Бұл бапта мултавий жоқ.

А Л Т Ы Н Ш Ы Б А П

Алтыншы бап – екінші түбір әріптен кейін һамзаи васлия және қосымша ل әрпі келетін бап: اِفْعَلَّ يَفْعَلُّ масдары اِفْعِلاَلٌ. Бұл бап әрдайым асыра көрсету үшін қолданылады, үнемі түр-түстер мен кемшіліктерге тән. Ол барлық уақытта салт түрде келеді. اِفْعَلَّ يَفْعَلُّ дегенде اِفْعَلَلَ يَفْعَلِلُ еске алынады. Бірінші ل әрпінің харакаты түсірілген, содан соң екінші ل әрпіне кірігіп кеткен.

Сахих:

اِحْمَرَّ يَحْمَرُّ масдары اِحْمِرَارٌ қызыл болу.

اِحْمَرَّ يَحْمَرُّ مُحْمَرٌّ لَم يَحْمَرَّ لا يَحْمَرَّ اِحْمَرَّ لِيَحْمَرَّ لا تَحْمَرَّ مُحْمَرٌّ.

Әрбір жіктелуде бірінші ر әрпінің харакаты түсірілген, әрі ол екінші ر әрпіне кірігіп кеткен. Олар жоғарыда өтілгендей, ассимиляцияланған етістіктер (идғам) сияқты жіктеледі.

Ажваф و:

اِسْوَدَّ يَسْوَدُّ масдары اِسْوِدَادٌ қара болу.

اِسْوَدَّ يَسْوَدُّ مُسْوَدٌّ لَم يَسْوَدَّ لا يَسْوَدُّ اِسْوَدَّ لِيَسْوَدَّ لا تَسْوَدَّ مُسْوَدٌّ.

Ажваф ي:

اِبْيَضَّ يَبْيَضُّ масдары اِبْيِضّاضٌ ақ болу.

اِبْيَضَّ يَبْيَضُّ مُبْيَضٌّ لَم يَبْيَضَّ لا يَبْيَضُّ اِبْيَضَّ لِيَبْيَضَّ لا تَبْيَضَّ مُبْيَضٌّ.

Нақис:

اِرْعَوَى يَرْعَوِى масдары اِرْعِوَاءٌ негізінде اِرْعِوَاوٌ жамандықтан сақтану, жалаңаштану.

اِرْعَوَى يَرْعَوِى مُرْعَوٍ مُرْعَوًى لَم يَرْعَوِ لا يَرْعَوِى اِرْعَوِ لِيَرْعَوِ لا تَرْعَوِ مُرْعَوًى.

Алғашқы түп формалары екі و әрпі болған: اِرْعَوَوَ يَرْعَوِوُ. Соңғы و сырттан келген, әрі оның алдында замма жоқ. و әрпін ـيـ әрпіне ауыстырамыз: اِرْعَوَيَ يَرْعَوِيُ. Мазийде ـيـ алифке өзгертілген: اِرْعَوَى. Музариъ етістігінде ـيـ әрпінің заммасы түсірілген: يَرْعَوِى. Бұл бапта екі و әрптері кіріккен жоқ - اِرْعَوَّ يَرْعَوُّ, өйткені اِرْعَوَى يَرْعَوِى деп өзгертіп қолдану кіріктіріп қолдануға қарағанда оңай айтылады.

Ж Е Т І Н Ш І Б А П

Жетінші бап - қосымша біріктіруші һамза және екінші түбір әріптен соң бір алиф, пен бір ل әрпі бар бап: اِفْعَالَّ يَفْعَالُّ. Масдары اِفْعِيلاَلٌ. Бұл бап барлық ережелерде алдыңғы бапқа ұқсайды, тек онда асырып көрсету одан да күштірек болады.

Сахих:

اِحْمارَّ يَحْمَارُّ масдары اِحْمِيرَارٌ қып-қызыл болу.

اِحْمَارَّ يَحْمَارُّ مُحْمَارٌّ لَم يَحْمَارَّ لا يَحْمَارُّ اِحْماَرَّ لِيَحْمَارَّ لا تَحْمَارَّ مُحْمَارٌّ.

Ажваф:

اِسْوَادَّ يَسْوَادُّ масдары اِسْوِيدَادٌ қап-қара болу.

اِسْوَادَّ يَسْوَادُّ مُسْوَادٌّ لَم يَسْوَادَّ لا يَسْوَادُّ اِسْوَادَّ لِيَسْوَادَّ لا تَسْوَادَّ مُسْوَادٌّ.

Ажваф ـيـ:

اِبْيَاضَّ يَبْيَاضُّ масдары اِبْيِيضَاضٌ аппақ болу.

اِبْيَاضَّ يَبْيَاضُّ مُبْيَاضٌّ لَم يَبْيَاضَّ لا يَبْيَاضُّ اِبْيَاضَّ لِيَبْيَاضَّ لا تَبْياَضَّ مُبْيَاضٌّ.

С Е Г І З І Н Ш І Б А П

Сегізінші бапта қосымша ت және ع әріптері болады: تَفَعَّلَ يَتَفَعَّلُ. Масдары تَفَعُّلٌ. Бұл бап мыналар үшін жұмсалады:

1) فَعَّلَ бабына ергесу: عَلَّمْتُهُ فَتَعَلَّمَ мен оны оқыттым-да ол үйренді (оқып алды)

2) күшейтілген қимылды: تَشَجَّعَ табандылықпен батыр болды.

3) фаъилды түбір сөзге (етістік, масдар) айналдыру үшін: تَوَسَّدْتُ التُرَابَ мен жерді жастық еттім (وِسَادٌ – жастық – ауд.еск.).

4) түбір сөзден (етістіктен) кету үшін: تَهَجَّدَ زَيْدٌ Зәйд ұйқыдан кетті (هُجُود) (яғни, ұйықтаған жоқ – ауд.еск.).

5) түбір сөздің (етістіктің) аз-аздан, біртіндеп құрала бастауын:

تَفَهَّمَ (الكَلاَمَ: فَهِمَهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ) (сөз мағынасын) аз-аздап түсінді (жақшада «Лисанул-Араб» кітабынан алынған толықтырулар берілді – ауд.еск.).

6) талап ету: تَكَبَّرَ ұлылық талап етті.

Бұл бапта және төмендегі өткен шақ етістігінің алдында ت әрпі бар, ал музариъ етістігінде екі ت әрпі бар баптардың жіктелуінде екі ت әріптерінің бірін түсіруге болады. Құранда сондай-ақ былай келеді:

فَانْتَلَهُ تَصَدَّى, نَارًا تَلَظَّى, تَنَزَّلُ الْمَلاَئِكَتُ

негізінде

تَتَصَدَّى, تَتَلَظَّى, تَتَنَزَّلُ

Бір әріпті түсіріп, бір әріп қалғаннан кейін, бұл етістіктен амр хазирдың жасалуы да فَعَّلَ бабындаосы ت әрпінің түсірілуі арқылы жүзеге асады.

Сахих:

تَفَصَّحَ يَتَفَصَّحُ масдары تَفَصُّحٌ тексеру.

تَفَصَّحَ يَتَفَصَّحُ مُتَفَصِّحٌ مُتَفَصَّحٌ لَم يَتَفَصَّحْ لا يَتَفَصَّحُ تَفَصَّحْ لِيَتَفَصَّحْ لا تَتَفَصَّحْ مُتَفَصَّحٌ.

Музаъаф:

تَجَدَّدَ يَتَجَدَّدُ масдары تَجَدُّدٌ жаңару.

تَجَدَّدَ يَتَجَدَّدَ مُتَجَدِّدٌ مُتَجَدَّدٌ لَم يَتَجَدِّدْ لا يَتَجَدِّدُ تَجَدِّدْ لِيَتَجَدِّدْ لا تَتَجَدِّدْ مُتَجَدَّدٌ.

Мисалو :

تَوَرَّدَ يَتَوَرَّدُ масдары تَوَرُّدٌ суға жақындау, әр түрлі түр қабылдау, аз-аздап келу.

Мисал ـيـ:

تَيَسَّرَ يَتَيَسَّرُ масдары تَيَسُّرٌ жеңілдеу, дайындалу.

Ажваф و:

تَصَوَّرَ يَتَصَوَرُ масдары تَصَوُّرٌ елестету.

Ажваф ـيـ:

تَحَيَّرَ يَتَحَيَّرُ масдары تَحَيُّرٌ таң қалу.

Нақис:

تَقَضَّى يَتَقَضَّى масдары تَقَضِّى аяқталу.

Лафиф:

تَرَوَّى يَتَرَوَّى масдары تَرَوِّى шөл қандыру (ішу арқылы).

Мултавий:

تَوَفَّى يَتَوَفَّى масдары تَوَفِّى жанын алу, өзінен соң қалдыру.

Т О Ғ Ы З Ы Н Ш Ы Б А П

Тоғызыншы бап – бірінші түбір әріптен кейін қосымша ت және алиф әріптері бар бап: تَفَاعَلَ يَتَفَاعَلُ. Масдары تَفَاعُلٌ.

Бұл бапқа екі немесе бірнеше кісінің арасында жасалған қимылдарды көрсететін етістіктер жатады: تَضَارَبَا تَضَارَبُوا. Бұл бап мынадай жағдайларда қолданылады:

1) فَاعَلَ етістігіне ергесу. بَاعَدْتُهُ فَتَبَاعَدَ мен оны алыстаттым-да ол алыстады.

2) فَعَلَ мағынасында: تَوَانَيْتُ мен әлсіредім وَنَيْتُ мағынасында.

3) күшейтілген әрекет үшін تَجَاهَلَ мен табандылықпен надан болдым.

Қағида: осы баптағы амалды күшейту мен تَفَعُّلٌ бабындағы амалды күшейтудің арасындағы айырмашылығы сол: бұл бапта күшейту бұрын болған бір сапа-қасиетті терістеуге, қандай да бір сапаны жоюға бағытталады, ал تَفَعُّلٌ бабында ол бұрын болмаған бір сапаны алуға бағытталады.

Қағида: Егер فَاعَلَ бабындағы екі мафъулі бар етістік تَفَاعَلَ бабына аударылатын болса, онда ол бір мафъулге ие болып қалады. Егер бір мафъулі бар етістік бұл бапқа аударылатын болса, онда оның мафъулі болмай қалады.

Мысалы, егер نَازَعَ زَيْدٌ عَمْرًا الْحَدِيثَ (Зәйд Амрмен сөз туралы таласты – ауд.еск.) және ضَارَبَ زَيْدٌ عَمْرًا сөйлемдерін تَفَاعُلٌ бабына аударсақ, онда олар төмендегідей болады:

تَنَازَعَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو الْحَدِيثَ

تَضَارَبَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو.

Сахих:

تَدَارَكَ يَتَدَارَكُ масдары تَدَارُكٌ табу, қол жеткізу.

تَدَارَكَ يَتَدَارَكُ مُتَدَارِكٌ مُتَدَارَكٌ لَم يَتَدَارَكْ لا يَتَدَارَكُ تَدَارَكْ لِيَتَدَارَكْ لا تَتَدَارَكْ مُتَدَارَكٌ.

تَدَارَكَ мажхулы - تُدُورِكَ болады. سَافِرَ сияқты.

Егер اِفْتِعَالٌ бабында ассимиляцияға ұшырайтын мына тоғыз әріптіердің бірі (ت, د, ذ, ز, س, ص, ض, ط, ظ) تَفَعُّلٌ және تَفَاعُلٌ баптарында бірінші түбір әріптің орнына кесе, онда (ت) әрпін осы әріптерге айналдырып жіберуге, содан соң олардың бірін екіншісіне кіріктіруге болады. Сөзді харакатсыз (сүкунмен) бастауға болмайтындықтан, сөз басына біріктіруші һамза қосылады: تَطَهَّرَ تَزَيَّنَ تَذَكَّرَ. Олар اَطَّهَّرَ اَزَّيَّنَ اَذَّكَّرَ болады. تَدَارَكَ تَدَاخَرَ تَثَافَلَ сөздері اِدَّارَكَ اِثَّافَلَ اِدَّخَرَ болып кетеді.

Музаъаф:

تَصَامَّ يَتَصَامُّ масдары تَصَامُمٌ кішкентай болу.

Мисал و:

تَوَارَثَ يَتَوَارَثُ масдары تَوَارُثٌ мирасқа ие болу.

Мисал ـيـ:

تَيَاسَرَ يَتَيَاسَرُ масдары تَسَاسُرٌ солға жүру; басқалармен бірге құмар ойындарын ойнау.

Ажваф و:

تَجَاوَبَ يَتَجَاوَبُ масдары تَجَاوُبٌ бір-біріне жауап беру.

Ажваф ـيـ:

تَزَايَدَ يَتَزَايَدُ масдары تَزَايُدٌ үлкею (көбею).

Нақис:

تَصَابَى يَتَصَابَى масдары تَصَابِى ғашық болу.

Лафиф:

تَدَاوَى يَتَدَاوَى масдары تَدَاوِى емделу.

Мултавий:

تَوَارَى يَتَوَارَى масдары تَوَارِى жасырыну.

تَدَاوِى تَوَارِى негізінде تَدَاوُيٌ تَوَارُيٌ болған. ـيـ әрпін сақтап қалу үшін оның алдына кәсра қойылған: تَدَاوِى تَوَارِى.

О Н Ы Н Ш Ы Б А П

Оныншы бап қосымша біріктіруші һамза, س және ت әріптерінің көмегімен жасалады: اِسْتَفْعَلَ يَسْتَفْعِلُ, масдары اِسْتِفْعَالٌ.

Бұл бап мынадай жағдайларда жұмсалады:

1) түбір сөзді (етістікті) талап ету: اِسْتَخْرَجْتُ زَيْدًا мен Зәйдтың шығуын (خُرُوجٌ) талап еттім

2) қандай да бір сапаның бар екендігін көрсету: اِسْتَعْظَمْتُ زَيْدًا мен Зәйдты үлкен деп білдім.

3) фаъилдың түбір сөзге (етістікке) айналуы: اِسْتَحْجَرَ الطِّينُ топырақ тасқа айналды (حَخَرٌ).

4) فَعَلَ мағынасында: اسْتَقَرَّ قَرَّ мағынасында қолданылған.

Қағида: егер бұл бапта бірінші түбір әріптің орнында ط әрпі тұрса, онда ت әрпін түсіруге болады. Құранда: فَمَسْطَاعُوا تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا кездеседі.

Сахих:

اسْتَنْسَخَ يَسْتَنْسِخُ масдары اسْتِنْسَاخٌ көшіру, көбейту.