага пункта. Гэта звычайна зручна рабіць, калі пасяленне невялікае. Выбарачнае абследаванне прадугледжвае вывучэнне толькі некаторых аб'ектаў пасялення. Пры вывучэнні вялікага пасялення даследчык часта ўжывае статыстычна- выбарачнае абследаванне, калі для абследавання выбіраецца група аб’ектаў.

І пры стацыянарным, і пры экспедыцыйным метадах працы даследаванне вядзецца з дапамогай асабістых назіранняў, гутарак з мясцовымі жыхарамі, фіксацыі матэрыялаў (запісы ў дзённіку, сшыткі, замалёўкі, чарцяжы, фатаграфаванне).

Выбар пасялення можа быць абумоўлена асаблівасцямі рэльефу, наяўнасцю водных крыніц, гаспадарчымі, сацыяльна-эканамічнымі і палітычнымі фактарамі. Трэба звярнуць увагу на час узнікнення пасяленняў, паходжанне назваў.

Асаблівую ўвагу трэба звярнуць на жыллё, скласці яго план, сабраць звесткі аб выкарыстанні кожнай часткі жылля, яго упрыгожваннях, часу пабудовы.Важнай складовай часткай традыцыйнай матэрыяльнай культуры з’яўляецца адзенне. Вядомы цікавасць для краязнаўцы уяўляюць таксама народныя гульні. Карысна вывучаць таксама мясцовыя абрады.