6.3 Ауыл шаруашылық алқаптарының топырақ мониторингісінің қолданбалы бағыты

6.3.1. Ауыл шаруашылық алқаптары топырағының ауыр металлдармен ластануының мониторингі

Топырақта ауыр металдардың жиналуы негізінен ауаға техногендік қоқыстардың шаң-тозаңдарындың түсуінен пайда болады.Техногенді қоқыстарды тудыратын негізгі факторлар: ауа-райының жағдайы, ауаның температурасы, жауын-шашын мөлшері, жел бағыты және жылдамдығы және т.б. жатады.Ауыр металдардың жиналуын туғызушы атмосфералық жауын-шашын және өсімдік болып табылады.Сонымен бірге, өсімдік топырақтың ауыр металдармен ластану индикаторы болып саналады.

Техногенді лас заттарға жапырақты және шырша ағаштар өте сезімтал келеді.Газды-шаңды қоқыстар топырақтың беткі горизонтында жиналады.ауыр металдардың құрамы қима бойынша төмендеп азаяды және 20-40см тереңдікте ауыр металдардың фондтық құрамы пайда болады.Ауыр металдардың мониторингі бір-бірімен өзара байланысты үш шаралардан тұрады.

• Топырақтағы ауыр металдардың құрамын бақылау;

• Топырақтың ауыр металдармен ластану көрсеткішін бағалау;

• Топырақтағы ауыр металдардың құрамына болжам жасау.

Топырақтағы ауыр металдардың жиналу және ластану мониторингі 3 кезеңнен тұрады:

Дайындық кезеңінде қажетті материалдардың жинағы және жүйесі табиғи жағдайдың сипаттамасы анықталады және ластану көздері жайында мәліметтер жиналады.Сонымен қатар өндірістік мекеменің орналасу орны, пайдаланатын шикізат түрі өндірістік қалдықтарды жинау орны жайында мәліметтер жинақталады.

Далалық кезеңнің зерттеу жұмыстарында аумақтың бедерімен танысу үшін әр түрлі маршрутты жүрістерде аралап шығу керек және топырақтың ластану көздері анықталуы тиіс.Топырақтың жіктелуі бойынша ластану зоналарына бөлінеді және желдің бағыты анықталады.Сонымен қатар орналасқан аймақтағы топырақтың, судың, ауаның, өсімдіктің құрамында ауыр металдардың көп мөлшерде болуына адамның және үй жануарының денсаулықтары жайында мәліметтер жиналады.Нақты жағдайға байланысты топырақтың ауыр металдармен ластану карталары және картограммалары құрастырылады.Олар төмендегіше жіктеледі:

1. Өндіріс алаңдарын және санитарлық қорғау зоналарын ұйымдастыру үшін ағынды сулармен суарылатын танаптарда жерлерді қайта қалпына келтіру үшін ауыр металдармен ластану карталары мен картограммалары 1:10000-1:50000 масштабтар арлығында құрастырылады.

2. Ауылшаруашылық санитарлы-эпидемиологиялық, зоотехникалық мақсаттарда мал шаруашылығы үшін ауылшаруашылық дақылдармен азықтарды өсіру үшін топырақтың беткі қабатын бағалауда масштабы 1:100000 карталар құрастырылады.

3. Топырақтың ауыр металдармен ластану деңгейін анықтау үшін жүргізілген далалық зерттеулер бойынша карта және картограммалар құрастыру 1:10000-1:50000 масштабта орындалады.

• бақылау учаскесінде 1:25000-1:50000 масштабта;

• стационарларда 1:100000 масштабта;

• экологиялық алаңдарда 1:1000-1:5000 масштабта орындалады.

Ауыр металлдарға Менделеев кестесіндегі 40-тан аса элемент жатады.Олардың көпшілігі жйі кездесетіндер.Таралуына, адам, жануар организмінде, топырақта және өсімдікте жиналатындары 12 элементтен тұрады.Оларға жататындар:сынап, мыс, кадмий, мышьяк, ванадий,цинк, сурьма, молибден, кобальт, никель, қорғасын (медь, олово).Осының ішіндегі үшеуі өте қауіптісі болып саналады-сынап, қорғасын, кадмий. Топырақта жиналып жатқан ауыр металлдардың мөлшерін анықтау үшін қыстың соңында қар және мұздардан проба алынып, қосымша лабораторлық зерттеулер жүргізіледі.

Далалық зерттеулер үшін ауыр металдармен ластану деңгейінің карталарын құрастыру үшін негіз ретінде масштабы далалық зерттеуде көрсетілген масштабқа сәйкес келетін топырақ картасы қолданылады.Әр топырақ үшін ауыр металлдармен ластану деңгейі және құрамы анықталап, топырақ Паспорты құрастырылады.

Камералдық кезеңде далалық және лабораториялық жұмыстардың сметаларының бағдарламалары және календарлық пландарды құрастырады және топырақтың ауыр металдармен ластану картасы, топырақ паспорты дайындалады.