40.Ұлттық есеп жүйесін, оның бағыты және өлшеу методологиясын түсіндіріңіз.

Ұлттық есеп жүйесi – елдегi экономикалық процестердiң нәтижесiн, экономиканың құрылымын, ұлттық шаруашылықтағы өзара байланысты макродеңгейде көрсететiн нарықтық экономиканың статискалық үлгiсi. Бұл үлгiде қолданылатын көрсеткiштер белгiлi бiр шоттар мен баланстық кестелер түрiнде берiледi. Ұлттық есеп жүйесi халықаралық анықтамаларға, конвенцияларға, тұжырымдарға және есепке алу ережелерiне негiзделген. 

Ұлттық есеп жүйесiнiң негiзгi мақсаты – эк-ның және оның секторларының дамуын талдау, экономиаклық саясатты жете зерттеп, белгiленген бағдарлама бойынша шешiм қабылдау үшiн әлеуметтiк – экономикалық статистиканың әр түрлi көрсеткiштерiн үйлесiмдi түрде қолдану.  Ұлттық есеп жүйесi – жан жақты жүйе, оны әр түрлi салалардың мiндеттерiн шешу үшiн қолдануға болады. Ұлттық есеп жүйесiн экономиканың әр түрлi саласында қолану арқылы мына мiндеттердi шешуге болады:

- мемлекеттiк реттеу шараларын жете зерттеу. Ұлттық есеп жүйесiнде экономиканың салалары, секторлары, әр түрлi экономикалық қатынастар туралы ақпараттардың болуы жоғарыда аталған мiндеттi шешуге көмектеседi.

- макрокөрсеткiштердi пайдалана отырып, талдау жасау, эк-лық айнымалы көрсеткiштер арасындағы функционалды байланыс параметрлерiн бағалау негiзiнде және уақыт қатарларын қолданып, эк-ның дамуының үлгiсiн құру; - экономикалық даму стратегиясын жетiлдiру; ұлттық есеп жүйесiнiң негiзгi көрсеткiштерi – жалпы iшкi өнiм мен қолда бар жалпы ұлттық табыс арқылы халықаралық салыстыру жүргiзу. Бұл жерде барлық және жан басына шаққандағы жалпы iшкi өнiм, қолда бар жалпы ұлттық табыс, инвестицияның, мемлекеттік қаржының барлығы қоса есептеледі.ҰЕЖ де тұтастай алғанда экономика үшін: елдің экономикадағы қан тамырының соғысын бағдарлап отыруға мүмкіндік береді.

ҰЕЖ - өзара байланыстылықтағы статистикалық көрсеткіштер жүйесінің макродеңгейде аяқталатын, нарықтық экономикаға барабар ұлттық есеп. Ұлттык есепшоттар - өндірісті, ақтық өнімді және ұлттық табысты бөлуді, қайта бөлуді пайдалануды сипаттайтын экономикалық-статистикалық көрсеткіштердің жиынтық жүйесі. Тарихи ұлттық есеп жүргізу жүйесінің (ҰЕЖЖ) ізашары - ұлттық табыс есебі. Мемлекеттің экономикалық рөлінің белсенділігі туралы Дж. М. Кейнс идеясының дамуына орай экономистер ұлттық шаруашылықтағы өзара байланыстылықты зерттеу қажеттілігін мойындаған болатын. 30-шы жылдары ұлттық табысты есептеп шығару, оны бөлу, және пайдалану проблемасымен Дж. Стэмп, А. Боули, К.Кларк, С.Кузнец және тағы басқа шетелдік ірі ғалымдар шұғылданды.

41. Нарықтық экономикадағы мемлекеттік реттеу әдістері мен құралдарын көрсетіңіз.

Нарықты реттеу әдістері - бұл мемлекет пен мекемелердің ұдайы өндіріс процесінде мақсаты бағыт беру әдісі. Ол нарықтық механизм қызметіне қалыпты жағдайды қамтамасыз етуге әсер етеді. Реттеуші субъектілеріне байланысты реттеу тәсілін шартты түрде былай классифифкациялайды: мемлекеттік және мемлекеттік емес, ол нарықтық тепе-теңдікке әсер ету әдісіне қарай – тікелей және жанама.

Реттеудің тікелей әдісі экономикалық процестің өзіне және оның параметріне өктемділу ісер етумен байланысты. Әдетте, олар белгілі объектіге бағытталып, адрестік сипатқа ие болады. Нарықты тікелей реттеу тәсіліне жиынтық сұраным төлем қабілеттілігінің қалыптасуы үшін және халық шаруашылығы тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін орталықтан қолданатын әдістер жатады.

Реттеудің жанама тәсілі негізінен адрессіз болғанмен, бірақ барлық шаруашылық субъектілеріне міндетті болады.

Мемлекетті реттеудің ең маңызды құралдарына мыналар жатады:

• Фискалдық саясат

• Несие-ақша саясаты

• Баға мен табысты реттеу саясаты

• Әлеуметтік саясат

• Сыртқы экономикалық саясат

• Әкімшілік реттеу

• Қысқа мерзімді реттеу

• Ұзақ мерзімді реттеу

• Аймақтық реттеу

Фискалдық саясат мемлекеттік бюджетпен байланысты қаржыны реттеуді қамтиды. Бұл саясаттың ең маңызды бөлігі салықты реттеу болып табылады. Салықты реттеудің ең кең тараған түрлері мыналар болып табылады:

а) кейбір экономикалық процестерді ынталандыру мен шектеу мақсатында салық ставкасын өзгерту.

б) ставканы өзгертпеуді сақтай отырып, салық төлемі ережесін өзгерту

в) салық жеңілдіктерін алып тастау немесе ендіру

Несие-ақша саясаты халық шаруашылығы мәселесін шешуде ынталандырушы рөл атқарады. Несиені реттеудің бірнеше түрі бар:

• Экономикалық банктың есептеу ставкасының өзгеруі

• Эмиссиондық банктегі міндетті минимальды салымның көтерілуі

• Ашық нарықтағы операция

Әлеуметтік саясат өзіне табысты индексациялау, төменгі өмір сүру деңгейін бекітуді қоса отырып, қоғамдағы кедей топқа көмек көрсету бағдарламасын жүзеге асырады.

Сыртқы экономикалық реттеуге мыналар енеді: мемлекеттің сауда саясаты, валюталық курсты басқару, сыртқы сауда тарифтер жүйесі, квота, лицензия.

Әкімшілік реттеу әртүрлі бақылау шараларын жүзеге асырады. Олар арнайы кейбір оқшауланған салаларға байланысты қолданылады. Мысалы, электроэнергетика, көлік, байланыс, т.б.