Исм заман және исм макан

Исм заман – суласий мужаррат баптарында يَفْعِلُ қалыбындағы етістіктерде келетін (амал-әрекет жасалған) мезгіл есімі және исм макан – (амал-әрекет жасалған) мекен есімі және суласий мужаррат баптарындағы мисал етістіктерінде ع әрпінің орнында кәсра келетін مَفْعِلٌ қалыбына ие. Мысалы:

ضَرَبَ / يَضْرِبُ مَضْرِبٌ ( يَفْعِلُ فَعَلَсахих етістік);

وَعَدَ / يَعِدُ مَوْعِدٌ( يَفْعِلُ فَعَلَ мисал етістік);

وَضَعَ / يَضَعُ مَوْضِعٌ( يَفْعَلُ فَعَلَ мисал етістік).

Исм заман және исм макан суласий мужаррад баптарындағы يَفْعِلُ қалыбынан басқа қалыптарда және суласий мужаррад бабындағы нақис етістіктерінде ع әрпінің орнында кәсра келетін مَفْعَلٌ қалыбында тұрады. Мысалы:

نَصَرَ/ يَنْصُرُ مَنْصَرٌ( يَفْعُلُ فَعَلَ сахих етістік);

رَمَىَ / يَرْمِىُ مَرْمَىٌ( يَفْعِلُ فَعَلَ нақис етістік);

كَنَسَ/ يَكْنُسُ مَكْنَسٌ( يَفْعُلُ فَعَلَ сахих етістік).

Исм заман және исм макан суласий мужаррадтан басқа баптарда сол баптың мафъул қалыбында тұрады. Мысалы:

أَكْرَمَ / يُكْرِمُ مُكْرَمٌ( يُفْعِلُ اَفْعَلَ)

فَرَّحَ / يُفَرِّحُ مُفَرَّحٌ( يُفَعِّلُ فَعَّلَ)

دَحْرَجَ / يُدَحْرِجُ مُدَحْرَجٌ( يُفَعْلِلُ فَعْلَلَ)

تَدَحْرَجَ / يَتَدَحْرَجُ مُتَدَحْرَجٌ( يَتَفَعْلَلُ تَفَعْلَلَ).

Исм заман және исм макан үш түрде жіктеледі:

مَضْرِبٌ	Амал-әрекет жасалған бір мезгіл немесе мекен (вахид)
مَضْرِبَانِ	Амал-әрекет жасалған екі мезгіл немесе мекен (тасния)
مَضَارِبُ	Амал-әрекет жасалған бірнеше мезгіл немесе мекен (жамъ)

Исм алат

Исм алат - суласий мужаррад баптарындағы (амал-әрекет жасалатын) құрал-сайман атауы, үш түрлі қалыбы бар:

1) مِفْعَلٌ 2) مِفْعَالٌ 3) مِفْعَلَةٌ.

سَطَرَ - يَسْطُرُ(сызық сызды)  مِسْطَرٌ- сызу құралы, яғни сызғыш;

فَتَحَ - يَفْتَحُ(ашты)  مِفْتَاحٌ-ашу құралы, яғни кілт;

كَنَسَ - يَكْنُسُ(сыпырды)  مِكْنَسَةٌ – сыпыру құралы, яғни сыпырғы.

Исми алат суласий мужаррад бабынан басқа баптарда кездеспейді. Оның да 3 түрлі жіктелу формасы бар:

مِضْرَابٌ- бір ұру құралы (вахид);

مِضْرَابَانِ- екі ұру құралы (тасния);

مَضَارِيبُ- бірнеше ұру құралы (жамъ).

Ескерту: Егер исм алат مِفْعَلٌ қалыбында тұрса, онда көпше түрі مَفَاعِلُ болады. Ал егер مِفْعَالٌ қалыбында тұрса, онда көпше түрі مَفَاعِيلُ болады.

Исм тафзил

Исм тафзил (амал-әрекетті қайта- қайта жасаушы) суласий мужаррад баптарының ер тегінде أَفْعَلُ қалыбында, ал әйел тегінде فُعْلَى қалыбында тұрады. Мысалы: أَضْرَبُ, ضُرْبَى. Исм тафзил суласий мужаррад бабынан басқа баптарда кездеспейді және 6 түрлі формада (3 ер тегі, 3 әйел тегі) жіктеледі:

أَضْرَبُ	Қайта-қайта ұрушы (вахид, мүзәккар)
أَضْرَبَانِ	Қайта-қайта ұрушылар (екі ер кісі) (тасния, мүзәккар)
أَضْرَبُونَ	Қайта-қайта ұрушылар (бірнеше ер кісі) (жамъ, мүзәккар)
ضُرْبَى	Қайта-қайта ұрушы (вахида, мүәннас)
ضُرْبَيَانِ	Қайта-қайта ұрушылар (екі әйел кісі) (тасния, мүәннас)
ضُرْبَيَاتٌ	Қайта-қайта ұрушылар (бірнеше әйел кісі) (жамъ, мүәннас)