Podstawowe pojęcia

Komunikowanie (lub informowanie) definiuje się zazwyczaj jako: przekazywanie pewnych treści ) intelektualnych czy emocjonalnych przez pewną osobę/osoby innej osobie lub osobom. Komunikowanie może zachodzić bezpośrednio lub za pośrednictwem różnych środków (przekaźników). Może zachodzić też bez (bezpośredniego) udziału ludzi.

Tak więc:

Komunikowanie – w szerokim sensie to wszelkie (techniczne, biologiczne, psychiczne i społeczne) (…) procesy przekazywania informacji

Nadawcą nazywamy ten podmiot komunikowania, który bezpośrednio lub pośrednio jest odpowiedzialny za treść i formę przekazu. Bywa on też nazywany komunikatorem i źródłem przekazu.

Przekaz, czyli treści intelektualne i emocjonalne przenoszone między nadawcą a odbiorcą, bywa nazywany również komunikatem lub informacją.

Odbiorca tego przekazu, czyli komunikatu lub informacji, to inaczej adresat lub rycypient, to osoba (do której przekaz jest kierowany).

Za czarną propagandę uważa się też doprowadzenie do publikacji obciążającej czy wręcz szkalującej przeciwnika w neutralnym piśmie, a następnie powoływanie się na nią. To praktyka znana służbom specjalnym różnych krajów (kiedyś celował w tym ZSSR), ale stosowana też przez polityków (także polskich, stosujących wcale nie rzadko praktykę tzw. „przecieków kontrolowanych”).

W nauce o komunikowaniu nadawca, zwany też komunikatorem lub źródłem (informacji, przekazu), to osoba lub grupa osób, które planują, kształtują (kodują) lub przekazują dalej informację, czyli inaczej mówiąc wysyłający wypowiedzi system, którym może być człowiek lub grupa ludzi, instytucja, region świata; w życiu codziennym spotykamy się z nadawcami indywidualnymi (np. znajomy, sprzedawca, lekarz, ksiądz), zbiorowymi (np. rodzina, środowisko sąsiedzkie, zawodowe) i instytucjonalnymi (np. partia, Kościół, policja, prasa, radio, telewizja); pojęcia nadawcy obejmuje więc wszystko, co stoi u źródła docierających do nas przekazów

Identyfikacja odbiorcy w akcie lub procesie komunikowania . Odbiorca to ten, który słucha się do niego mówi (I po kim w jakiś sposób widać, że rozumie, co się do niego mówi).

Trzeci z elementów aktu komunikowania - przekaz charakteryzuje się jakąś treścią oraz formą. Przyjmuje się – oczywiście – że treść przekazu jest ważniejsza niż jego forma, ale oczywiste jest również i to, że forma przekazu też ma niemałe znaczenie, bo np. może rzutować na odbiór treści.

Przekaz (komunikat) – w nauce o komunikowaniu (…) to ciąg znaków (graficznych, muzycznych lub głosowych) utworzony przez nadawcę w celu zakomunikowania czegoś (przekazania informacji, czyli komunikandum) odbiorcy lub odbiorcom. Jako element przynajmniej potencjalnie wspólny nadawcy i odbiorcom przekaz łączy ich ze sobą. W nauce o komunikowaniu masowym (…) przekaz jest zastępowany terminem wypowiedź.

Przekazy wypełniające jedno wydanie gazety, cały jej rocznik, program radiowy czy dziennik telewizyjny tworzą ich zawartość. Badania nad przekazami w prasie, radiu, telewizji, także w Internecie) nazywane są analizą zawartości lub analizą treści.

W sytuacjach komunikowania masowego przekaz dociera od nadawcy do odbiorców poprzez media, za pomocą środków komunikowania. Wyrażenia te należą do terminologii różnych dyscyplin i bywają używane w różnych znaczeniach.

Pojęcie mediów masowych (mass mediów) odnosi się do środków komunikowania służących transmisji informacji oraz do instytucji organizujących dyfuzję informacji .

Media masowe to te, które:

1. rozpowszechniają informacje dzięki środkom technicznym;

2. rozpowszechniane przez nie wypowiedzi mają charakter publiczny;

3. wypowiedzi te są kierowane przez niewielką liczbę osób do wielkiej liczby nieznanych „adresatów”;

4. rozpowszechnianie to odbywa się w zasadzie jednokierunkowo;

5. publiczność tych mediów jest przestrzennie rozproszona.

Najczęściej do mediów masowych zalicza się: gazety i czasopisma, radio, film, telewizję, płyty, plakaty, książki i broszury oraz Internet.

KODY

Środkami komunikowania służącymi do artykulacji treści są naturalne i sztuczne języki (kody). Języki naturalne to języki narodowe i etniczne. Są one zróżnicowane terytorialnie).

Sztuczne języki pomocnicze to przede wszystkim sformalizowane systemy notacyjne służące do zapisywania informacji i opisu dokumentów (język danych), systemu algorytmów i struktur danych (język programowania) oraz systemy reguł syntaktycznych i ew. semantycznych definiujących inne języki (metajęzyk, czyli język służący do opisu innych języków).

Swoistymi sformalizowanymi systemami notacyjnymi są alfabety.

Wśród języków i kodów wyróżnia się kody jedno- i dwuklasowe. Kody jednoklasowe to te bez gramatyki, ograniczające się do zbioru wyrazów, nakazów zakazów i sądów – jak system znaków drogowych. Kody dwuklasowe (nazywane też kodami otwartymi) to te z gramatyką, czyli regułami określającymi jak z podstawowych elementów języka buduje się nowe wyrazy, a z nich nowe sądy i pytania. Kodami dwuklasowymi są wszystkie naturalne oraz sztuczne języki uniwersalne. Różnica między językami naturalnymi a sztucznymi jest w tym przypadku tylko taka, że w językach sztucznych (w celu ich uproszczenia) nie dopuszcza się występowania gramatycznych wyjątków, czyli że reguły gramatyczne są stałe).

Kody otwarte – to np. żywe języki narodowe, kody skończone (zamknięte) – to np. alfabet.

Kody to bardzo zróżnicowana klasa zjawisk, poza wcześniej wymienionymi, zalicza się do nich również np. sposób zapisu cech żywego organizmu umożliwiający przenoszenie cech dziedzicznych (czyli kod genetyczny), ale także system zapisu na opakowaniu informacji o towarze w formie wąskich i szerokich prążków (kod kreskowy).

ZNAKI

Najważniejszym środkiem porozumiewania się ludzi jest język. wyrazem język (lub mowa) określa się zazwyczaj głosowe sposoby przekazywania i odbierania informacji, ale wyraz ten funkcjonuje tez w innym znaczeniu, gdy np. mówimy o języku gestów, mowie ciała, czy o języku kina.

Komunikujemy się ze światem zewnętrznym nawet wtedy, kiedy ani sami nic nie mówimy, ani do nas nikt nie mówi – bo docierają do nas różne przekazy odbierane przez różne zmysły (nie wyłącznie słuchu i wzroku). Sami też – nawet nieświadomie – możemy być źródłem informacji dla innych. Można więc powiedzieć, że przez całe życie nieustannie człowiek jest uczestnikiem procesów komunikacji, odbiera, ale też i wysyła różnego rodzaju przekazy komunikacyjne.

W najprostszym ujęciu znakiem nazywa się wszystko, co się daje wyodrębnić, połączyć z czymkolwiek innym i odpowiednio zinterpretować; czyli w określonych okolicznościach wszystko może stać się znakiem, a wszystkie znaki; tzn. znaki sensu largo:

* po pierwsze, „stoją za coś”, tzn. składają się z elementu znaczącego i elementu znaczonego; skoro zaś „stoją za coś”, interesują ludzi nie same przez się, ale dlatego, że odsyłają do czegoś innego;

* po drugie, wszystkie, choć w różnym stopniu i w różny sposób wiążą się z wnioskowaniem;

* po trzecie, wszystkie są zawsze znakami dla kogoś, w jakimś czasie i w jakichś okolicznościach. Znaki można podzielić na naturalne, czyli oznaki (zwane też symptomami) oraz konwencjonalne znaki właściwe (czyli symbole).

Dym wydobywający się spod maski samochodu jest oznaką awarii (np. układu chłodzenia) a mrugnięcie światłami drogowymi konwencjonalnie ostrzega przed policją (jest więc konwencjonalnym znakiem właściwym, czyli symbolem).

Swoiste znaki naturalne, w których związek między znaczącym a oznaczanym opiera się na podobieństwie między nimi, nazywa się ikonami”.

KOMPETENCJA MEDIALNA

Coraz ważniejszą częścią kompetencji kulturowej jest kompetencja medialna.

Kompetencja medialna to wiedza, która umożliwia odbiorcy wybór medium odpowiadającego jego oczekiwaniom czy zainteresowaniom; znajomość struktury zawartości gazety czy ramówki programowej stacji radiowej, znajomość lepszych (czy też dla niego bardziej wiarygodnych) dziennikarzy. Ogólnie mówiąc – kompetencja medialna to wiedza i umiejętności umożliwiające sprawne i świadome korzystanie z mediów.

Funcje mediów wg Denisa McQuaila (1994)