Распрацоўка зместу і метадаў навучання дзяцей мове, пастаноўка праблемы руска-беларускага двухмоўя ў дашкольнікаў у 40-я – 80-я гг.

Вызначэнне месца і ролі беларускай і рускай моў у працэсе выхавання і навучання дзяцей дашкольнага ўзросту ў Беларусі залежыла ад дзяржаўнай моўнай палітыкі, сацыялінгвістычнай сітуацыі, агульнай адукацыйнай стратэгіі.

Вялікая Айчынная вайна аказала значны ўплыў на этнічны склад насельніцтва Беларусі ў сувязі з скарачэннем колькасці карэннага насельніцтва і масавымі міграцыйнымі працэсамі. Вайна і пасляваеннае абнаўленне выклікалі неабходнасць у больш цесным аб’яднранні народаў СССР, што прывяло да павялічэння ролі рускай мовы як мовы міжнацыянальных зносін.

Дзяржаўная моўная палітыка таго часу была пабудавана на тэорыі “аб’яднання культур”: ішло стварэнне адзінай савецкай культуры, згодна з якой нацыянальныя мовы няўмольна павінны былі зліцца ў адзіную агульную мову.

У пачатку 50-х гг. усе школы і дзіцячыя сады нацыянальных меншасцей – польскія, яўрэскія, літоўскія, латышскія і інш., што дзейнічалі ў рэспубліцы ў даваенны час, былі пераведзены на рускую мову выхавання і навучання.

Скарачалася колькасць сельскага насельніцтва і ўзрастала гарадское, што прыводзіла да звужэння межаў выкарыстання беларускай мовы (гарадское насельніцтва Беларусі было пераважна рускамоўным).

Накіраванасць агульнай нацыянальнай моўнай палітыкі на стварэнне адзінай моўнай прасторы на тэрыторыі савецкай дзяржавы, дзе руская мова павінна стаць для прадстаўнікоў розных нацыянальнасцей другой роднай мовай, яшчэ больш садзенічала скарачэнню сацыянальнага беларускамоўнага ўзаемадзеяння ў рэспубліцы.

Такім чынам, ў 50-я – першай палове 80-х гг. ХХ ст. у нашай краіне назіраўся інтэнсіўны працэс русіфікацыі культуры і адукацыі як яе часткі, што прывяло да страты значнай часткай насельніцтва пачуцця нацыянальнай культарнай спадчыны, кампанентам якой з'яўляецца і родная мова. Бескантрольнае ўкараненне двухмоўя, рэзкае звужэнне сфераў функцыянавання беларускай мовы прывяло да катастрафічнага становішча роднай мовы карэннага насельніцтва, яе заняпаду.

У адпаведнасці з абазначанымі тенденцыямі ажыццяўлялася развіццё дашкольнай адукацыі. У развіцці методыкі развіцця маўлення дашкольнікаў вылучаецца ІV перыяд: 40-я – першая палова 80-х гг. XX ст. - далейшая распрацоўка пытанняў зместу і метадаў навучання дзяцей мове, стварэнне метадычнага забеспячэння працэсу развіцця маўлення дзяцей, пастаноўка праблемы руска-беларускага двухмоўя ў дашкольнікаў.

Методыка развіцця беларускага маўлення дашкольнікаў ў тыя гады не распрацоўвалася. Выхавальнікі дашкольных устаноў нават у сельская мясцовасці працавалі па метадычных дапаможніках, выдадзеных у Расіі, праводзячы заняткі па развіцці маўлення на рускай мове. У такім выпадку дзеці да 7 гадоў паспявалі двойчы перажыць ломку артыкуляцыйных і моўных звычак: у сям’і яны размаўлялі на роднай (беларускай мове), ў дзіцячым садку – на рускай, пайшоўшы ў школу – зноў на беларускай.

З 1963 г. ў рэспубліцы дзейнічала распрацаваная на аснове агульнасаюзнага варыянту «Программа воспитання в детском саду» - толькі на рускай мове. У яе былі ўнесены вельмі нязначныя дапаўненні па азнаямленні дзяцей з беларускай прыродай, фальклорам, літаратурай і музыкай, што не садзенічала далучэнню дзяцей да нацыянальнай культуры і мовы. Паступова паняцце “родная мова” ў дашкольнай адукацыі стала суадносіцца з рускай мовай.

Азнаямленне дзяцей з беларускай мовай разглядвалася як дадатковы “нацыянальны кампанент”. Асноўны акцэнт у вырашэнні праблемы беларускамоўнага развіцця дзяцей па-ранейшаму рабіўся на азнаямленні іх з беларускай мастацкай літаратурай. У 60-я гг. ў часопісу “Народная асвета” выйшаў, бадай, адзіны артыкул, у якім закраналася пытанне развіцця беларускага маўлення дзяцей дакшольнага ўзросту. В.І. Рэгель і Д. П. Шышонак зноў звярнулі ўвагу на неабходнасць азнаямлення дзяцей дашкольнага ўзросту з нацыянальнай мастацкай літаратурай. Аўтары прапанавалі выкарыстоўваць ў рабоце з дзецьмі лепшыя творы беларускіх паэтаў і пісьменнікаў: Васіля Віткі, Артура Вольскага, Якуба Коласа, Чнкі Купалы, Івана Муравейкі і інш., а таксама фальклорныя казкі, песенькі, пацешкі. У артыкулы былі змешчаны і канкрэтныя метадычныя распрацоўкі і прыклады пабудовы заняткаў па азнаямленні дзяцей з беларускай мастацкай літаратурай.

Працягам гэтай работы можна лічыць складанне гэтымі ж аўтарамі хрэстаматый па дзіцячай літаратуры пад назвамі “Нам светит солнце ясное» (1967) “Мы веселые ребята”(1968), якія ўключалі.фальклорныя і аўтарскія літаратурныя творы на руская і беларускай мовах.

Пошукі практычнага вырашэння праблемы развіцця беларускага маўлення дзяцей як роднай сродкамі мастацкага слова працягваліся і ў 70-я гг. У 1978 г. быў выдадзены метадычны дапаможнік А.А. Каляды “Расказванне і чытанне ў дзіцячым садзе”. У ім прапанаваны парады і практыкаванні для выхавальнікаў дзіцячым садоў па авалоданні мастацтвам вуснага жывога слова, а таксама прадстаўлены творы для расказвання і чытання ў дзіцячым садзе ў выглядзе партытур, што адлюстроўвалі тэхнічныя сродкі выразнасці.

Амаль незаўважаным ў тыя часы засталося даследаванне, праведзенае на пачатку 70-х гг. Е. Г. Андрэевай, у якім раскрываліся некаторыя асаблівасці руска-беларускага маўлення дашкольнікаў. У прыватнасці, яна вывучала ўплыў адначасовага вывучэння дзецьмі рускай і беларускай моў на іх пазнавальныя магчымасці. Названае даследаванне з' явілася першым крокам да вырашэння праблемы руска-беларускага і беларуска-рускага двухмоўя ў дашкольнікаў. Даследавальніца абазначыла неабходнасць арганізацыі паслядоўнага і грунтоўнага навучання дашкольнікаў беларускай мове шляхам яго шырокага ўключэння ва ўсе віды дзейнасці ў дзіцячым садзе і правядзеннем спецыяльных заняткаў. Праўда гэтыя ідэі пачалі рэалізоўвацца толькі праз 10 гадоў.

Пачынаючы з 80-х гг. у Беларусі пачалі паступова з'яўляцца першыя метадычныя распрацоўкі па навучанні дашкольнікаў беларускай грамаце і азнаямленні з беларускай мастацкай літаратурай (Л. А. Талер, Н.С. Старжынская, Н. I. Маскаленка), прызначаныя для навучання дзяцей, для якіх беларуская мова была роднай.

Такім чынам, у 40-я – першую палову 80-х гг. ХХ ст. у дзіцячым садах рэспублікі пераважна выкарыстоўваліся агульнасаюзныя метадычныя распрацоўкі, накіраваныя на развіццё рускамоўнага маўлення дзяцей. У гэты перыяд працягвалася змястоўнае і метадычнае забеспячэнне навучання дашкольнікаў беларускай мове як роднай, аднак далучэнне дзяцей да нацыянальнай мовы і культуры абмяжоўвалася азнаямленнем з беларускай мастацкай літаратурай. Такі падыход пры даволі складанай моўнай сітуацыі ў Беларусі, пры дамінаванні рускай мовы ў дашкольных установах не садзенічаў засваенню дзецьмі нацыянальнай мовы і культуры. Разам з тым у 70-я гг. ХХ ст. адбываелася зараджэнне дашкольнай лінгвадыдактыкі білінгвізму.