9. Психиканың рефлекторлық сипаты

Психикалық құбылыстар ми қызметімен байланысты. Психикалық іс-әрекеттің негізінде жатқан физиологиялық механизмдерін орыс ғалымдары И.М.Сеченов пен И.П.Павлов анықтады. Сеченов «адамның бүкіл саналы да санасыз (астарлы) өмірдегі әрекеттері өзінің туындауы жағынан рефлекстерге байланысты», – деп жазған. Сеченов бас миы рефлекстерінің үш байланыс бірлігін анықтады: бастапқы бірлік жүйке қозуы процесінде миға берілетін сыртқы тітіргендіргіштер; ортанғы бірлік мидағы қозу және тежелу процестері және солардың нәтижесінде қалыптардың (түйсік, ой, сезім, т.б.) пайда болуы; ақырғы бірлік сыртқы қозғалыстар. Бұл тізбектегі ортанғы бірліктің психикалық әлементтері қалған екі шеткі (сыртқы тітіргендіргіштер мен жауапты әрекеттер) бірліктерсіз жасамайды. И.М.Сеченов рефлекстің миға байланысты бірлігін оның табиғи бастауынан (сезім мүшелеріне әсер) және ақырынан (жауап қозғалыс-қимылдар) бөліп, оқшаулау орынсыз екенін көрсетіп берді.

10.Психикалық процестердің сигналдық және реттеу қызметі

Психикалық процестердің міндеті – әрекетті өзгермелі жағдайларға сай етіп отыру – сигналдық және реттеу қызметтері.

И.П.Павлов Сеченовтың психикалық іс-әрекет мидың рефлекторлық қызметі екендігі туралы тағылымының дұрыстығын дәлелдеді, психикалық құбылыстың негізгі физиологиялық заңдарын ашты, ғылымның жаңа саласы – жоғары жүйке қызметінің физиологиясы, шартты рефлекстер жөніндегі білімнің негізін қалады. Жануарлар мен адамдардың сыртқы ортамен сабақтастығының ми тарапынан басқарылып, реттелу заңдылықтары жөніндегі И.П.Павлов тұжырымдары екі сигналдық жүйе теориясы деп аталады. Жануарлар өз әрекет-қылығында бірінші сигналдық жүйе физиологиялық тетігіне тәуелді.

Іс-әрекет пен қылықты бағыттап, реттеуде бірінші сигналдық жүйе адам өмірінде де үлкен маңызға ие. Бірақ адамның жануардан ерекшелігі, онда бірінші сигналдық жүйемен қатар екінші сигналдық жүйе болады. Екінші сигналдық жүйенің болмысы – сөз.

11.Хх ғ. 20-30 жж. Психологияның дамуы. Гештальтпсихология, генетикалықпсихология, фрейдизм

Гештальтпсихология (нем. гештальт – бейне, құрылым, біртұтас форма) – ХХ ғ. бас кезінде Германияда пайда болған идеалистік психологияның бір бағыты. Өкілдері: М.Вертхаймер, В.Келлер, К.Левин. Гештальтпсихология механикалық жаратылыстану ғылымының жалпы дағдарысқа ұшырауына байланысты ассоциативті психологияға қарсылық білдіру рухында туды. Гештальтпсихология өкілдері элементтер психологиясына қарсы әрбір психологиялық процестің біртұтастығы мен өзіндік сапасын жақтады. Олар тұтастықты (гештальт) элементтерден тіпті өзгеше жаңа, өзінің ішкі заңдылығынан туып, өзгеріп отыратын, түсіндіріп болмайтын, тек баяндауға келетін құбылыс деп пайымдайды. «Гештальт» ұғымын алғашқы ендірген Эренфельд. Оның мазмұны мынадай: айталық, бірнеше дыбыс тітіргендіргіштері іркес-тіркес берілді дейік. Сонда, бұл дыбыстар бір-бірімен байланыссыз әсерлер ретінде қабылданбай, белгілі құрылымы бар, сол дыбыстардың «гештальты» болып табылатын «әуен» ретінде қабылданады.

Гештальтпсихология ұғымы бойынша, бейне тек өз заңдылықтарына бағынатын ерекше мәнді құбылыс болып саналды, оның нақты заттық дүниемен байланысы сыр күйінде қала берді. Осы екі маңызды категориялардың (бейне мен нақты дүние) басын қосып, психологиялық болмысты талдаудың ортақ жүйесін бере алмағандықтан, гештальтпсихология ғылыми мектебі соғыс алды жылдарында тарады.\

Генетикалық психология. Өз зерттеулерін негізге ала отырып, Швейцария ғалымы Ж.Пиаже генетикалық әдісті психологиялық болмысты тануда жетекші әдістемелік қағида дәрежесіне көтерді.

Өз зерттеулерінде ғалым бала ақыл-есінің қалыптасуына назар аударып, ғылыми психологиядағы зерттеулер бала интеллектінің дамуын байқаудан басталып, сол арқылы ересектердегі интеллект табиғаты мен қызметін білуге болады деп пайымдады.

Пиаженің негізгі міндеті адам интеллектінің құрылымын зерттеу болған. Осы құрылымды ол қарапайым органикалық тіршіліктің эволюциялық даму барысында жеткен нәтижесі деп білген, яғни интеллектік күрделі ақыл-естің жай психикалық элементтерден құралатынын дәлелдемекші болды.

Пиаже тұжырымының ең үлкен қатесі – баланың біртұтас дамуын ескерместен, ақыл-естің өрістеу тұғырын интеллекттің өзінен іздеді, ал сананы дамытушы факторлар арасында ол қоғамдық тарихи әрекет болмысына ешқандай орын қалдырмады.

Фрейдизм. Негізін австриялық психолог З.Фрейд қалаған, жеке адамның жан төркінін, дамуын иррационализм (санада дәлелі жоқ) мен мистика (тылсым құпия) сияқты психикалық факторларды саналы әрекетке тікелей қарсы қоюмен дәлелдеуге тырысқан психологиялық бағыт. Фрейдизмнің негізгі сарыны: адам табиғаты астар санадағы психикалық күштер [олардың ішіндегі ең бастысы – либидо (жыныстық құмарлық)] мен сол адамға жау әлеуметтік ортада тіршілік сақтау қажеттігі арасындағы келіспестікпен арпалыста дамиды, қалыптасады.

Қоғам өзінің шектеулерімен адамды күйзеліске түсіреді, оның санаға бағынбайтын құмарлықтарын басуға тырысады. Сондықтан бұл көңіл шарпулары және сезім көріністері айналма жолдармен невротикалық белгілер түрінде жарыққа шығады (түс көру, қате жансақ сөйлеу, жазу; қажет, бірақ ұнамсыз болған нәрсені ұмыта қалу, т.б.). Осыдан З.Фрейд адам іс-әрекетінің бәрі объективті болмыс туындатқан сана басқарымында болмай, адамның өзі сезе бермейтін бейсанадағы ықпалдар жетегінде жүреді деген тұжырымды бетке ұстайды. Фрейдизм, ақырында, адам қылығы қоғамдық даму заңдарына бағынбай, иррационалды психикалық күштер ықпалында болуын дәріптеуінен, адам әрекетінің бәрі агрессивті, оны тәрбиемен өзгерту мүмкін емес деген идеяға айналады.