Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
sarf_kaz.doc
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
850.43 Кб
Скачать

Музаъаф:

اِحْتَجَّ يَحْتَجُّ масдары اِحْتِجَاجٌ дәлел келтіру.

اِحْتَجَّ يَحْتَجُّ مُحْتَجٌّ (исм фаъил және исм мафъул) لَم يَحْتَجَّ لا يَحْتَجُّ اِحْتَجَّ لِيَحْتَجَّ لا تَحْتَجَّ مُحْتَجٌّ.

Мисолو:

اِتَّضَحَ يَتَّضِحُ масдары اِتِّضَاحٌ айқындап түсіндіру.

اِتَّضَحَ يَتَّضِحُ مُتَّضِحٌ مُتَّضَحٌ لَم يَتَّضِحْ لا يَتَّضِحُ اِتَّضِحْ لِيَتَّضِحْ لا تَتَّضِحْ مُتَّضَحٌ.

اِتِّضَاحٌ негізінде اِوْتِضَاحٌ болған. و бірінші түбір әріптің (ف) орнында тұр - اِفْتَعَلَ, сондықтан و әрпі ت әрпіне кіріккен: اِتْتِضَاحٌ. Идғамға қажеттілік туды: бірінші ت әрпі екінші ت әрпіне кірігіп кетті: اِتِّضَاحٌ. Басқа барлық жіктелулерде де осылай.

Қағида: Егер و ـيـ, ث, әріптерінің бірі اِفْتِعَالٌ бабында бірінші түбір әріптің (ف) орнында тұрса, онда олар ت әрпіне өзгертіледі.

Мысалы: اِتَّضَحَ اِتَّسَرَ اِتَّقَرَ негізінде اِوْتَضّحَ اِيْتَسَرَ اِثْتَقَرَ болған.

Бұл қағидада ت әрпіне өзгеретін و және ـيـ әріптері басқа әріптерден жасалған (жасанды) болмауы керек.

Бұл шарттарға сай болмағандықтан, اِيْتَكَلَ сөзі اِتَّكَلَ сөзіне айналмаған, өйткені ол негізінде اِئْتَكَلَ болған.

Қағида: Егер اِفْتِعَالٌ бабында бірінші түбір әріптің (ف) орнында د, ذ, ز әріптерінің бірі тұрса, онда اِفْتِعَالٌ бабының ت әрпі осы әріптерге айналып кетеді, содан соң олардың бірі екіншісіне кірігіп кетеді.

Мысалы, اِدَّمَعَ اِذَّكَرَ اِزَّجَرَ сияқты. Олар негізінде اِدْتَمَعَ اِذْتَكَرَ اِزْتَجَرَ болған.

Қағида: Егер اِفْتِعَالٌ бабында бірінші түбір әріптің (ف) орнында ص, ض, ط, ظ, әріптерінің бірі тұрса, онда ت әрпі ط әрпіне айналады.

اِصْطَلَحَ اِضْطَرَبَ اِطَّرَدَ اِظْطَلَمَ бұрын اِصْتَلَحَ اِضْتَرَبَ اِطْتَرَدَ اِظْتَلَمَ болған.

Қағида: Егер اِفْتِعَالٌ бабында екінші түбір әріптің (ع) орнында ت, د, ذ, ز, س, ص, ض, ط, ظ әріптерінің бірі тұрса, اِفْتِعَالٌ бабының ت әрпі сол әріпке айналып кетеді, содан соң олар бірі-біріне кірігеді (ассимиляцияға ұшырайды). Грамматика ғалымдарының музариъ етістігіне қатысты бұл қағидада пікірлері бірдей, бірақ өткен шақ етістігіне қатысты пікір алалықтары бар.

يَقَتِّلُ يَبَدِّلُ يَعَذِّرُ يَنَزِّعُ يَبَسِّمُ يَخَصِّمُ يَنَضِّلُ يَلَطِّمُ يَنَظِّرُ алғашқыда يَقتَتِلُ يَبْتَدِلُ يَعْتَذِرُ يَنْتَزِعُ يَبْتَسِمُ يَخْتَصِمُ يَنْتَضِلُ يَلْتَطِمُ يَنْتَظِرُ болған. Бұл музариъ етістіктерде бірінші түбір әріпті (ف) кәсрамен айтуға болады: يَقِتِّلُ يَبِدِّلُ. Құранда: يَخِصِّمُونَ қолданылған ( «Йасин» сүресі, 48-аят – ауд.еск.).

өткен шақ етістігінде ت әрпін өзгертіп, идғам жасағандар: قِتَّلَ بِدَّلَ خِصَّمَ деп қолданған. قِتَّلَ негізінде اِقْتَتَلَ болған. اِفْتِعَالٌ бабында екінші түбір әріптің орнында ت әрпі тұр. Бірінші ت әрпінің харакаты алдыңғы әріпке өткізіледі: اِقَتْتَلَ; ассимилцияға қажеттілік туды: бірінші ت әрпі екіншісіне ауыстырылды - اِقَتَّلَ; Һамзаға қажеттілік қалмады, сондықтан ол түсіріледі: قَتَّلَ. Бұл етістік تَفْعِيلٌ (فَعَّلَ يُفَعِّلُ) бабындағы етістікке ұқсап қалды. Бірдейліктен сақтану үшін фатха кәсраға ауыстырылды: قِتَّلَ.

بِدَّلَ негізінде اِبْتَدَلَ болған. اِفْتِعَالٌ бабында екінші түбір әріптің орнында د әрпі келген. ت әрпі د әрпіне өзгертілді: اِبْدَدَلَ. Бірінші د әрпінің харакаты алдыңғы әріпке өткізілді: اِبَدْدَلَ. Ассимилцияға қажеттілік туды: бірінші د әрпі екіншісіне ауыстырылды: اِبَدَّلَ. Һамзаға қажеттілік қалмады, сондықтан ол түсірілді: بَدَّلَ. Бұл етістік تَفْعِيلٌ (فَعَّلَ يُفَعِّلُ) бабындағы етістікке ұқсас болып қалды. Бірдейліктен сақтану үшін фатха кәсраға ауыстырылды: بِدَّلَ. Басқа жіктелулердің барлығының да эълалы осындай.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]