Тақырып №3. Эксперименталды психологияның қазіргі жағдайы

Психологиялық эксперимент-экспериментатор мен зерттелінушінің бірлескен өзара іс-эрекеті. Бірлескен іс-әрекетті ұйымдастыру және оны іске асыру процесі қарым-қатынас болып табылады. Психологка өзінің өмірлік жоспары мен мотивтері экспериментке қатынас мақсатымен әртүрлі адамдар келеді. Сондықтан зерттеудің нәтижесіне эксперимент кезіндегі экспериментатор мен зерттелушінің арасында туындаған қарым-қатынас, қарым-қатынастарда байқалған жеке түлғалық қасиеттер әсер етеді.

Экспериментатор мен зерттелушінің жеке басы және олардың экспериментт кезіндегі эрекеттері туралы ой-пікірлер хх ғасырдың 20-30 жылдарында балалардың интелекттерін зерттеудегі Бине Симон тесті балалардың жанүясының әлеуметтік статусына тэуелді екенін анықтаған.

Көптеген психологтар экспериментт ситуациясын және оны ұйымдастырушылардың зерттеу нэтижесіне әсерінің маңызын мойындайды. Эксперимент сетуациясы ересек балаларға көп зсер ететік: анықталған. Ал бұл балалардың психикалык еректеліктеріне байланысты түсіндіріледі. Мысалы: 1-ден ересектерге карағанда балалар эмоционалды келеді. Ересек бала үшін үнемі психологиялық үлкен мэні бар объект ьолып табылады. Балалар таныс емес ересектерге ұксағысы келеді немесе керісінше олармен қарым-қатынас жасаудан қашады. Балалардың экспериментаторга қатынасы экспериментке қатынасынан көрікеді. 2-ден балалардың жеке басының ерекшеліктерінің көрінуі ересектерге қараганда көп деңгейде сетуацияға байланысты болып келеді. Ситуация - қарым-қатынас жасау барысында жинақталады. Бала экспериментатермен нэтижелі қатынас құру керек. Оның сұрактарын және талаптарык түсіну қажет. Ол әдеби немесе қарапайым тілде сөйлеу, ал және экспериментатор әдеби, ғылыми тілде сөйлей отырып балаға тэрбие беруі керек. 3-ден бала ересектерге экспериментаторға қарағакда көбіне шындықты тірі қиял ретінде игереді.

Психологиялық эксперименттің элеуметтік психологиялық аспектісін алғаш негізін салушы С.Розенцвейг болды. 1933 жылы бастап шыққан еңбегі эксперименттің нәтижесін бүзудың қарым-қатынасы негізгі факторын көрсетті.

1. фактор: Бақылаушыға қатынас құрудағы қателер. Олар реакцияны таңдау негізіндегі зерттеушінің шешімді қабылдау принциптерін шешуге байланысты.

2. фактор: зерттеушінің мотивациясына байланысты қателер. Зерттелінуші экспериментатор-дың мақсатына сәйкес емес эксперименттің максаты мен міндетіне өз түсінңг бойынша сэйкес эрекет жасауы мүмкін, не болмаса зерттеушінің көрсе қызарлығы, көкіректігі атак құмарлығы себеп болуы мүмкін.

3. фактор:зерттелушінің, экспериментатордың жеке басын қабылдауына байланысты жеке түлгалардың әсеріндегі қателер.

Экспериментатордың тұрақты мінез-қүлық тенденциясы. Зерттелінушілердегі түрлі мінез-кұлық ерекшеліктеріне қарай бірқатар нәтижелі көрсеткіштер кездеседі. Бүлардың көп кездесетіндері:

1. «Плацебо» эффектісі 2. «Хотторн» эффектісі 3. «Аудитория» эффектісі

І. Плацебо эффектісі - медиктерге табылған зерттелінушіге препарат және дәрігер әрекеті оның саулығына сәйкестенетіндігін сезсе оларда денсаулығының жақсарғандығы байқалады. Әрекет деген-сенім, өзін-өзі сендіру механизмдеріне негізделген.

2. Хотторн эффектісі-фабрикаларда, әлеуметтік, психологиялык зерттеу жүргізген кезде көрінген.Психологтардын өткізген экспериментке тарту,қызықтыру зерттелінушінің жеке өзіне деген көзқарасын,бағыттылығын зерттелінушілер экспериментатор күткендей етіп өздерін ұстаған.

3. Аудитория эффектісі-немесе фацилитация күшті эффектілерін Г.Зайонц үсынған. Кез келген сыртқы бақылаушылардың болуы; экспериментатордың және пациценттің болуы зерттелушінің орындайтын кез-келген жұмыстарынан адамның мінез-қүлқы өзгереді.

Эксперимент нормасы оны өткізу қүрылымы объективті болуы керек. Яғни нәтиже экспе-риментатордың кәсіби шеберлік әрекеттеріне сыртқы орта жағдайына байланысты болуы тиіс.

Экспериментатордың жеке іс-эрекеті бойынша негізгі екі мәселені қараған жөн.

1. Эксперимент нормаларың, еріксіз шығып кету кабілеттерін. Мұны кейде жөндеуге болады.

2. Эксперимент сетуациясы барысына әсер ететін және санасыз психикалық әрекет бағытына әсері болып табылады.