49. Коммерциялық негізінде өтемақылы келісімдер дегеніміз не және олардың түрлері

Коммерциялық негізінде өтемақы келісімдері (commercial compensation) – сату – сатып алу келісімшарты мен қарсы көтерме саудаға байланысты келісімдердің немесе аванстық көтерме сатып алулардың белгілі бір шартталған уақыт негізінде жүзеге асатын тауарлардың жеткізілімі және сәйкесінше қарсы жеткізілімді келісімдер.

Мұндай келісімдердің тауарлық және қаржылық ағымдардың әр бағытында келісілген қаржылық есеп механизмі болады. Қатысушылар арасындағы қаржылық есептер шетел валютасын аудару немесе өзара клирингтік талапты реттеу арқылы іске асырылады.

Халықаралық өтемақылық келісімдерде экспорттық және импорттық операцияларда қолданылатын сату – сатып алу келісімшарттары халықаралық сауда келісімшартттарынан еш айымашылығы жоқ.

Қысқа мерзімді өтемақылық келісімдердің (short-term commercial compensation-transactions) 3 түрі бар. Олар: ішінара өтемақылық келісімдер, толық өтемақылық келісімдер және үшжақты өтемақылық келісімдер.

Ішінара өтемақылық келісімдер дегеніміз белгілі және келісілген экспорттың бөлігі тауарларды импорттаған елден сатып алу арқылы орнын толтыруы қажет және қалдығы қолма-қол ақшамен төленеді.

Толық өтемақылық келісімдер экспортердің жеткізіліміне шамалас немесе артық баға бойынша келісілген өтемақылық сатып алуы.

Үшжақты өтемақылық келісім мұнда үшінші жақтан делдалдың қатысуымен жүргізіледі. Қарама-қарсы жеткізілім, бұл жағдайда, үшінші жақпен іске асырылады, экспортерге тауарды алушы төлейді, әрі келісімшартта айырбасталатын валюта алдын-ала көрсетіледі. Мұндай төлем операциялары әдетте делдалдың көмегімен іске асырылады.

Қарама-қарсы сатып алу келісімі – бұл бір-бірімен байланысқан бірнеше келісімшарттардың негізінде жасалатын коммерциялық мәмілелер. Келісімдерге байланысты экспортер өзінің мәмілелік міндеттемелерінің шеңберінде тауарлар мен қызметтерді импортерден келісілген баға бойынша қабылдауы.

Қарама-қарсы келісімдердің екі түрі бар. Олар: параллельді келісім және джентльмендік келісімі (Джентльменское соглашение).

Параллельді келісім - екі бөлек келісімшарттарға қол қоюды айтады. Біреуі – алғашқы экспортқа арналған, екіншісі – қарама-қарсы сатып алу.

Джентельмендік келісім - экспортердің қарама-қарсы сатып алу келісіміне байланысты заңды күші жоқ мәмілелер.

Қаржылық міндеттемелерді тапсыру келісімі – экспортердің қарама-қарсы сатып алу келсімінн байланысты барлық міндеттемелерін үшінші жаққа табыстауы, әдетте оны көлемді сауда фирмаларына береді.

50. Өндірістік (өнеркәсіптік) ынтымақтастық туралы келісім негізінде өтемақылы мәмілелер және олардың түрлері

Өтемақылық келісімнің негізі болып халықаралық қарсы сауда мен оның түрлері, және де өндірістік кооперация мен ғылыми-техникалық ынтымақтастық шегіндегі экспорттық-импорттық операциялар табылады. Өтемақылық келісімнің түрлері өзара қарсы міндеттемелердің сипаты, жеткізулерді өтеу нысандары мен оларды орындау мерзімдеріне байланысты сыныпталынады.

Шекті келісім – құқықтағы мәжбүрлі қорғанысқа ие бола алатын келісімшарт. Онда тараптардың өзара міндеттемелерінің нақты анықтамасы, қарсы сауда тәртібінде жеткізілетін тауарлардың ерекшелігі, олардың құнын есептеуге нұсқаулар: СИФ немесе ФОБ жағдайына негізделеді. Сонымен қатар, төлемақы тәртібі анықталады немесе жекелеген кезеңдер барысында немесе келісімнің әрекет ету мерзімі өткен кездегі сальдоны реттеу. Шекті келісім экспортердің өз филиалдары мен сенімді фирмалары арқылы міндеттерін атқаруға, және де экспорттық міндеттемелерді үшінші тұлғаға кез келген нарықта қарсы сатып алулар бойынша тауарларды сатуға рұқсат береді. Және де, шекті келісім сату-сатып алу келісімшарттарын өзара үйлестіруді қамтамасыз етеді, бұл дегеніміз экпортер міндеттемелерінің күшіне енуі негізгі экспорттық контрактіні жасаған соң немесе сатушы (қарсы сатып алу бойынша) орындау кепілдігін берген соң орын алатындығын білдіреді.

Бартерлік мәмілелер – дегеніміз ақша құнын есептемей, тауар немесе қызметпен қарапайым алмасу және кейде өтемақылық келісімшарт деп аталатын бартерлік келісімдермен жүзеге асырылады. Бір серіктесінің келісімшартқа сәйкес жеткізуді орындамауы екіншісінің өз міндеттемелерін орындамауға негіз болып табыла алады. Әрбір тараптың бартерлік мәмілелерде жеткізілетін тауарларға меншік құқығы тараптардың келісімшартта келісілген және көрсетілген кезде өтеді.

Коммерциялық негіздегі өтемақылық мәмілелер – мәні бойынша, бартерлік мәмілелерге ұқсайды, алайда бұл жағдайда тауар құны анықталады. Олар экспортер тауарды шетелдік сатып алушыға жеткізуге жеке контракт жасайтын және бір мезгілде сатып алушы елінде белгілі бір тауар көлемін сатып алу міндеттемесін мойнына алатын келісімдер арқылы жүзеге асырылады. Яғни, мұнда екі сату-сатып алу келісімшарты бар: экспорт және қарсы сатып алу. Қарсы сатып алулар құнының экспорттық жеткізудің барлық көлемі немесе оның бөлігі бойынша бірдейлігін анықтау тараптар келісімінің шарттарына байланысты. Құнды анықтаумен қоса өтемақылық келісімдерді жүзеге асырудың басқа әдісі болып бір-біріне тәуелді, өзара байланысты тараптардың міндеттемелерінен тұратын сату-сатып алу ортақ контракті негізіндегі мәмілелер табылуы мүмкін. Мұндай келісімшарттарға екі жағдай тән: біріншісі бір тарап пайдасына төлемдер сальдосын реттеу мәселесімен байланысты, ол өзара есептеулер үшін есепшот ашуды талап етеді. Екінші жағдай импортерден алған тауарларды басқару әдісінің мәселесіне байланысты.

Осылайша, коммерциялық негіздегі өтемақылық мәмілелер екі немесе үш тарапты негіздегі ішінара немесе толық өтемақысы бар мәмілелерден тұрады.

Өндірістік ынтымақтастық негізіндегі өтемақылық мәмілелер – құрамдас құралдарды жеткізу шегінде жүзеге асырылады және өтемақылық келісімдер арқылы жүзеге асырылады. Олар кәсіпорынның дайын өнімдерін немесе импортер елінде жасалынған объектілерді жеткізу арқылы төленетін экспортердің ұзақ мерзімді несиелер негізінде құралдар мен технологияларды жеткізуді қамтамасыз ету бойынша экспортердің міндеттемелерін қарастырады. Осындай сипаттағы өтемақылық мәмілелер ірілігімен, дербес келісімшарттар жүйесін және күрделі қаржы, ұйымдастырушылық механизмдерін пайдаланумен ерекшеленеді.