6.1 Стационарлық бақылау пункттернің аймақтық-зоналық жүйесі

Жерлердің сапалық жағдайына әсер етіп жатқан поцесстердің дамуын, сандық сипаты туралы шынайы мәліметтер алу үшін республикамызда мемлекеттік аумақты-зоналы бақылау пункттерінің жүйесі құрылды. Топырақ мониторингі үшін бақылау пункттерінің барлық топырақ климаттық зоналарда және республика аумағында орналасуы жалпы принцип болып табылады.Бақылау пункттері стационарлық (СЭА) және жартылай стационарлық экологиялық алаңдарға (ЖСЭА) бөлінеді.Бақылау пункттерінің ауданы 100 га құрайды.Әр бақылау учаскесінде топырақты зерттеу үшін 3-ке жуық стационарлық алаңдар алынады.Стационарлық экологиялық алаңның ауданы 1га кем болмауы тиіс.Стационарлық экологиялық алаңдарда әр жыл сайын бақылау жүргізіледі.Онда жерлердің сапасына әсер етуші топырақ параметрлерінің өзгерісі, агроөндірістік құндылығы бақыланады.Сонымен бірге дефляция, су эрозиясы, топырақтың тұздануы, токсикалық заттармен ластану процесстерін, топырақтағы гумустың, азоттың құрамының динамикасын, қоректендірудің жылжымалы элементтерін, топырақтың су-физикалық және физико-химиялық қасиетін тудыратын антропогендік және табиғи факторлары зерттеледі. Стационарлық экологиялық алаңдардағы бақылаулар:

• 1 рет қана;

• ай сайын;

• декада сайын.

• ауыл шаруашылық өсімдіктердің даму фазасы бойынша бақылаулар жүргізіледі.

Республиканың жер қорының жағдайының өзгерісінің 2006 жылдың 1 қаңтарындағы жағдайы бойынша елімізде 484 стационарлық және жартылай стационарлық бақылау пункттері құрылған.

Кесте 1

Стационарлық бақылау пункттерінің аумақтық-зоналық жүйесі

Облыстармен қалалардың аттары	СЭА саны	ЖСЭА саны
Ақмола	5	26
Ақтөбе	-	-
Алматы	14	-
Атырау	9	12
Шығыс-Қазақстан	13	40
Жамбыл	8	-
Батыс-Қазақстан	1	6
Қарағанды	6	-
Қызылорда	12	-
Қостанай	3	7
Маңғыстау	-	-
Павлодар	4	3
Солтүстік-Қазақстан	9	2
Оңтүстік-қазақстан	49	-
Астана қаласы	90	-
Алматы қаласы	63	-
Барлығы	286	96

Астана және Алматы қаласының аумағында 90 және 63 стационарлық экологиялық алаңдарда бақылаулар жүргізіліп жатыр.Бұл алаңдар негізінде әртүрлі деңгейдегі ластанған жерлерде, көбінесе өнеркәсіптік мекемелердің және транспорттық магистральдарда орналасқан.Алматы қаласындағы мониторинг жүргізу нәтижесінде ауыр металлдармен ластану дәрежесі бойынша аумақты зоналаудың картасы құрастырылады.Қаланың эколого-геохимиялық картасын құруды жүргізеді.

Алматы облысындағы табиғи азықтық алқаптарындағы өсімдік жамылғысының мониторингін жүргізу үшін 1982 жылы «Үшқоңыр» стационары және 1987жылдан бастап «Южный» полигонын шөлді зонасында іске қосты.қазақстандағы экологиялық құлдырауға ұшыраған зоналардың ішінде ерекше орын алатынның бірі-Каспий маңындағы регионы және Арал маңы жатады.Каспий маңындағы регионының санитарлық-қорғау зонасының мұнай-газ кен орнында орналасқан бірыңғай мониторинг жүйесі 7 түйінді учаскені құрайды.Арал маңындағы табиғи ландшафттың жағдайын бақылау үшін түйінді учаскелері, стационарлық және жартылай стационарлық экологиялық алаңдардың мониторингтік жүйесін орналастыру жобасы өңдеп шығарылды.

Жер мониторингін жүргізу бойынша жұмыстарын аз көлемде әр жыл сайын қаражаттандырылады.Аумақтық-зоналық жүйені құруда ең қажетті жұмыстар кешені ғана орындалады.СЭА және ЖСЭА-дың 2005-2010 жылдарда құрудың жалпы құны 1030млн.тг мөлшерінде белгіленген, ал периодты бақылауды жүргізу бойынша 960,6 млн.тг көлемінде жоспарланған.(кесте 2)Сонымен қатар егістік алқаптарында локальды мониторинг жүргізу үшін 53,67млн.тг қажет болады.

2005-2010 жылдарда ауылшаруашылық мақсатындағы жерлердің мониторингін жүргізу үшін кететін шығынның барлық жалпы құны 2044,3млн.тг мөлшерін немесе әр жылда 340,млн.тг мөлшерін құрайды.

Қазақстан Республикасында жер мониторингінің дамуы Концепция мен Мемлекеттік бағдарламаларды дайындауды және бекітуді, сонымен қатар оның автоматтандырылған ақпараттық жүйесін құруды қажет етеді.

Қажетті көлемде базалық және периодттық бақылаулар жүргізу, жерлерді пайдалану, жағдайын бағалау, талдау жасау және республика аумағында кері әсер ететін құбылыстармен процесстерді алдын-алу бойынша ұсыныстар дайындау қажет.

Ірі қалалардың аумақтарында (Астана,Алматы) және өнеркәсіптік объектілерде (мұнай-газ өндіруші және тау-кен өндіруші салалар) техногенді ластанудың мониторингін әрдайым жүргізуді жалғастыру тиіс.

1997 жылдан бастап Қазақстан жерлердің құрғап кетуіне қарсы күрес бойынша ЮНЕП Конвенциясының елі болып табылады.