29.Өндірістік ынтымақтастық туралы келісімдер негізінде өтемақылы мәмілелердің түрлері.

Өтемақылы мәмiлелер - бұл келісім шартта бір тараптың тауарды сатып алуы басқа тараптың бірінші тарапты тауармен қарсы жабдықтауына немесе мүдделердiң басқа әдістермен өзара қанағаттандыруына негізделген қағидаға сүйенетін келісім шарт түрі.

Өтемақылы мәмілеге мынадай да анықтама беруге болады: шетел әрiптесiнiң шарттарына сәйкес машина, жабдық, технология және комплект зауыттарын екінші әріптесіне осы берілген заттарды пайдалана отырып шығарылатын шикізатқа және жартылай фабрикатқа ауыстыруға негізделген қарсы сауданың формаларының бiр түрі.

И.Н.Герчикованың ойынша, компенсациялық мәміле 3 түрге бөлінеді:

1. валютасыз негiзде тауар алмасу және өтемақы мәмiлелер;

2. коммерциялық негiзде өтемақы мәмiлелер;

3.өндiрiстiк ынтымақтастық туралы келiсiмдердiң негiзiнде өтемақы мәмiлелер.

Өндірістік ынтымақтастық туралы келісімдердің негізінде өтемақы мәмілелерге бір тарапқа жаңа өндіріс құжаттарын жасауы үшін соңғы қолданылатын технологияның тауарлар мен қызметтерінің жабдықтауы негізінде жүзеге асырылатын мәміле ұғылады. Осы жабдықтаулар содан соң өндірілген ьауарлар жеткізулер арқылы ақталады.

Өтемақылы мәмілелердің осы түрі келесі сызықтармен бейнеленеді:

• Ең кемінде үш контрактқы қол қойылуы тиіс:

1. Жабдықтың жеткізілуі және техникалық қызметтердің көрсетулері үшін;

2. Ұзақ мерзімді шарттың негізінде қарсы жабдықтауды;

3. Жабдықтың жабдықтауларын қаржыландыру туралы банктік келісім;

• Ұзақ мерзімді (20-25жыл мерзімі аралығын қамти алады) қарсы өтемақы сатып алулар бойынша міндеттемелердің орындауының мерзімдері;

• Үкімет қарыздары мен банктік қарыздарды мемлекетаралық келісімдер арқасында кең қолдану;

• Кәсіпорынның құнынан едәуір аса алатын кері сатып алулар;

• Өндірістік ынтымақтастық туралы келісімшартының мерзімінің аяқтауына дейін бағаларының қайта қаралуы.

Өндірістік ынтымақтастық туралы келісімдер негізінде өтемақылы мәмілелер әр түрлі. Оларды былай бөлуге болады:

1. Үлкен масштабты, ұзақ мерзімді тауарлардың кері сатып алуымен компенсацияланған келісімдер;

2. «Өнімнің үлестірілуі туралы» келісімдер;

3. «Импортты дамыту» келісімдері;

4. Алыс-беріс шикізатына операция

30. Технологиялармен халықаралық айырбастау нысандары және технологияларды қорғаудың құқықтық нысандары

1. Халықаралық саудада тәжірибе жүзінде ғылыми -техникалық білімдерді айырбастауға қатысты бірнеше терминдер қолданылады. Соның ішінде, «халықаралық технология айырбасы», «өнеркәсіптік технология айырбасы», «ғылыми-техникалық қызмет нәтижесінің халықаралық айырбасы», «технологияның берілуі» сияқтьы терминдер кең қолданыла бастады. Ғылыми -техникалық білімдер саудасы бойынша жасалынатын операциялар мазмұны-коммерциялық негізде шетелдік сатып алушыларға тек ғылыми ғана емес, сонымен қатар, тәжірибелік құндылығы жоғары ғылыми-техникалық қызмет нәтижесін беру. Тәжірибе жүзінде мұндай операциялар технологиямен халықаралық айырбас деп аталады.

Формасы жағынан бұл сыртқы сауда келісімін сақтай отырып, технологияның берілу негізінде жүзеге асырылады. Сонымен қатар «ғылыми-техникалық байланыстар» терминінің де мәні зор. «Ғылыми-техникалық байланыстар» халықаралық сауда операциясын жүргізу жолмен жүзеге асырылатын өндірістік тәжірибе, техникалық өңдеулер, тәжірибелік-конструкторлық, ғылыми зерттеулер нәтижелерімен айырбас негізінде байланыста болатын валюта-қаржылық, құқықтық қарым-қатынастар жиынтығы. Әлемдік шаруашылық байланыстар жүйесінде маңызды роль атқара отырып және осы жүйенің маңызды бөлігі ретінде, ғылыми-техникалық байланыстар әлемдік қол жеткізілген жетістіктердің жедел түрде ғылым мен техника саласында қолданылуына жағдай жасайды.

Берілетін технологияның түрлері:

1. Пайдалы, тиімді модельдер.

2. Өнеркәсіптік үлгілер.

Қазіргі жағдайдағы технологиямен халықаралық айырбасқа тән белгілер:

- Ғылыми-техникалық біліммен халықаралық айырбас дамуының объективтік сипаты.

-Технологиялық білімдердің монополизациялануы.

-Технологияның берілуі саласындағы фирмалардың мақсаты бағытталған саясаттың жүргізілуі.

- Сыртқы экономикалық дамудың бір құралы есебінде фирманың, технологияның корпорация ішінде айырбасын қолдануы.

- Орта және ұсақ фирманың технология халықаралық айырбасқа белсенді түрде араласуы.

- Әлемдік тауар нарығы ТҰК (транс ұлттық корпорация) арасындағы бәсекелестік күрестің күшеюіне әкеп соқтыратын, технология халықаралық айырбас ортасындағы қарама-қарсылықтың күшеюі.

- ТҰК-тің дамушы елдердің экономикалық тәуекелділіктің жаңа формасын құруға деген ынталар.

- Дамушы елдердің технологиясының берілуінде белгілі бір тәртіпті орнату үшін күресуі.

Технологияның берілуі саласындағы іс-әрекеттің халықаралық кодексін әзірлеу қажеттілігі туралы шешім 1947 ж.БҰҰ бас Ассамблеясында қабылданды. Кодекс жобасы 10 бөлімнен тұратын мынадай 10 преамбуладан тұрады:

- Қолдану ортасын анықтау;

- Мақсаттар;

- Қағидалар;

-Технологияның берілуі бойынша келісімді ұлттық реттеу;

-Шектеулі іскерлік тәжірибе;

- Жақтардың жауапкершілігі мен міндеті;

- Дамыған елдер үшін арнайы реттеулер;

- Халықаралық әріптестік;

- Келіспеушілікті шешу мен қолданылатын ережелер;

- Басқа да шарттар.