63. Халықаралық іс жүргізу құқығының концепциясы.

Әр хқ шарт іс жүргізу нормаларымен тұрады. Хқ іс жүргізу құқығы дегеніміз хқ жария құқығының субъектілерінің міндеттерін орындайтынын реттейтін және де принциптер мен нормалардың жиынтығынан түрады.

Хқ құқық процесстерде ең алдмен оның орындалуы болып табылады. Мысалы БҰҰ ның жарғыс бойынша барлық мемлекет мүшелер қауіпсіздік кеңесінің және шешімін орындау керек, егерде орындамаса онда оларға сонкция қолданылады.

Хқ іс жүргізу құқығының принциптерлеріне хқ жария құқығына барлық принциптерне жатады. Негізгі принцип ол сотты таңдау, олардың жария құқығының нормаларына бағыну, екі жақ теңдігі болып табылады.

Сонымен қатар процессуалдық нормалар хқ шарттарда болады. Оны ір мемлекет мүше орындауға және қолдануга міндетті болуы керек. Мысалы: адам құқтары мен ботандықтарына байланысты 1950 жылғы Конвенцияның бесінші бабында көрсетілгендей ешкім адамды бостандықтан шектей алмайды, егер де оның бостандығын соттың шешімі бойынша бостандығын шектемесе немесе азамат белгілі бір жұқпалы аурумен аурмаса, дені сау есіркімен қолданса және т.б. Сонымен қатар мынандай мысалды келтіруге болады. 1988 жылғы БҰҰ ның есірткіге байланысты конвенциясы бойынша әр мемлекет өзінің заңдылығында көздеуге міндетті. Яғни әр мемлекет есірткіні тасмалдауға, пайдалануға, импорт экпорт атуға және т.ю басқа мәселелерді қарастырады.

64.Бұұ халықаралық соты.

Халықаралық Сот – негізгі орган.Оның статуты БҰҰ Жарғысының ажырамас бөлігін құрайды.Сот 15 судьядан құралады, бір мемлекеттен 2 азамат болуы мүмкін емес.Судьялар азаматтық негізінде сайланады.Әрбір ұлттық топ 4 кандидатқа дейін ұсына алады.Бас Ассамблея мен ҚК-нің көпшілік даусын жинаған кандидат судья болады.Судьялар 9 жылға сайланады,судья лауазымында бола отырып, басқа қызмет атқаруға тыйым салынады.Халықаралық Сот судьялары дипломатиялық иммунитеттер мен артықшылықтарға ие болады.Суд БҰҰ Жарғысында,хал-қ шарттар мен конвенцияларды көрсетілген істерді, тараптар берген істерді қаратырады.Даудың тараптары ретінде тек Сот Статутының қатысушылары болып табылатын мемлекеттер бола алады. Ресми тілдері-ағылшын және француз. Іс-жүргізу 2 бөлімнен тұрады: ауызша және жазбаша.Сот шешімі тек тараптар үшін міндетті болып табылады.Сот шешімі обжалованию не подлежит.Сот заи мәселелер бойынша консултативті қорытындылар бере алады.ex aequo ex bono – по справедливости, а не по формальному закону деген қағида бар, егер тараптар келіссі, іс осы қағидамен қарастырылады.

65.Халықаралық сот мекемелері (Халықаралық қылмыстық сот, теңіз құқығы бойынша Халықаралық трибунал, басқа да халықарлық трибуналдар және арнайы соттар).

Халықаралық арбитраж – бұл тараптардың келісімімен ұйымдастырылған жеке тұлғаның (арбитр) немесе тұлғалар топтарының (арбитрлардың) дауды қарауы. Бұл кезде қабылдаған шешімді тараптар міндетті түрде орындауы қажет.

Арбитраждың 2 түрі бар: ad hoc арбитражы және институттық арбитраж.

ad hoc арбитражы (арнайы арбитраж) –нақты дауларды қарау үшін тараптар құрады. Бұл жағдайда дау-таластар арбитраждың қарауына тараптардың арбитраждық келісімі негізінде беріледі. Келісімде мыналар көрсетіледі: арбитражды тағайындау тәртібі немесе нақты тұлғаларды арбитр ретінде тағайындау тәртібі, дау-таласты қарау процедурасы, қаралатын орны мен тілі, және басқа да сұрақтар.

Институттық арбитражды – тұрақты әрекет ететін арбитраждық орган жүзеге асырады. Мемлекеттер алдын-ала қандайда болмасын келісімшартқа түсінік беру сұрақтары бойынша туындаған барлық дау-таластарды немесе дау-таластардың нақты категориялары бойынша болашақта туындауы мүмкін қайшылықтарды арбитражға беруге міндеттенеді.

Қайшылықтарды (ала ауыздықты) арбитраж арқылы шешу соттық тәсілге көп ұқсайды, бірақ сот процедурасынан айырмашылығы арбитраж органының құрамы дауласушы тараптарға байланысты құрылады.

Аралық сотқа бару оның шешіміне адал ниетпен бағынуын міндеттейді. Соңғы уақыттарда халықаралық практикада қабылданатын Конвенцияларға дауларды арбитраждық қарау механизмін кіргізу тенденциясы дамып келеді.

1963 жылы Африкандық Бірлік Ұйымы Хартиясының 19б. Сәйкес АБҰ-да татуластыру, келістіру және арбитраж бойынша комиссия құрылған, құрамы және қызмет ету жағдайлары АБҰ мемлекеттері басшылары мен үкіметтерінің Конференциясын мақұлдаған жеке хаттамалармен анықталған.

1965 жылы мемлекеттер және басқа мемлекеттердің жеке және заңды тұлғалары арасындағы инвестициялық дауларды реттеу туралы Вашингтон Конвенциясының негізінде осы дауларды шешу бойынша орган- Инвестициялық дауларды реттеу бойынша Халықаралық Орталық құрылған және арбитраждық қарау процедурасы қарастырылған.

Халықаралық сот процедурасы. Халықаралық дауларды шешудің бір түрі болып сот процедурасы болып табылады. Тиісті сот органдары халықаралық ұйымдарда (универсалды (мысалы, БҰҰ Халықаралық Соты, сондай-ақ аймақтық сипатта, мысалы, ТМД Экономикалық Соты, Адам құқығы бойынша Америка аралық сот, ЕО Соты) келісімшарт негізінде құрылады.

Халықаралық соттың құрамы алдын-ала құрылады және тараптардың еркіне байланысты болмайды. Оның құзыреті құрылтай құжатта белгіленеді, сонымен қатар соттар өз регламенттерін қабылдайды. Сот шешімі тараптар үшін міндетті және шағымдалмайды.

Қаралатын дау-таластардың сипатына байланысты халықаралық соттар мыналарды шешетін соттарға бөлінеді:

мемлекет аралық дау –таластарды шешетін соттарға бөлінеді, мысалы, БҰҰ Халықаралық соты, ТМД экономикалық соты;

халықаралық дауларды, сонымен қатар мемлекеттерге және халықаралық ұйымдарға қарсы жеке және заңды тұлғалардың қозғаған істерін шешетін (адам құқығы бойынша Еуропалық Сот);

халықаралық ұйымдар шегіндегі еңбектік дау-таластарды шешетін сот (халықаралық еңбек ұйымының әкімшілік трибуналы);

жеке тұлғаларды жауапкершілікке тарту бойынша, мысалы, Нюрнберг трибуналы;

даулардың әртүрлі санаттарын, мысалы, ЕО соты.

Мысалы, 1982 жылы теңіз құқығы бойынша БҰҰ Конвенциясына сәйкес теңіз құқығы бойынша Халықаралық трибунал құрылған. Трибунал 21 судьядан тұрады және оларды Конвенцияға қатысушы мемлекеттер сайлайды. Олар теңіз құқығы облысындағы сарапшылар болып табылады.

Соттың болуы үшін 11 судьяның болғаны жеткілікті. Трибунал ішінен теңіз түбіне қатысты дау-таластар бойынша камера құрылған. Трибунал: 1982 жылғы Конвенцияға қатысушы мемлекеттер арасындағы; теңіз түбін өңдеу бойынша контрактілердің субъектілері арасындағы; теңіз түбі бойынша орган мен қатысушы мемлекет арасындағы дауларды қарайды.

Ең алғаш рет халықаралық трибуналдар халықаралық қылмыстар жасағаны үшін кінәлі мемлекеттер мен қылмыскерлердің үстінен қарайтын соттарға ұйымдастырылды.

Алғашында құрылған халықаралық трибуналдарға келесілерді жатқыза аламыз:

1945 жылғы халықаралық әскери трибунал Жарғысы негізінде әрекет ететін Нюрнбергтегі халықаралық әскери трибунал.

1946 жылы Японияда одақтық державалардың басты басшысымен бекіткен Жарғы негізінде әрекет ететін – Таяу Шығысқа арналған халықаралық әскери трибунал.

Аталған әскери трибуналдарды бекіткеннен бері жарты ғасыр уақыт өтті, соған орай, жоғарыда көрсетілген тәріздес органдар бекітетін трибуналдар қабылданбайды деп ойлаған адамзат, өкінішке орай, сол бағыттағы қауіпті соғыстың куәгерлері болды. БҰҰның Қауіпсіздік Кеңесінің шешімімен 1993 ж/е 1994 жылдары бекіткен екі ad hoc трибуналы кез келген құқықтық концепцияларда басты рольді атқарды. Екі ad hoc трибуналы, ол - біріншісі – « 1991 жылдан бастап бұрынғы Югославия территориясында маңызды халықаралық гуманитарлық құқықты бұзғаны үшін кінәлі тұлғаны қудалауға арналған халықаралық трибунал », екіншісі – « 1994 жылдың қаңтарының 1нен 1994 жылдың 31ші желтоқсаны аралығында Руанда территориясында геноцид ж/е өзге де маңызды қылмыстарды жасағаны үшін кінәлі тұлғаларды ж/е де басқа да көршілес мемлекеттер территориясында геноцид ж/е сол тәрізді қылмыстарға жауапты Руанда азаматтарын соттық қудалауға байланысты құрылған халықаралық қылмыстық трибунал».

Халықаралық трибуналдардың құқықтық мәртебесі.

Ең алғаш рет халықаралық трибуналдар халықаралық қылмыстар жасағаны үшін кінәлі мемлекеттер мен қылмыскерлердің үстінен қарайтын соттарға ұйымдастырылды.

Алғашында құрылған халықаралық трибуналдарға келесілерді жатқыза аламыз:

1945 жылғы халықаралық әскери трибунал Жарғысы негізінде әрекет ететін Нюрнбергтегі халықаралық әскери трибунал.

1946 жылы Японияда одақтық державалардың басты басшысымен бекіткен Жарғы негізінде әрекет ететін – Таяу Шығысқа арналған халықаралық әскери трибунал.

Аталған әскери трибуналдарды бекіткеннен бері жарты ғасыр уақыт өтті, соған орай, жоғарыда көрсетілген тәріздес органдар бекітетін трибуналдар қабылданбайды деп ойлаған адамзат, өкінішке орай, сол бағыттағы қауіпті соғыстың куәгерлері болды. Қауіпсіздік Кеңесінің шешімімен 1993 ж/е 1994 жылдары 2 халықаралық қылмыстық сот бекітілді. Біріншісі – « 1991 жылдан бастап бұрынғы Югославия территориясында маңызды халықаралық гуманитарлық құқықты бұзғаны үшін кінәлі тұлғаны қудалауға арналған халықаралық трибунал », екіншісі – « 1994 жылдың қаңтарының 1нен 1994 жылдың 31ші желтоқсаны аралығында Руанда территориясында геноцид ж/е өзге де маңызды қылмыстарды жасағаны үшін кінәлі тұлғаларды ж/е де басқа да көршілес мемлекеттер территориясында геноцид ж/е сол тәрізді қылмыстарға жауапты Руанда азаматтарын соттық қудалауға байланысты құрылған халықаралық қылмыстық трибунал ».

БҰҰның Қауіпсіздік Кеңесі шешімді БҰҰның VII Жарғысына сілтеме жасау арқылы дәлелдеген. Мұнда бейбітшілікке қауіп-қатер ж/е агрессия актілері кезіндегі Кеңестің өкілеттігі туралы айтылған.

БҰҰның Қауіпсіздік Кеңесі бейбітшілікке қарсы кез келген қауіп қатердің болуын, бейбітшілікті бұзуды ж/е агрессия актісін анықтайды ж/е де осыған орай, 41, 42-баптарға сәйкес халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті орнатуға н/е қолдауға қандай шара пайдалану туралы шешім қабылдайды, болмаса ұсыныс береді.

Халықаралық қылмыстық соттың құқықтық мәртебесі.

Х/қ қылмыстық сот – тұлғаларға қатысты юрисдикцияны орындауға сенім білдірілген, ең маңызды қылмыстарға жауапты, х/қ қоғамға қамқоршы, нақты Статутта көрсетілген ж/е қылмыстық әділдіктің ұлттық жүйесін толықтыратын тұрақты орган.Сот келісім арқылы БҰҰ-мен қарым-қатынас орнатады.

Соттың мекені Гаага, Нидерланды («мекен ету мемлекеті»). Сот мекен ету мемлекетімен штаб-пәтер туралы келісімге кіреді. Оны қатысушы мемлекеттер Ассамблеясы қолдайды ж/е де Сот төрағасы Соттың атынан қорытындылайды.

Сот Х/қ сот әділдігін иеленеді. Сондай-ақ ол - х/қ сот әділдік қызметі жүзеге асуы үшін ж/е мақсаттарына жету үшін қажет болып табылатын құқықтық қабілетке ие.

Сот өзінің қызметін ж/е өкілеттігін нақты статутта көрсетілгендей етіп кез келген қатысушы мемлекеттер территориясында ж/е арнайы келісімге сай басқа да мемлекеттер территориясында жүзеге асыра алады.

Соттардың өкілеттігі келесідей негіздерге байланысты тоқтатылады:

соттардың жазбаша нысанда жасаған орнын босатуы туралы арызы;

денсаулығына байланысты жұмысқа жарамайтындығы туралы медициналық анықтамасы;

белгілі бір шектегі жасқа жетуі;

заңмен белгіленген мерзімнің аяқталуы;

реттік жұмыстан босатылуы;

Белгілі бір шектегі жасқа жету ж/е бекітілген мерзімнің аяқталуынан басқа, жоғарыда аталған бір негіздің орындалуы орган арқылы куәландырылуы тиіс.

66.ТМД-ның халықаралық-құқықтық мәртебесі және оның перспективалары.

1991 жылы 8 желтоқсанда Кеңес Одағы ыдырап,Тәуелсіз Мемлекеттер Одағы құрылды.Бұл кезде Келісімге Ресей, Белорусь,Украина қол қойған болатын. 1991 жылы 12 желтоқсанда Қазақстан, Қырғызстан,Тәжікстан, Түркменстан, Өзбекстан аталған келісімге оң баға бергендігін жариялады,аталған мемлекеттер Достастық құру мәселесін қайта талқылап, оларды да құрылтайшы мемлекеттер ретінде тануды ұсынды. 1991 жылы 21 желтоқсанда Алматыда 11 мемлекеттің басшылары- Қазақстан,Азербайджан,Армения, Белоруссия, Қырғызстан, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түркменстан, Өзбекстан,Украина- Декларацияға қол қойды, олар тек БҰҰ-ның негізгі қағидалары мен мақсаттарын нақтылап қана қоймай, маңызды мәселелерді енгізді.

Монғолия ТМД-ның бақылаушы статусына ие.

Украина менТуркмения ТМД жарғысын ратификацияламаған.

2008 жылы ТМД-ға мүше болуға Афганистан тілек білдірген болатын.

ТМД-ның құрылтай құжаттары ретінде келесілерді атауға болады: 1) 1991 жылы 8 желтоқсандағы ТМД құру туралы Келісім, 2)1991ж 21 желтоқсандағы ТМД құру туралы Хаттама; 3)1991 ж 21 желтоқсандағы Алма-Ата Декларациясы.