26. Ыңғайласпа сауда және өнеркәсіптік өтемақысы дегеніміз не?

Ыңғайласпа сауда- бұл тауар айырбас операциясы толық немесе жартылай басқа тауарлармен қарызды өтеу. Бұл келісімшарттарда сауданың екі мүшесі тауардың сомасын басқа тауармен жүзеге асырады.

Ыңғайласпа сауданың түрлері :бартерлік келісімдер, ыңғайласпа сатып алу,өтемақылық келісімдер,клиринг, «оффсет» келісімдері.

Бұл сауданың түрі XX –шы ғасырдың 70-шы жылдарынан бастап қазіргі кезге дейін барлық елдерде қолданыла бастады. Ыңғайласпа сауда жиі қаржылық есепсіз жүзеге асқандықтан валюта бағамының өзгеруінен тәуелсіз. БҰҰ мәліметтері бойынша қазіргі таңда әлемнің көптеген елдері осы сауданың түрін жиі қолданады. Әлемдік тауарайналымда ыңғайласпа сауданың 25%-40% алады. Сауданың бұл түрінің таралуына объективті экономикалық қызығушылықтар жатыр. Дамушы елдер ыңғайласпа сауданы экспорттарының сатып алу қабілеттілігін жақсарту үшін қолданылады. Тіпті кейбір елдерде арнайы бағдарламалар жүзеге асырды. Мысалы Сингапурде ыңғайласпа сауданы жүзеге асыратын компанияларға арнайы салықтық жеңілдіктер қарастырылған.

Экономикалық ынтымақтастық даму ұйымы халықаралық ыңғайласпа келісімнің екі категорияға қарастырады. Олар сауда өтемақы,өндірістік өтемақы. Сауда өтамақыда аз немесе жеткілікті сомаға бір бірімен байланысы жоқ тауарлар алынады. Келісімшар уақыты 36 ай. Ал өндірістік өтемақыға келісімшарттар үлкен сомаға бір бірімен байланысы бар өндірістік тауарларға қолданылады.

27. Валютасыз төлем негізінде тауар айырбастау мен өтемақылы мәмілелер

Халықаралық келісімдерді классификациялаған кезде өтемақы принципы мен мұндай келісімдердің ұйымдастырушы-құқықтық негізіне қарау керек. Мұндай жағдайда халықаралқ келісімдердің 3 түрі бар:

1. Валютасыз төлем негізінде тауар айырбастау мен өтемақылы мәмілелер;

2. коммерциялық негіздегі өтемақылық келісімдер;

3. Өндірістік бірлестік негізіндегі өтеақылық келісімдер.

Келісімдердің бұл түрлері бір-бірінен мақсаттарымен, мінездемесімен, орындалу мерзімімен және іске асу механизмімен өте қатты ерекшеленеді.

Осылардың ішіндегі втөлем негізінде тауар айырбастау мен өтемақылы мәмілелерге тоқталып кетсем, табиғи алмасу жүзіндегі келісімдер – бартер(валютасыз негізде жасалатын тауарлық операциялар). Бартерлік операциялар – бұл валютасыз төлеммен, бірақ мақсатты түрде тауар алмасудың ең кең таралған келісім түрі. Мұндай келісімдерге алмастырылып жатқан тауарлардың таьиғи көлемі және тауар легінің қозғалысы көрсетілген контрактілер тән. Тауар санына әлемдік нарықтағы бағалық пропорцияның өзгеруі әсер етпейді.

Валютасыз төлем негізінде тауар айырбастау мен өтемақылы мәмілелер:

Бірден жеткізу келісімдері

Бартерлік келісімдер

Тікелей өтамақы

28. Коммерциялық негізінде өтемақылы мәмілелердің түрлері

Компенсациялық мәмiлелер - бұл келісім шартта бір тараптың тауарды сатып алуы басқа тараптың бірінші тарапты тауармен қарсы жабдықтауына немесе мүдделердiң басқа әдістермен өзара қанағаттандыруына негізделген қағидаға сүйенетін келісім шарт түрі.

Компенсациялық мәмілеге мынадай да анықтама беруге болады: шетел әрiптесiнiң шарттарына сәйкес машина, жабдық, технология және комплект зауыттарын екінші әріптесіне осы берілген заттарды пайдалана отырып шығарылатын шикізатқа және жартылай фабрикатқа ауыстыруға негізделген қарсы сауданың формаларының бiр түрі.

Компенсациялық мәміленің дамуына мүдделі жақ валютаның тапшылығы шарттарындағы қажеттi өз тауарларын олардың жабдықтауларына толық немесе жартылай ақша төлеп бар тауарларын сатып алуды жүзеге асыра алатын импорттаушы жақ болып табылады. Экспортшылар өткiзудi жүзеге асыру үшін ақшалай емес, өндірісте қолданатын немесе нарықта сататын баламаларды алуына тура келеді.

Компенсациялық мәмілелер екі түрге бөлінеді:

1. Саудалық;

2. Өнеркәсiптiк.

И.Н.Герчикованың ойынша, компенсациялық мәміле 3 түрге бөлінеді:

1. валютасыз негiзде тауар алмасу және өтемақы мәмiлелер;

2. коммерциялық негiзде өтемақы мәмiлелер;

3. өндiрiстiк iстестiк туралы келiсiмдердiң негiзiнде өтемақы мәмiлелер.

Коммерциялық негiзде өтемақы мәмiлелер өте көп тараған операция түрі болып табылады. Бұл мәміленің екі түрін бөліп көрсетуіме болады:

1. фирма iшiнде қолдану үшiн тауарларды тiкелей сатып алу немесе үшiншi жаққа қайта сату үшiн;

2. импорт тауарларының сатып алушысының табылуындағы экспортшының жәрдемдесуi.

Бартерден мұндай мәмiлелердiң маңызды айырмашылығы ақшаның төлем құралы ретінде пайдаланылатындығы. Мұндай мәмiлелер заң жүзiнде алғашқы экспорт және екінші экспортқа қарсы сауданың шарттарының нұсқауы бар екi шартпен толтырылуы мүмкін. Соңғы жағдайда экспортшы бiрiншi экспорттық шартқа сай бастапқы жабдықтаудан нақтылы пайыз құрайтын сомаға тауарлар сатып алып қоюға міндетті болады.

Бұл топ мәмiлелерiнiң бірнеше түрлері бар болады:

1. Компенсациялық мәмiлелер (жартылай, толық, үш жақты өтем): Дүкеншi жартылай немесе толық төлеудi сатып алушының тауарлары түрде алуды мақұлдайды. Әдеттегiдей, бұл бiр шартпен жасалады. Мұндай мәмiлелер бартерге ұқсас, бірақ айырмашылығы: әрбiр әрiптес ақшалай формадағы өз жабдықтауларында есеп талап етедi және экспортшы үшiншi жаққа импорт бойынша өз мiндеттемелерiнiң орындауын тапсыра алады. Мұндай мәмiле нышандарында ақшаны бiр мезгілде алуға болады. Компенсациялық мәмілелер бартер секілді экспортшыны импорттаушының тауарын сатып алуға міндетті болады. Өтемдердер бартерге қарағанда, жабдықтау бір-бірінен тәуелсiз төленедi. Қарсы сатып алулар толық немесе жартылай өтем бола алады.Толық өтем 100 пайыз тауар алмасу көздейді. Жартылай өтемде бір бөлiк ақшалай төленедi, бір бөлігі экспорттаушының импорттаушының тауарының бір бөлігін елiнде сатып алуымен орны толтырылуы керек болатынын ескерiледi.

2. Қарсы сатып алулар (қарсы жабдықтаулар): Экспортшы өзі жіберген тауарының белгілі бір пайызында импорттаушыдан болашақта тауар сатып алуға міндетті болады. Бұл мәмiлелер екі немесе үш шарттармен жасалады және кейде нақты тауарлар емес, мерзiмдер және сатып алу сомалары көрсетіледі. Шарт бойынша төлемдер бір мезгілде iске асады. Келiсiм екi немесе үш дербес шарттармен ресiмделе алады. Алғашқы «Сату-сатып алу» туралы шарт маңызды болып табылады. Екiншi - бұл сатып алушының мiндеттемесi, яғни арнайы тармақпен тауарлардың қарсы сатып алуын iске асыруы ескерiлген қарсы сатып алу туралы шарты. Осы шарттың орындамаулары жағдайда, iстелiнбеген мiндеттемелердiң сомасынан 20-50%-дық аралығында айыппұл ескерiледi. Тараптар кейде үшiншi шарттарға қол қояды - қарсы сатып алу туралы бiртұтас келiсiмге алғашқы және екiншi шарттарды ұластыратын хаттама. Қарсы сатып алулар мәмілесінің өзінің 3 түрі бар:

2.1) «Оффсете» туралы келiсiм. экспортшы экспорттық жабдықтаудың сомасынан нақтылы еншi құрайтын сомаға импорттық тауарды сатып алуды мақұлдайды және де мұндай келісім көбіне 100%-дан асады. Мәмiлелер қару және әскери техниканың сатып алуларының қымбат бағалы бағдарламаларымен байланысты болады;

2.2) «Свитч» типіндегі мәмiлелер (қаржы мiндеттемелерiнiң берiлуi бар келiсiмi). Экспортшы осы жағдайда әдеттегiдей үшiншi жабдықтаушы жаққа,көбіне мамандандырылған сауда фирмасына, өз мiндеттемелерiн бередi. Мұндай операциялар бартерден басқа кез келген басқа формалары бар тiркесте қолданылады.

2.3) Ескірген өнiмнiң сатып алынуы (параллель мәмiлелерi), өйткенi қалдық тауарлардың бағасы жаңа тауар бағасынан шегеріледі. Бұл сауданың қатаң бәсекелестiк шарттарындағы сату көлемiн үлкейтуге мүмкiндiк беретiн тиiмдi әдiстердiң бiрi болып табылады және автокөлiктердiң, ауылшаруашылық техникасының, электронды-есептеуiш машиналар және тағы басқалардың саудасында өте кең қолданылады. Ескi машиналардың бағасының кестесiнiң барлық фирмалар үшiн шамамен бiрдей шығарылады, онда жылына, жылдамдығына және техникалық күйіне байланысты болады;

3) Аванстық сатып алулар. Осы жағдайда бастапқы және қарсы жабдықтаушылар орны ауысады, өйткенi мүдделі тарап нақтылы сатып алушыға өз тауарларын сату үшін солардан тауарлар немесе қызметтерін бастапқыда сатып алады.