38.Рекреациялық туризмді дамытудың формалары және алғышарттары.

Қазақстанда демалыс пен туризмді дамыту мақсатында рекреациялық ресурстарды бағалау саласындағы зерттеулерді зерттеді.

Қазақстанның бес экономикалық ауданы бойынша табиғи ландшафттарды демалыс пен туризм мақсатында тартымдылығы дәрежесі бойынша типтерге бөлу жіктемесін С.Р.Ердавлетов ұсынды [18]. Ол Қазақстанды табиғи рекреациялық тұрғыдан аудандастыру үшін М.Милесскаяның аудандастыру әдістемесін қолданған [19]. Жіктеу нәтижесінде баллдар суммасы алынды, осы баллдар суммасының көмегімен жер бедері, су, орман және табиғаттың басқа да нысандары бағаланды. Бұл М.Милесская ұсынған табиғи ландшафттардың туристік аттрактивтігін анықтау үшін пункттер бойынша бонитировкалау әдісі.

Рекреациялық ресурстарды бағалау әдістері мен принциптерін құрастыру саласындағы жинақталған тәжірибеге қарамастан, аумақтың рекреациялық әрекетке жарамдығы критерийлерін анықтау проблемасы әлі де өзекті мәселе болып отыр. Бағалау критерийлерін анықтаудың күрделілігі бірқатар әдістік ерекшеліктеріне байланысты, атап айтқанда:

- табиғи факторлардың әртүрлілігіне байланысты әрбір аумақта жүргізілетін рекреациялық әрекет түрлері де әртүрлі болады, сонымен қатар рекреациялық ресурстары да әртүрлі, сондықтан кез-келген аумаққа пайдаланатын бірыңғай әдістеме жасау мүмкін емес. Бұл түрлілік ландшафттық тұрғыдан бірыңғайлылық дәрежесі жоғары аумақтардың өзінде де үлкен;

- әрбір рекреациялық қызмет түрі және демалушылардың әрбір категориясы табиғи кешендер сапасына, инфрақұрылымның даму деңгейіне өзінің арнайы талаптарын қояды;

- ресурты бағалау бағыттарының әртүрлілігіне байланысты бір ресурс әртүрлі бағаланады; қызметтің бір түрі үшін құнды болса, екінші түрі үшін тіпті қолдануға келмейді.

Бұл ерекшеліктер аумақтың рекреациялық қасиеттерін бағалау критерийлеріне қосымша талаптар қояды. Негізінен, осындай ерекшеліктері төмендегілерден көрінеді:

1) рекреациялық қасиеттер критерийлерін жасау рекреацияның аймақтық даму жағдайларын ескереді;

2) аумақтың рекреация мақсаттарына жарамдылығы жалпы түрде бағаланбайды, табиғи кешеннің әрбір құрамдас бөлігі, яғни жер бедері, климат, су ресурстары, өсімдік, т.б. үшін бөлек бағаланады;

3) бағалау критерийлерді жасаудың өзінің «масштабтығы» бар, яғни аумақты зерттеу мақсатына байлынысты рекреациялық аудандастырудың белгілі бір таңдалған деңгейі бойынша жасалады.

Жалпы алғанда, негізгі рекреациялық аудандарды анықтау үшін аудан халқының рекреациялық сұраныстарының аумақ бойынша бөлінуі, табиғи потенциалының сапасы және аумақтың рекреациялық тұрғыдан игерілуі дәрежесі туралы деректер синтезі негіз болады [20].

Аумақты рекреациялық сұраныстарды қанағаттандыру жағдайы бойынша рекреациялық аудандастырудың бірінші сатысы табиғи рекреациялық ресурстарын анықтау және оның сапасы бойынша деңгейлерін (айтарлықтай қолайлы, қолайлы, қолайлылығы төменірек, қолайсыз) бөлуге қолданылады. Географиялық зерттеудің бұл кезеңінде аумақты табиғи ландшафттардың туристік аттрактивтік дәрежесі бойынша аудандастыру жүргізіледі. Аудандастыру негізінде табиғатты пайдалану проблемалары анықталады, рекреациялық қызметті басқару және оның дамуын болжау мақсатында осы проблемаларды шешу жолдары анықталады, болашақ демалыс ортасын құру жүргізіледі.

Келесі кезеңде ауданды игеру үшін мүмкіндіктер деңгейінің сипатымен анықталатын рекреациялық сұраныстарды қалыптастыру мен қанағаттандырудың әлеуметтік-экономикалық алғышарттарымен қанығу дәрежесі бойынша аудандастыру жасалады. Бұл жағдайлардың таралуын шкаламен көрсетіп, жоғары, орташа, жоғары емес және төмен деңгейлі аудандарды бөлуге болады.

Шын мәнінде қалыптасқан туристік-рекреациялық потенциалдың жіктемесін ескермесек, рекреациялық үдерістердің сипаттамасы толық болмайды.

Нәтижесінде облыс туризмі саласының даму деңгейін анықтау жәнеоның қазіргі жағдайына сипаттама беру.

Бағалаудың бір ғана әдісін қолдану рекреациялық ресурстардың құндылығы мен жағдайы туралы толық ақпарат бермейді. Толық мағлұмат алу үшін сандық және сапалық көрсеткіштер жүйесін, баллдық және экономикалық бағалау әдістерін бірге қолдану қажет. Дегенмен экономикалық бағалауды тек құндық (бағалық) тиімділігін өлшеуге болатын ресурстар үшін ғана қолдануға болады. Бұл әдісті минералды суларды, емдік балшықтарды, жербеті суларын, бір туристің емделу тиімділігін бағалауға қолдануғаболады. Экономикалық әдісті қолдану мүмкін болмаған жерде баллдық және картографиялық әдістердің ролі артады. Бағалаудың баллдық әдісі толық сенімді емес, себебі оның субъективтілігі бар және есептеу көрсеткіштерін бермейді. Табиғи және әлеуметтік-экономикалық ресурстардың көптеген сапалық белгілері салыстырмалы шамамен (мысалы, ландшафттың эстетикалық қасиеттері) ғана өлшенеді. Осы жағдайда бағалаудың баллдық әдісі бірден бір әдіс болып табылады.

Бағалауға байланысты зерттеулердің ең қиын мәселесі – бағалау шамасын табу, яғни оны көрсету әдісін, немесе сапасы жағынан әртүрлі элементтерден тұратын геожүйе сияқты күрделі, көпжақты нысанның құндылығы шкаласын анықтау.

Сонымен, аумақтың туристік құндылықтарын бағалау оның күрделілігіне байланысты абсолютті сипатта болмайды, дегенмен ол қабылданған критерийлер мен әдістерге байланысты мүмкіндігінше дәл болуы тиіс.

Жалпы алғанда, республиканың рекреациялық ресурстары медициналық-биологиялық (табиғи ландшафттардың демалысты ұйымдастыруға жайлылығы), психологиялық-эстетикалық (табиғи ортаның демалушыларға эмоциялық әсері, табиғи және мәдени-тарихи нысандардың тартымдылығы), технологиялық (ресурстардың туризм мен демалыстың түрлерін ұйымдастыруға жарамдылығы) көрсеткіштері бойынша арнайы және кешенді аумақтық-рекреациялық кешендер қалыптастырудың халықаралық стандарттарына сай.