Білімді белгілеу жүйесі туралы ақпарат
Баға %-бен |
сандық балама |
әріп жүйесімен |
Дәстүрлі жүйе |
95-100 |
4,0 |
А |
өте жақсы |
90-94 |
3,67 |
А- |
|
85-89 |
3,33 |
В+ |
жақсы |
80-84 |
3,0 |
В |
|
75-79 |
2,67 |
В- |
|
70-74 |
2,33 |
С+ |
қанағаттанарлық |
65-69 |
2,0 |
С |
|
60-64 |
1,67 |
С- |
|
55-59 |
1,33 |
Д+ |
|
50-54 |
1,0 |
Д- |
|
0-49 |
0 |
F |
қанағаттанарлықсыз |
1–тақырып. Инвестициялардың экономикалық мәні мен түрлері
Дәріс сұрақтары:
1.1. Инвестиция түсінігі және оның мәні
1.2. Инвестиция түрлерінің жіктелуі
Экономикалық әдебиет беттерінде «инвестиция» терминінің экономикалық мәнін ұғынудың сан түрлі бағыттарын сипаттайтын әртүрлі анықтамалар кездеседі.
Инвестициялар – пайда алу және/не басқа да пайдалы нәтижеге қол жеткізу мақсатымен кәсіпкерлік және/не басқа да қызмет объектілеріне салынған қаражаттар (ақша қаражаттары, құнды қағаздар, технологиялар, машиналар, жабдықтар, лицензиялар, несиелер, интеллектуалдық құндылықтар, басқа да мүлік).
Инвестициялар – инвесторлардың өзіндік мақсаттарына қол жеткізу үшін түрлі объектілерге (құралдарға) түрлі формада қандай да бір мерзімге мақсатты түрде салынған капитал.
Инвестициялар түрлі белгілері бойынша жіктеледі.
Капитал салу объектілеріне байланысты нақты және қаржылық инвестициялар ажыратылады. Нақты инвестиция экономикалық субъектілердің қызметін жүзеге асырумен, олардың әлеуметтік-экономикалық міндеттерін шешумен байланысты материалдық және материалдық емес активтерге салынған қаражаттар.
Өз кезегінде нақты инвестициялар материалдық (заттай) және материалдық емес (потенциалды) активтерге бағытталған инвестицияларға бөлінеді.
Қаржылық инвестиция – қаржылық құралдарға, көп жағдайда үлестік және қарыздық құнды қағаздарға инвестицияланған қаражат.
Қаржылық инвестициялар спекулятивті сипатқа ие болуы не ұзақ мерзімдік салым жасауға бағытталуы мүмкін.
Инвестордың инвестициялау үдерісіне қатысуына байланысты тікелей және жанама инвестициялар ажыратылады. Тікелей инвестиция – инвестициялау объектісіне кез келген формада (нақты мүліктік инвестиция, жарғылық капиталға қаражат салу) инвестордың тікелей қатысуымен салынған капитал. Тікелей инвестиция капитал салынған объектідегі инвестордың меншік құқығын, үлесін көрсетеді. Жанама инвестиция инвестициялау объектісіне институционалдық инвесторлар арқылы, мысалы, зейнетақы қорлары, инвестициялық пайлық қорлар арқылы салынған капитал.
Экономикалық әдебиет беттерінде инвестицияларды инвестициялау мақсатына байланысты да тікелей және портфельдік инвестицияларға ажырату жиі кездеседі. Тікелей инвестиция кәсіпорынның жарғылық капиталына тікелей салынған, сол субъектіні басқаруға белсенді түрде қатысуға мүмкіндік беретін инвестициялар. ҚР Заңнамасы бойынша тікелей (ірі) инвестор болып инвестицияланған кәсіпорынның дауыс беруші акцияларының 10%–дан кем емес бөлігін иемденген инвестор саналады. Еуропалық Одақ елдерінде бұл талаптың шамасы 20-25% аралығында ауытқиды. Портфельдік инвестициялар инвестор капиталын диверсификациялау мақсатымен түрлі инвестиция объектілеріне, негізінен қаржылық құралдарға салынған капитал. Ол кәсіпорынды басқару үдерісіне белсенді қатысуға мүмкіндік бермейді. Оның мақсаты – активтердің ұтымды үйлесімін қамтамасыз ету арқылы тәуекел деңгейін төмендету мен табыстылықты жоғарылату.
Инвестиция салу объектісіне байланысты инвестициялар ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Ішкі инвестиция – өз кәсіпорнының материалдық және материалдық емес сипаттағы активтеріне бағытталған салымдар, ал сыртқы инвестиция – басқа кәсіпорындардың нақты активтеріне не басқа эмитенттердің қаржылық құралдарына бағытталған капитал.
Ұдайы өндіріс үдерісіне қатысуына байланысты инвестициялар белсенді (активті) және пассивті инвестициялар болып бөлінеді. Өндірісті кеңейтуге, жаңа өндіріс орнын ашуға, жаңа технология мен техникаға жұмсалған капитал – белсенді инвестиция, ал өндірістің бұрынғы күйін сақтап тұруға жұмсалған капитал – пассивті инвестиция.
Инвестициялау мерзімі бойынша қысқа мерзімді (1 жылға дейін), орта мерзімді (1-3 жыл) және ұзақ мерзімді (3 жылдан артық) инвестициялар ажыратылады.
Инвестицияланатын қаражаттың меншік формасына байланысты жеке, мемлекеттік, шетелдік және аралас инвестициялар ажыратылады.
2–тақырып. Инвестициялық жоба. Жобаның даму кезеңдері
Дәріс сұрақтары:
2.1. Инвестициялық жоба түсінігі
2.2. Жобалардың жіктелуі
2.3. Инвестициялық жобаның даму кезеңдері
«Инвестиция» және «инвестициялық жоба» түсініктері өзара тығыз байланысты: атап айтқанда, кез келген инвестициялық жоба міндетті түрде инвестиция салуды қарастырады.
Инвестициялық жоба – алға қойылған мақсатқа (оң нәтижеге) қол жеткізуді сипаттайтын ой, іс, қызмет пен шаралардың жиынтығы, оны жүзеге асырудың кезектілігі мен осы шараларды сипаттайтын ұйымдастырушылық-құқықтық, сараптамалық, инженерлік-техникалық, экономикалық және қаржылық құжаттардың жүйесі.
Инвестициялар секілді капитал салу объектілеріне байланысты инвестициялық жобалар да қаржылық және нақты инвестициялық жобаларға бөлінеді. Қаржылық инвестициялық жобалар қаржылық активтерге қаражат салуды көздесе, нақты инвестициялық жобалар материалдық өндіріске бағытталған ұзақ мерзімдік салымдармен байланысты.
Ешбір жоба мәңгілік емес, сол себепті оның басталу мен аяқталу сәттерінің болуы да міндетті. Инвестициялық жоба ойының пайда болуы мен оның аяқталуы арасындағы мерзім – жобаның өмірлік циклі деп аталады. Нақты инвестициялық жобалардың өмірлік циклі бірнеше кезеңді қамтиды: инвестициялау алдындағы кезең, инвестициялау кезеңі, жобаны пайдалану кезеңі және жобаның жойылу кезеңі.
Инвестициялау алдындағы кезеңде инвестициялық ой, жоба қалыптастырылады, оны жүзеге асырудың мүмкіншіліктері талданады, жобаның техникалық–экономикалық тиімділігі негізделеді. Инвестициялық ойдың негізін қанағаттандырылмаған сұраныс, кәсіпкердің жеке бастамасы, артық ресурстардың болуы, қоғам мен экономикалық ортадағы өзгерістер, әлеуметтік-саяси өзгерістер қалауы мүмкін. Одан кейін инвестициялық ойды жүзеге асырудың мүмкіншіліктері: қажетті инвестиция көлемі, потенциалды сұраныс көлемі, баға, бәсекелестік орта, инвестициялық климат, техникалық мүмкіндіктер, институционалдық орта, шығын мен нәтиженің қатынасы, тәуекел деңгейі бағаланады.
Инвестициялау кезеңінде күрделі құрылыс жұмыстарын жүргізуге, техника мен технология жеткізуге келісім–шарттар дайындалады, өндірістік қуатқа, өндірістік қорларға т.б. қажеттіліктерге инвестиция бөлінеді, құрылыс жұмыстарын жүргізу мен өндірістік қуаттарды іске қосу кестесі нақтыланады, шикізат пен материалдар жеткізуге келісім–шарттар жасалады, қажетті персонал таңдалады, өндірілетін өнімді өткізу бойынша келісім-шарттар дайындалады. Бұл кезеңнің шешуші міндеті – өндірістік қуат объектілерін бекітілген кестеге сәйкес іске қосу.
Жобаны пайдалану кезеңі – жобаның өмірлік циклінің ең ұзақ сатысы. Бұл кезеңде жоспарланған құрылыс жұмыстары қабылданып алынады, техника мен технологиялық жабдықтар іске қосылады. Осы кезең барысында жоспарланған нәтижелер қалыптасады, жобаны жүзеге асыруды жалғастыру не оны тоқтатудың мақсаттылығын анықтау үшін алынған нәтижелерге бағалау жүргізіледі. Инвестициялау алдындағы кезеңде жобаны жүзеге асырудың барлық сәттерін толықтай болжау мүмкін болмауына байланысты, осы кезеңде жобаға жекелеген өзгерістер енгізілуі мүмкін. Жобаны жүзеге асыру барысында ескірген құрал жабдықты айырбастау, өндірісті кеңейту, инновациялар енгізу жұмыстары жалғастырылады.
Жобаның өмірлік циклінің соңғы жобаның жойылу кезеңі де үлкен маңызға ие және ол міндетті түрде инвестициялық бағдарламаларда ескерілуі тиіс. Бұл кезең барысында негізгі үш міндет шешіледі. Біріншіден, аяқталған не тоқтатылған жобаның теріс салдарлары (негізінен, экологиялық сипаттағы салдарлар) жойылуы тиіс. Жобаның сипаты мен көлеміне қарай бұл міндетті шешу қомақты қаржылық шығынға алып келуі мүмкін, сол себепті ол шығындар мүмкіндігінше инвестициялау алдындағы кезеңде ескерілуі тиіс. Екіншіден, аяқталған жобамен байланысты болған айналыс капиталын, бос қалған өндірістік қуаттарды басқа бағытта пайдалануды шешу қажет. Үшіншіден, аяқталған жобаның нәтижесі мен жоспарланған нәтижеге салыстырмалы талдау жүргізу қажет. Оның негізінде жобаны жүзеге асырудың барлық кезеңдерінде орын алған позитивті және негативті жайттар, олардың себептері мен салдарлары анықталады.
3–тақырып. Инвестицияларды қаржылық талдаудың математикалық негіздері
Дәріс сұрақтары:
3.1. Ақша бірлігінің ағымдық және болашақ құны
3.2. Қаржылық рентаның болашақтағы және ағымдық құны
3.3. Несиені амортизациялау төлемдері
3.4. Қор жинақтау салымдары
Инвестицияларды талдау мен бағалаудағы ең маңызды аспектілердің бірі – уақыт факторы.
Ақша ағымдарының уақыттағы бағасы пайыздар есептеудің алты функциясына (ақша бірлігінің алты функциясы) негізделеді:
1) ақша бірлігінің болашақтағы құны (ақша бірлігінің жинақталған құны) – FV (Future value);
2) ақша бірлігінің ағымдық құны – РV (Present value);
3) аннуитеттің болашақтағы құны – FVА (Future value of an annuity);
4) аннуитеттің ағымдық құны – РVА (Present value of an annuity);
5) ақша бірлігін амортизациялау төлемдері (несиені өтеудің кезеңдік төлемдері) – IAO (Installment of amortize one);
6) қор жинақтау факторы (жинақ қорына кезеңдік салым) – SFF (Sinking fund factor).
Ақшаның болашақ құны (FV) – осы күні инвестицияланған қаражаттың белгілі бір пайыздық ставканы ескере отырып өсірілген, белгілі бір уақыт өткеннен кейінгі құны.
Ақшаның ағымдық құны (РV) – болашақтағы ақшалай түсімдердің белгілі бір пайыздық ставка арқылы (дисконттық ставка) ағымдағы сәтке келтірілген құны.
Дисконттау – күрделі пайызды есептеуге кері үдеріс. Ол қандай да бір пайыздық ставка шартымен белгілі бір мерзімнен кейін қажетті соманы алу үшін осы күні қанша қаражат инвестициялау керектігін есептеу үшін қажет.
Қаражатты инвестициялаумен байланысты қаржылық–экономикалық есептеулер барысында өсіру және диконттау үдерістері жай және күрделі пайыздар арқылы жүргізіледі.
Жай және күрделі пайыз шарттарымен қаражаттың болашақтағы және ағымдық құндары келесідей есептелінеді:
Жай пайызбен:
, (3.1)
,
(3.2)
мұндағы: n – пайыздық төлемдер жүргізу саны; i – пайыздық ставка.
Күрделі пайызбен:
. (3.3)
. (3.4)
(3.3)–формуладағы 
көбейткіші күрделі
пайызбен өсіру коэффициенті деп
аталады. Оның қандай да бір i, nшарттарындағы
мәндерін арнайы кесте түрінде
бейнелеуге болады (А қосымшасы).
(3.4)–формуладағы көбейткіші күрделі пайызбен келтіру коэффициенті деп аталады. Оның қандай да бір i,n шарттарындағы мәндерін арнайы кесте түрінде бейнелеуге болады (Б қосымшасы).
Инвестициялау үдерісі қаражаттың бір жолғы салымымен ғана емес, көп жағдайда төлемдердің уақыт аралығындағы кезектілігімен сипатталады. Төлемдер арасындағы уақыт интервалы бірдей төлемдер ағымы қаржылық рента, кейде аннуитет деп аталады.
Инвестициялық жобаларды қаржылық талдау төлемдер ағымының болашақтағы (өсірілген) және ағымдық(келтірілген) құндарын есептеуді көздейді.
Рентаның болашақтағы құны (тұрақты рента постнумерандо):
(3.5)
мұндағы: А – рента мүшесі (кезең сайынғы төлем сомасы); n – рента мерзімі; i – пайыздық ставка.
Кезең
сайынғы төлем сомасы
көбейтілетін 
көбейткіші рентаны
өсіру коэффициенті (Sn;i) деп
аталады.Sn;i мәндерін
арнайы кесте түрінде бейнелеуге
болады (В қосымшасы).
Рентаның ағымдық құны (тұрақты рента постнумерандо):
(3.6)
Кезең
сайынғы төлем сомасы
көбейтілетін 
көбейткіші рентаны
келтіру коэффициенті (аn;i) деп
аталады. аn;i мәндерін
де арнайы кесте түрінде бейнелеуге
болады (Г қосымшасы).
Инвестициялық қызметті жүзеге асыру несиелік операциялармен тығыз байланысты. Айталық, қарызды өтеу әр кезеңнің соңында тұрақты мерзімдік төлемдермен жүргізіледі. Әр кезең сайын өтеліп отырылуы тиіс тұрақты төлем келесі формуламен есептеледі:
(3.7)
мұндағы: i– пайыздық ставка; n – несие мерзімі; D – несие сомасы.
(3.7)–формуладағы 
шамасы қарызды
өтеу не ақша
бірлігін амортизациялау коэффициенті (Д
қосымшасы) деп
аталады.
Болашақта жүзеге асыру жоспарланған қандай да бір қаржылық іс-әрекетті (несиені қайтару, пәтер алу үшін қор жинақтау) жүзеге асыру үшін бізге капиталдың белгілі бір сомасы қажет болады. Осы соманы жоспарланған мерзім ішінде жинақтау үшін қажетті жыл сайынғы салымның (қордың) шамасы келесі формуламен есептеледі:
, (3.8)
мұндағы: SFF–қажетті қордың жинақталуын қамтамасыз ететін кезең сайынғы аннуитеттік салым; S–болашақта қажет капитал (қайтарылатын несие, қажетті қор) құны.
(3.8)–формуладағы 
шамасы қор
жинақтау факторы (коэффициенті) деп
аталады. Ол рентаны өсіру коэффициентіне
кері көрсеткіш. Оның
да мәндерін арнайы кесте түрінде
бейнелеуге болады (Е қосымшасы).
4–тақырып. Нақты инвестициялық жобаларды талдаудың аспектілері. Жобаның бизнес–жоспары
Дәріс сұрақтары:
4.1. Нақты инвестициялық жобаларды талдаудың жалпы кезектілігі
4.2. Инвестициялық жобаларды талдаудың аспектілері
4.3. Инвестициялық жобаның бизнес–жоспары
Болашақ инвестициялық жобаның бизнес–ойы қалыптасқаннан кейін кәсіпорын осы ойды шын мәнінде жүзеге асыра ала ма деген сұрақ туындайтыны сөзсіз.
Алдын–ала сараптаудан өткен инвестициялық жобаның өміршеңдігі мен оны жүзеге асырудың тиімділігіне нақты көз жеткізу үшін жобаны келесідей бағыттар бойынша кешенді талдау қажет:
1) маркетингтік талдау;
2) техникалық талдау;
3) институционалдық талдау;
4) әлеуметтік талдау;
5) экологиялық талдау;
6) қаржылық талдау;
7) экономикалық талдау;
8) тәуекелді талдау.
Аталған бағыттар жобаның бизнес–жоспарының бөлімдері болып табылады.
Бизнес-жоспар – бизнес-ойдың, қызметтің, істің тиімділігінің дәлелдемелерінің стандартты түрде бейнеленген жүйесі. Бизнес-жоспарға қажеттілік, әдетте, компанияда өзгерістер жүзеге асыру жоспарланғанда не бизнесті жүргізуге сыртқы көздерден қаражат тарту қажет болған жағдайда туындайды.
Ірі инвестициялық жобаның бизнес–жоспары мамандар тобының (қаржыгерлер, маркетологтар, технологтар, заңгер т.б.) іс-әрекетінің нәтижесі болып табылады.
Бизнес–жоспардың құрылымы. Бизнес-жоспарды дайындаудағы талаптар мен бизнес-жоспардың құрылымы бизнестің сипатына, мақсаты мен потенциалды инвестордың талаптарына байланысты өзгеріп отырады. Дегенмен, бизнес-жоспарлар үшін қойылатын жалпы қабылданған негізгі талаптар келесідей:
1) бизнес-жоспар қысқа болуы керек (30–40 беттен аспауы қажет);
2) бизнес-жоспарда қосалқы және анықтамалық ақпараттар болмауы
керек, олар қосымшалар түрінде берілуі қажет;
3) міндетті түрде жобаның резюмесін дайындау. Оның мақсаты – потенциалды серіктестер мен инвесторларды, тапсырыс берушілер мен тұтынушыларды жобаның сипатымен қысқаша таныстыру, жобаның артықшылықтары мен тиімділігін көрсету, жобаға қатысуға ынталандыру;
4) бизнес-жоспар қарапайым және түсінікті тілмен баяндалуы тиіс. Бизнес-жоспар жөнінде шешімді қаржы маманы қабылдайтынын ескеріп, өнімді техникалық-технологиялық сипаттауды, арнайы терминдерді қолдануды барынша азайтуға тырысу қажет;
5) жоспардағы жобалар, болжамдар негізделуі керек және ақпарат көздеріне сілтеме жасалуы тиіс (саланың статистикалық мәліметтері, сұрау салу нәтижелері, маркетингтік зерттеулер, сараптамалық бағалаулар т.б.);
6) орын алуы мүмкін тәуекелдер сипатталуы қажет.
Жобаның резюмесі арнайы, жеке құжат ретінде де жиі қолданылады. Әдетте, инвесторлар уақыттың шектеулілігіне байланысты жобаның резюмесімен ғана танысады, жоба қызығушылық танытқан жағдайда ғана бизнес–жоспарды толық, терең қарап шығады.
Төменде бизнес-жоспардың жиі қолданылатын типтік нұсқасы келтірілген:
1. Кіріспе: компанияның атауы мен мекен–жайы; меншік иелерінің мекен-жайы; бизнестің сипаты; қаржыландыруға қажеттілік.
2. Бизнес-жоспардың қысқаша сипаттамасы: компания; қойылған мақсаттар; қажетті инвестиция көлемі; жетістікке жетудің дәлелдері; қарызды қайтару жоспары.
3. Саланы талдау. Бұл бөлімнің мақсаты – жобада қарастырылып отырған өнімді (қызметті) өндірудің қажеттілігі мен мүмкіндігін негіздеу. Ол үшін келесідей мәліметтер ашылып көрсетілуі тиіс: саладағы тенденциялар, болашағы; нарық сыйымдылығы, компанияның үлесі; бәсекелестерді талдау; нарықты сегменттеу.
4. Компанияның сипаттамасы: компания көлемі; компания персоналы; меншік формасы; серіктестер мен негізгі акционерлер; меншік иелерінің құқықтары; басшылар туралы ақпарат; жауапкершілікті бөлу.
5. Инвестициялық бағдарлама мен өндірістік жоспар. Бұл бөлімнің мақсаты – потенциалды инвесторлар мен тапсырыс берушілерді компанияның жоспарланған жұмыстарды уақытында орындап, көзделген өнімді (қызметті) қажетті сапада шығаруға мүмкіндігінің бар екендігіне сендіру. Бұл бөлімде келесідей аспектілер ашылып көрсетілуі тиіс: қажетті күрделі салым көлемі; құрылыс салу, жалға алу мен жөндеу шығындары; негізгі қорларды, материалдық емес активтерді сатып алу шығындары; өндірістік үдеріс; өндірістік база; еңбек үдерісінің ұйымдастырылуы, жалақы шығындары; құрал-жабдықтар, технология; өндірістік шығындар, өнімнің өзіндік құны; шикізатпен жабдықтаушылар, олармен жасалған келісім-шарттар, шикізат бағасы.
6. Маркетинг жоспары. Бұл бөлімнің мақсаты – өндірілетін өнімнің (қызметтің) тұтынушылар сұранысына ие болып, нарықта бәсекеге қабілетті және өзінің нарықтық сегментіне ие бола алатынын көрсету. Бұл бөлімде келесідей мәліметтер баяндалуы тиіс: өнімге баға белгілеу саясаты; өнімді сату саясаты; өнімді сату шығындары; маркетинг стратегиясы; өнімді жарнамалау жоспары.
7. Тәуекелді бағалау. Бұл бөлімнің мақсаты – жобаны жүзеге асырумен байланысты тәуекелдің негізгі көздері мен оның алдын–алу мүмкіндіктерін көрсету. Бұл бөлімде келесідей мәселелер қарастырылуы керек: бизнестің әлсіз жақтары; негізгі тәуекелдер; күтілмеген жағдай орын алғандағы жоспар.
8. Қаржылық жоспар. Бұл бөлімнің мақсаты – инвестициялық жобаның қаржылық негізділігін көрсету. Бұл бөлімде келесідей ақпараттар ашылып көрсетілуі тиіс: күтілетін пайда мен зиян туралы есеп; ақша қаражаттары қозғалысының есебі; күтілетін баланс; жобаның коммерциялық тиімділігінің көрсеткіштері (қажет болған жағдайда жобаның әлеуметтік, бюджеттік тиімділігі); өндіріс пен сатудың зиянсыз көлемі.
9. Жобаны қаржыландыру. Бұл бөлімде бизнес–жоспарды жүзеге асыру үшін қажетті қаражатты қаржыландыру көздері көрсетіледі: қажетті қаражат көлемі, қаржыландыру көздері; тартылған қаражатты пайдалану; ұсынылатын кепілдіктер; қаражатты қайтару кестесі.
10. Қосымшалар. Бұл бөлімге қандай да бір себеппен жоспардың негізгі бөліміне ендірілмеген, бірақ бизнес–жоспарды терең талдау барысында қажет болуы мүмкін ақпараттар, құжаттардың көшірмелері енгізіледі, атап айтқанда: нарықты зерттеу нәтижелері; келісім-шарттардың көшірмелері; шикізатпен жабдықтаушылардың бағалары; қаржылық есеп формаларының көшірмелері; статистикалық мәліметтер, формулалар, графиктер, суреттер.
5–Тақырып. Инвестициялық жобаның ақша ағымы. Ақша ағымын дисконттау
Дәріс сұрақтары:
5.1. Инвестициялық жобаның ақша ағымы
5.2. Ақша ағымын дисконттау. Дисконт нормасын белгілеу
Инвестициялық жобаның ақша ағымы – бұл жобаны жүзеге асыру нәтижесінде пайда болатын ақшалай кірістер мен шығыстардың уақыттағы бөлінісі.
Инвестициялық жобаны жүзеге асырудың әрбір қадамындағы (тоқсан, жыл) ақша ағымының мөлшері (сомасы) ақшаның кірісімен, ақшаның шығысымен және ақша ағымының сальдосымен (таза ақша ағымы) сипатталады. Жобаны жүзеге асырудың әр қадамындағы сальдо ақшаның кірісі мен шығысының айырмасы ретінде анықталады.
Жобаны жүзеге асырудың әрбір қадамындағы ақша ағымының сальдосы табысқа салық салынатын жағдайда келесідей есептеледі:
Ri= (Gi – Ci) – (Gi –Ci –Еi–Di )Ti – Ki+Si , (5.1)
мұндағы: Ri – i-қадамындағы ақша ағымының сальдосы; Gi – жобаны жүзеге асырудың i-қадамында түсетін кіріс; Сi– жобаны жүзеге асырудың i-қадамындағы ағымдық шығындар (амортизациясыз); Еi– жобаны жүзеге асырудың i-қадамындағы амортизациялық аударымдар; Di–салықтық жеңілдіктер қарастырылған шығындар; Тi–салық ставкасы; Кi– жобаны жүзеге асырудың i-қадамындағы инвестициялық шығындар; Si–ағымдық шығындарды кемітетін әртүрлі өтемақылар.
Инвестициялық жобаның болашақтағы ақша ағымын жоспарлағанда келесідей жағдайларды ескеру қажет:
– тек инвестициялық жобамен байланысты түсімдер мен шығындарды есепке алу қажет;
– амортизацияны ақша ағымын есептеудегі ерекше элемент ретінде қарастыру керек (бір жағынан ол шығын бабы ретінде салық салу базасын кемітеді, екіншіден «сенімді» кіріс көзі ретінде пайдаланылуы мүмкін);
– салықтар мен несиелік капитал құнын ескеру қажет;
– активтердің жойылу құны түсім ретінде есептелуі тиіс.
Инвестициялық жобаны жүзеге асыруға бағытталған инвестициялық шығындар мен оның нәтижесін бағалау түрлі уақыт кезеңіне тура келетін ақша ағымын салыстыруды қажет етеді. Мұндай салыстырмалылықты қамтамасыз ету үшін ақша ағымдарын дисконттау қажет.
Ақша ағымын дисконттау – түрлі уақыт кезеңдеріне сәйкес келетін ақша ағымдарын белгілі бір уақыт сәтіндегі құндылыққа келтіру үдерісі.
Батыстық әдебиет беттерінде инвестициялық жобаның ақша ағымын дисконттауға арналған ставканытабыстылықтың минималды ынталандырушы (қанағаттандырушы) ставкасы ретінде қарастырады. Сол себепті дисконт ставкасын инвесторды қанағаттандыратын минималды табыстылық нормасы ретінде де түсінуге болады.
Дисконттың коммерциялық, әлеуметтік және бюджеттік нормалары ажыратылады.
Дисконттың коммерциялық нормасын белгілеу бірнеше факторлардан тәуелді. Әдетте, оның шамасы несие капиталының нақты сәттегі орташа бағасына, сенімді құнды қағаздардың табыстылығына, банктік депозиттердің сыйақысына негізделеді.
Инвестициялық жобаларды бағалаудың теориясы мен тәжірибесінде дисконттық ставканың коммерциялық нормасын анықтау мен белгілеудің түрлі бағыттары бар. Олардың негізгілері:
1. Дисконттық ставканы капитал құны негізінде белгілеу.
2. Дисконттық ставканы несие капиталының пайызы шамасында белгілеу.
3. Дисконттық ставканы қауіпсіз (тәуекелсіз) салымдардың табыстылығы негізінде белгілеу.
4. Дисконттық ставканы қауіпсіз салымдардың өсімі мен тәуекел деңгейіне түзету негізінде белгілеу.
5. Дисконттық ставканы капиталдың баламалы құны негізінде белгілеу.
6. Дисконттық ставканы инфляция деңгейін ескере отырып белгілеу.
6–Тақырып. Нақты инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалау
Дәріс сұрақтары:
6.1. Инвестициялық жобалардың тиімділігінің түрлері
6.2. Инвестициялық жобаның тиімділігін бағалаудың негізгі қағидалары
6.3. Инвестициялық жобаның коммерциялық тиімділігінің көрсеткіштері
6.4. Баламалы жобаларды бағалау
Инвестициялық жобаның тиімділігі – инвестициялық жоба нәтижесінің жобаға қатысушылардың мақсаттары мен қызығушылықтарына сәйкес келуін сипаттайтын категория.
Инвестициялық жобаның жалпы тиімділігі жобаның потенциалды инвесторлар үшін тартымдылығын дәлелдеу мен қаржыландыру көздерін іздестіру мақсатымен есептеледі. Ол келесілерді қамтиды:
– жобаның қоғамдық (әлеуметтік-экономикалық) тиімділігі;
– жобаның коммерциялық (қаржылық) тиімділігі.
Жобаның қоғамдық тиімділігінің көрсеткіштері инвестициялық жобаны жүзеге асырудың жалпы қоғам үшін әлеуметтік-экономикалық салдарын сипаттайды (жұмыссыздық деңгейі, инфрақұрылым объектілері, экология т.б. мәселелердің шешімі).
Жобаға қатысудың тиімділігі жобаның жүзеге асу мүмкіндігін тексеру мен оған қатысушылардың қызығушылығын анықтау үшін қолданылады. Жобаға қатысудың тиімділігі қандай да бір субъектіге қатысты анықталады:
– қандай да бір кәсіпорынның (қатысушылардың) жобаға қатысуының тиімділігі;
– кәсіпорын акцияларына акционерлердің инвестиция салу тиімділігі;
– инвестициялық жобалардың салалық тиімділігі;
– инвестициялық жобалардың бюджеттік тиімділігі.
Экономикалық әдебиеттер мен тәжірибеде инвестициялық жобалардың тиімділігін толық анықтылық (анықтылық – жобаны жүзеге асыру нәтижесінде алынатын ақша ағымдарының көлемі нақты белгілі жағдай, яғни болжанған және нақты алынатын ақша ағымы арасындағы дисперсия нольге тең) жағдайында бағалаудың келесідей әдістері бар:
1) дисконттауға негізделген әдістер;
2) дисконттауды қолданбайтын әдістер.
Дисконттауға негізделген әдістің мәні – болашақтағы ақша ағымдарын дисконттау жолымен белгілі бір уақыт кезеңіндегі (жобаның басталу мерзімі не басқа мерзім) құнға келтіріп, одан кейін ақша ағымы мен инвестициялық шығындарды өзара салыстыруда.
Бұл әдісте инвестициялық жобалардың тиімділігін сипаттау үшін арнайы көрсеткіштер есептеледі.
Таза келтірілген табыс (NPV). Инвестициялық жобалардың тиімділігін сипаттаушы негізгі көрсеткіш ретінде таза келтірілген табыс (құн) кеңінен қолданылады. Ол дисконттау жолымен ағымдағы құнға келтірілген операциялық қызметтің ақша ағымының сальдосы мен ағымдағы құнға келтірілген инвестициялық қызметтің ақша ағымының (инвестициялық шығындар) сальдосының айырмасы ретінде анықталады:
(6.1)
мұндағы: It t уақыт сәтіндегі инвестициялық шығындар; CFt – t уақыт сәтіндегі операциялық қызметтен таза ақша ағымы; Rt –таза ақша ағымы; d – дисконттық ставка; аt – дисконттық көбейткіш.
Дисконтталған табыстылық индексі (PI). Дисконтталған
табыстылық индексі (PI) инвестициялық жобаны жүзеге асырудың салыстырмалы табыстылығын жалпы сипаттайды және келесідей формуламен есептеледі:
(6.2)
Табыстылықтың
ішкі нормасы (IRR). Инвестициялық
жобалардың тиімділігін сипаттаушы
маңызды көрсеткіш – табыстылықтың
ішкі нормасы (IRR).
Бұл критерий болашақта алынатын
табыстардың сомасы мен инвестиция
сомасын теңестіретін дисконттық
ставка деңгейін көрсетеді, яғни NPV=0
теңдігін қамтамасыз ететін d.
Оны анықтау үшін 
теңдеуінен d' мәнін
табу қажет.
Жобаның дисконтталған өтелу мерзімі (DPM). Жобаның өтелу мерзімі өзінің атауынан көрініп тұрғанындай инвестицияланған қаражаттың жобаны жүзеге асыру барысында түсетін табыспен толық өтелуіне кететін уақытпен бейнеленеді.
Жобаның өтелу мерзімін анықтаудың ең қарапайым жолы – инвестиция сомасын орташа жылдық ақша ағымына бөлу:
(6.3)
Инвестициялық жобаның тиімділігінің келтірілген көрсеткіштерін сипаттау негізінде олардың арасында келесідей байланыс барын байқау қиын емес:
– егер NPV > 0 болса, онда IRR > WACC және PI > 1;
– егер NPV < 0 болса, онда IRR < WACC және PI < 1;
– егер NPV = 0 болса, онда IRR = WACC және PI = 1.
Инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалаудың дисконттауға негізделмеген көрсеткіштері де дисконттауға негізделген көрсеткіштер секілді есептеледі, тек бұл жағдайда ақша ағымдарының дисконтталмаған құндары өзара салыстырылады да, келесідей көрсеткіштер есептеледі:
1) таза табыс (таза келтірілген табыстың баламасы). Таза табыс пен таза келтірілген табыстың айырмасы жоба дисконты деп аталады;
2) табыстылық индексі (дисконтталған табыстылық индексінің баламасы);
3) жобаның дисконтталған өтелу мерзімінің баламасы қарапайым өтелу мерзімі.
7–тақырып. Кәсіпкерлік тәуекел. Тәуекелді бағалау әдістері мен басқару құралдары
Дәріс сұрақтары:
7.1. Кәсіпкерлік тәуекелінің мәні тәуекел түрлерінің жіктелуі
7.2. Тәуекелді бағалау мен есепке алу әдістері
7.3. Анықсыздық жағдайында шешім қабылдаудың негіздері
7.4. Тәуекелді басқару құралдары
Экономикалық ортада тәуекел кез келген бинес түріне тән құбылыс, осы уақытта қабылданған кез келген шешімнің міндетті түрде салдарлары болады және біз ол салдарлар қандай болатынын осы сәтте нақты айта алмаймыз. Сол себепті бизнесті жүзеге асырудан алынған пайда – кәсіпкердің тәуекелге барғаны үшін алған сыйақысы ретінде қарастырылады.
Экономикалық әдебиет беттері мен тәжірибеде, әсіресе, қаржылық қызметте, көп жағдайда «тәуекел» мен«анықсыздық» түсініктері ажыратылмайды. Дегенмен, оларды бір-бірінен ажырата білу қажет. Шын мәнінде тәуекел – күтілмеген жағдайлардың орын алуы ықтималды және ол ықтималдық сандық бағаланатын жағдаймен сипатталады, ал анықсыздық кезінде ықтималдық деңгейіне сандық баға беру мүмкін болмайды. Сол себепті анықсыздықты белгілі бір құбылыс туралы ақпараттың (білімнің) толықсыздығы, ал тәуекелді белгілі бір шешім қабылдау нәтижесінде қолайсыз салдарлардың орын алу мүмкіндігі деп қарастырған жөн.
Инвестициялық тәуекелді бағалаудың әмбебап, барлық жағдайларда қолдануға келетін қандай да бір әдісі жоқ. Осыған байланысты адекватты әдісті таңдау мен оны жүзеге асырудың тиімділігі көп жағдайда инвестициялық жобаның сипатынан, жобаны жүзеге асырушы мамандардың кәсіби біліктілігінен тәуелді.
Тәуекелді бағалаудың сапалық әдістерінің қатарына келесілерді жатқызуға болады: эксперттік бағалау, аналогтар, шығындардың сәйкестігі әдістері.
Инвестициялық талдауда тәуекелді бағалаудың сапалық әдістері келесідей жағдайларда қолданылады:
– зерттелетін құбылысқа субъективті баға беру де жеткілікті;
– сандық талдауға қажетті ақпарат жоқ не жеткіліксіз;
– талдауды сандық әдістер көмегімен жүргізу мүмкін емес.
Сандық әдістер тәуекелдің қандай да бір түрін бір не бірнеше көрсеткіш бойынша сандық бағалауды көздейді.
Инвестициялық тәуекелді бағалаудың сандық әдістерінің неғұрлым танымал түрлеріне келесілерді жатқызуға болады:
– дисконттау ставкасын түзету әдісі;
– сенімділік коэффициенттерінің әдісі;
– зиянсыздық нүктесін талдау;
– тиімділік критерийлерінің сезімталдылығын талдау;
– сценарийлер әдісі;
– шешімдер ағашы;
– төлемдер ағымының ықтималдығын талдау;
– имитациялық үлгілеу және т.б.
Тәуекелдің түрлері мен көздері сан алуан болуына қарамастан кәсіпкерлік тәуекел басқарылатын және тиімді басқаруды қажет ететін құбылыс, оны жүзеге асыру үшін әрбір шаруашылық субъектісі өз мүмкіншіліктері деңгейінде тәуекелді басқарудың тиімді стратегиясын дайындауы керек. Олардың барлығын 2 топқа біріктіруге болады: тәуекелді төмендетудің ішкі құралдары және тәуекелді трансферлеу мен басқа субъектілермен бөлу құралдары.
Тәуекелді басқарудың ішкі әдістеріне, механизмдері мен құралдарына келесілерді енгізуге болады:
– тәуекелден бас тарту;
– өзін–өзі сақтандыру (ішкі сақтандыру, резервтік қор құру);
– диверсификация;
– қаржы ресурстарының құрылымын басқару;
– тәуекелі төмен технологиялар мен өндіріс әдістерін таңдау;
– табыстың басқа көздерін іздестіру т.б.
Тәуекелді трансферлеу мен басқа субъектілермен бөлу құралдарына келесілер жатады:
– сақтандыру;
– кепілдіктер;
– келісім шартқа негізделген өндіріс;
– тік интеграция;
– фьючерстер мен опциондар нарығындағы хеджирлеу.
8–тақырып. Қаржылық жобалардың инвестициялық тартымдылығын бағалау
Дәріс сұрақтары:
8.1. Құнды қағаздардың инвестициялық тартымдылығын талдау мен бағалаудың негіздері
8.2. Акциялардың инвестициялық тартымдылығын бағалау
8.3. Облигациялардың инвестициялық тартымдылығын бағалау
8.4. Құнды қағаздар портфелінің тәуекелін бағалау
Стратегиялық инвестор экономика мен нарықтың, арнайы инвестициялық құралдардың әрекет ету қағидаларын түсінуі қажет және оларға әсер ететін факторларды бағалай алуы тиіс.
Инвестиция құралы ретінде құнды қағаздар келесідей қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолданылады:
– инвестицияланған капиталдың құнын сақтап қалу;
– капитал жинақтау;
– табыс алу көзі ретінде.
Құнды қағаздарды талдау экономикалық, салалық, фундаменталдық және техникалық талдауды қамтиды.
Экономиканың жағдайы құнды қағаздардың көпшілігінің бағамына тікелей әсер етеді, сол себепті құнды қағаздарға жүргізілетін экономикалық талдау экономиканың осы сәттегі жағдайы мен күтілетін экономикалық конъюнктураны зерттеуді көздейді.
Фундаменталдық талдау – компанияның қаржылық жағдайы мен шаруашылық қызметінің нәтижесін арнайы көрсеткіштердің жүйесі негізінде бағалау.
Өтімділік көрсеткіштері компанияның ағымдық міндеттемелерін өтеуі мен өзінің операциялық шығындарын жабу деңгейін сипаттайды.
Іскерлік белсенділік көрсеткіштері компанияның өз активтерін басқару тиімділігін сипаттайды.
Қаржылық тәуелділік көрсеткіштері компанияның капиталындағы тартылған капиталдың (міндеттемелер) шамасын, міндеттемелерді өтеу мүмкіншілігін сипаттайды.
Пайдалылық (табыстылық) көрсеткіштері компанияның қызмет нәтижесін түсімге, активтерге, меншікті капиталға қатысты сипаттайды.
Акциялар нарығының көрсеткіштері бір акцияға шаққандағы ақпаратты көрсетеді.
Техникалық талдау барысында құнды қағаздар нарығындағы әртүрлі үдерістердің ағымы, заңдылықтары қарастырылады, демек техникалық талдау шегінде дайындалатын барлық ұсыныстар сауда тарихының мәліметтеріне негізделеді.
Тұрақты дивиденд түрінде ағымдық табыс әкелетін артықшылығы бар акцияның бағасын (Р) анықтау үшін әрбір акцияға шаққандағы дивиденд (D) пен инвестициялардың осы түрінен қажет етілетін пайда нормасын (I) салыстыру қажет. Демек, артықшылығы бар акция бағасы келесідей формуламен есептеледі:
(8.1)
Жай акцияның нарықтық бағасын анықтау артықшылығы бар акция бағасын анықтауға қарағанда күрделі. Біріншіден, жай акция бойынша алынатын дивиденд шамасы алдын–ала белгілі емес, сол себепті оны бағалауда дивидендтің күтілетін, болжамды шамасы ғана алынады. Екіншіден, дивиденд төлеуге компания пайдасының бір бөлігі ғана бағытталады, пайданың қалған бөлігі өндірісті кеңейтуге (не басқа мақсатқа) жұмсалуы мүмкін. Демек, жай акцияның осы сәттегі бағамы (P0) келесі жылы күтілетін дивиденд шамасынан (D1), акцияның келесі жылғы күтілетін бағасынан (P1) және пайданың қажетті нормасынан (I) тәуелді:
(8.2)
Егер акция ағымдық табыс алу көзі ретінде қарастырылса, онда қолма-қол ақша түріндегі дивиденд акцияның ағымдық табыстылығын сипаттайды. Демек, акцияның ағымдық табыстылығы (I) жыл сайын төленетін дивиденд пен акцияның нарықтық бағасының қатынасымен анықталады:
. (8.3)
Акцияның табыстылығын тек дивидендтік төлемдер ғана емес, акция бағамының өсімі де құрайды. Сол себепті акцияны бағалауда ағымдық табыстылық қана емес, акцияны иемдену барысында күтілетін табыстылық нормасы да үлкен маңызға ие. Инвестициялау мерзімі бір жылға дейінгі аралықта акцияны иемдену кезеңіндегі күтілетін табыстылықты (HPR, I) анықтау үшін келесідей формуланы қолдануға болады:
(8.4)
мұндағы: Po – акцияны сатып алу бағасы; Ps – акцияны сату бағасы; D – акцияны иемдену барысында алынған дивиденд; T – акцияны иемдену мерзімі (күнмен).
Облигация – эмитенттің инвесторға (кредиторға) қатысты белгілі бір міндеттемелерін куәландыратын қарыздық құнды қағаздар. Оның бағасы:
, (8.5)
мұндағы: P–облигацияның курстық бағасы; D– пайыздық (купондық) табыс; N–облигацияның өтелу бағасы; I– қажетті пайда нормасы.