5. Эдафикалық факторларға сипаттама.

Эдафикалық факторлар. Эдафикалық факторларға топырақ және оны құраушы тау жыныстары жатады.Өсімдіктер мен жануарлар үшін топырақтың физикалық және химиялық қасиеттерінің маңызы өте зор.

Топырақ- өсімдіктердің бекінетін ортасы және қоректік заттар қабылдайтын субстраты. Өсімдіктердің біраз түрлері ғана топыраққа бенкінбей өмір сүреді. Мысалы су өсімдіктері, эпифиттер мен эпифилдер, сапрофиттер мен паразиттер.

Шөл және шөлейт аймақтарда топырақ құмды болғандықтан субстрат жылжымалы болады. Мұндай жағдайда өсімдіктер әртүрлі бейімделеді:

Өсімдіктерінің көпшілігі тамыр сабақты болады. Тамыр сабақтарының буын аралақтары қашық, ұштары үшкір болып келеді. Тамыр сабақтарының буындарынан қосалқы тамырлар өсіп шығып, осылар арқылы субстратқа бекітіп, жер бетіндегі бөліктерін су мен қамтамасыз етіп отырады.

Ағаш тұқымдас өсімдіктер менн бұталардың діңдерінің топырақпен жанасқан жерлерінен қосалқы тамырлар өсіп шығады.

Жемістердің көпшілігі қанатты болады да, сырты бұтақталған қалың түктер мен қапталған.Түктердің бұтақталып келуі жеміске шар тәрізді пішін береді. Шар тәрізді пішін мен қант жемістің ұшуын тездетіп, құмның басып қалуынана сақтап қалады. Жүзгінің қосалқы тамырларының ұзындығы 30 мөге дейін жетеді.Сол сияқты қоян сүйек пен сексеуілдің де қосалқы тамырлары ұзын болп келеді. Жоғарыда айтылғандай бейімделушіліктері бар құмда өсетін өсімдіктерді псаммофиттер деп атайды. Топырақта көптеген химиялық элементтер кездеседі. Мысалы, балықоты қырық буынның гүлдерінде алтынның, плаунның гүлінде алюминидің болатыны анықталған. Осындай жер астындағы кендерді анықтауға жәрдемдесетін өсімдіктерді индикатор өсімдіктер деп атайды. Бұлардың геологиялық барлау үшін маңызы өте зор. Бұларды бірнеше топқа бқледі.

- эвтрофтф өсімдіктер- бұлар құнарлы топырақтарда өседі:

- олиготрофты өсімдіктер- қоректік заттарға кедей топырақтың көрсеткіштері. Бұлар күлгін топырақтарда, батпақтардың жоғарғы бөліктерінде өседі. Минералдық тұздарға кедей атмосфералық тұздар мен ғана қоректенеді:

- нитратты өсімдіктер –азот қоспаларына бай топырақтың өсімдіктері.

- кальцийдің индикаторлары- Еуропа балқарағайы, шетен дала қошқар гүлі, т.б.- бұлар кальцийі мол топырақта тез өседі. Бұларды кальцийфильді өсімдіктер деп атайды. Бұлар керісінше мүк, інжугүл т.б. кальцийлі топырақта өсе алмайды. Бұларды кальцийфобты өсімдіктер деп атайды.

Тұзды топырақтарда өсетін өсімдіктер галофиттер деп аталады. Олар сорлар мен сортаңдарда өседі. Олардың өздеріне тән ерекшеліктері болады.

Сырт құрылысы суккуленттердегі сияқты етті, шырынды:

Жасушаларынжа тұздардың концентрацияларының жоғары болуына байланысты жасуша сұйықтығының осмостық қысымы жоғары болады. Осмос қысымың жоғары болуына байланысты топырақтан ерітінділерді сорып ала алады.

Жапырақ алақандарының көлемі кішкентай болады, сондықтан суды аз буландырады. Мысалы, сортаң шөптің жапырақтары цилиндір тәрізді, сабақтарымен жалғасып кетеді.

Денесіндегі артық тұзды сыртқы ортаға бөліп шығарып отырады. Сондықтан галофиттердің жапырақтары күнге шағылысып жылтырап тұрады.

Құмда тіршілік ететін жануарлар ,оның ішінде бауырымен жорғалаушылырдың өкілдерінде тіршілік ортасының қолайсыздығынан, жауларынан қорғану үшін құмға тез кіріп кететін, ал кей біреуінің саусақтарында ін қазуына көмектесетін бейімделушіліктер болады.

Сонымен климаттық факторлар организмдердің жер бетіне кеңінен таралуын анықтаса, эдафикалық факторлар одан аз көлемде таралуын анықтайды.