Феълларнинг охиридаги ўзгаришлар

Таъкид ن лари киргандан кейин феълларнинг охирида беш хил ўзгаришлар бўлади:

1.Муаннас мухотабадан бошқа нарса барча воҳидлар ва мутакаллим жамъининг охирги ҳарфлари фатҳали бўлади. Мисол:

	لَا يَغْسِلَنَّ
	لَا تَغْسِلَنَّ
	لَا تَغْسِلَنَّ
	لَا اَغْسِلَنَّ
	لَا نَغْسِلَنَّ

Бу беш сиғаларга сақила ва хафифа ن лари баробар истеъмол бўлади. Мисол: لَا يَغْسِلَنْ

2.Муаннас мухотабада ي ва ن лар ташланиб, ي ни билдириб туриш учун ундан олдинги ҳарф касрали бўлади. Мисол:

Албатта ювма сен бир аёл. لَا تَغْسِلِنَّ

Бу сиғада ҳам сақила ва хафифа ن ларининг истеъмоли баробардир. Мисол: لَا تَغْسِلِنْ

3.Барча тасния сиғаларда ن ларни ташланиб, сақила ن и касрали бўлади, чунки алифдан кейин келган сақила ن и ҳар доим касрали бўлиб келади. Мисол:

	لَا يَغْسِلَانِّ
	لَا تَغْسِلَانِّ
	لَا تَغْسِلَانِّ
	لَا تَغْسِلَانِّ

Қоида

18-қоида. Тилга оғир келмаслиги учун, алифдан кейин келган сақила ن и ҳар доим касрали бўлади

19-қоида. Икки сукунли ҳарф бир сўзда жамъ бўлиб келмаслиги учун енгил ن ҳеч қачон алифдан кейин келмайди.

Демак бу қоидага кўра юқоридаги тўрт сиғаларга енгил ن кирмайди. Чунки енгил ن сукунли ва алиф ҳам сукунли. Мисол:لَا يَغْسِلَانْ

4. Ғоиб ва мухотабнинг жамъ музаккар сиғаларида و ва ن ҳарфлари ташланиб, охирги ҳарф охирги ҳарф, ташланган و ни билдириб туриш учун охирги ҳарф заммали бўлади, сақила ن и фатҳали ҳолича қолади. Мисол:

Албатта ювмасин улар кўп эркаклар	لَا يَغْسِلُنَّ
Албатта ювманглар сизлар кўп эркаклар	لَا تَغْسِلُنَّ

Бу икки сиғаларга хафифа ن и ҳам киради. Мисол: لَا يَغْسِلُنْ

5.Ғоиба ва мухотабанинг жамъ муаннас сиғаларида ن кетма – кетлиги вужудга келмаслиги учун муаннас ن идан кейин алиф ҳарфи келтирилиб, 18-қоидага кўра сақила ن и касрали қилинади. Мисол:

Албатта ювмасинлар улар кўп аёллар	لَا يَغْسِلْنَانِّ
Албатта ювманглар сиз кўп аёллар	لَا تَغْسِلْنَانِّ

19-қоидага кўра бу икки сиғаларда хафифа ن и кирмайди. Юқоридаги тафсилотлардан ўн тўрт сиғаларга таъкид ن ларининг қандай ҳолатда кириши маълум бўлди. Демак сақила نи 14 сиғанинг ҳаммасига, хафифа ن и эса фақатгина саккизта сиғаларга киради.

Қоида

20-қоида. Вақфда хафифа ن ига танвин ҳукми берилади ва агар фатҳадан кейин келса алифга айланиб кетади. Мисол:

كَلَّا لَئِن لَّمْ يَنتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ ﴿١٥﴾ (سورة العلق)

15. Албатта унинг пешона сочидан тутамиз. (Алақ сураси 15-оят) Исм тўғрисидаги баҳслар

Исм ҳам феълга ўхшаб мужаррад ва мазид бўлади. Ва уч қоидада айтиб ўтилгандек исмлар сулосий, рубоъий ва хумосий бўлади.

1.Сулосий мужарраднинг иттифоқ қилинган вазнлари ўнтадир. Лекин бу вазнлар баъзи мақсадларга ўзгариши мумкин.

Ўқ	سَهْمٌ	فَعْلٌ	1
Ой	قَمَرٌ	فَعَلٌ	2
Курак	كَتِفٌ	فَعِلٌ	3
Тепа билак	عَضُدٌ	فَعُلٌ	4
Юк	حِمْلٌ	فِعْلٌ	5
Узум	عِنَبٌ	فِعَلٌ	6
Туя	إِبِلٌ	فِعِلٌ	7
Қулф	قُفْلٌ	فُعْلٌ	8
Йиртқич қушнинг оти	صُرَدٌ	فُعَلٌ	9
Бўйин	عُنُقٌ	فُعُلٌ	10

2.Рубоъий иттифоқ қилинган вазнлари бештадир.

Жаъфар	جَعْفَرٌ	فَعْلَلٌ	1
Зийнат	زِبْرِجٌ	فِعْلِلٌ	2
Шер тирноғи	بُرْثُنٌ	فُعْلُلٌ	3
Сиёҳдон	قِمَطْرٌ	فِعَلٌّ	4
Кумуш пул	دِرْهَمٌ	فِعْلَلٌ	5

3. Хумосий мужарраднинг вазнлари тўртдадир.

Беҳи	سَفَرْجَلٌ	فَعَلَّلٌ	1
Қари кампир	جَحْمَرِشٌ	فَعْلَلِلٌ	2
Оз нарса	قِرْطَعْبٌ	فِعْلَلٌّ	3
Оз нарса	قُذْعَمِلٌ	فُعَلِّلٌ	4

Қоида

21-қоида. Мазид исмларнинг вазнлари муъаййан эмас. Ва жуда кўп бўлиб, баъзи китобларда 300 дан ортиқ келган.