§58. Экожүйелер құрылымы жөне қызметі

Биоценоз жене экожүйе күрылымдарьшьщ бірыңрай қүрам-боліктерден тұратыны белгілі. Енді олардың кейбір үк.састыктары мен айырмашылыктарьша тоқталамыз.

Биосфера шегінде калыптаскан екі жүйе де күрылымы мен аткаратьш кызметі түргысынан алғанда бірдей сиякты. Мысал ретінде, күрлык экожүйесін алайык. Қүрлық экожүйесіндегі авто-трофтар кәдімгі тамыры, сабағы, гүлі бар өсімдіктер болыл келсе, ал су экожүйесіндегі олардың орнын микрофлора өкілдері басады. Ал жануарлар дүниесін қүрлыкта омырткасыздар, ірі сүтқорек-тілер және т.б. күраса, су экожүйесі бальщтар мен үсақ фитопланктоннан, зоопланктоннан түрады. Екі жүйеде де бактериялар кездеседі.

Құрлык экожүйесі мен су экожүйесішң күрылымын, аткара-тын кызметін жан-жақты зерттеген орыс ботанигі В.Н.Сукачев олардың салыстырмалы түрдегі моделін сызбанұска түрінде көрсеткен болатын (71-сурет).

Көрсетілген сызбанұскадан біз екі жүйенің де атқаратын кыз-меттерінің бірдей екенін кореміз. Экожүйе моделі ретінде кәдімгі үйдегі аквариумды мысалға алуға болады. Аквариумда да эко-жүйе қүрамбеліктері бар жене оз рөлдерін табиғи экожүйелер (көлшік, көл, өзен, теніз) сиякты шағын өрі шектелген жағдайда атқарады. Эколог Ю.Одумның кезкарасы бойынша бір тамшы су Да, ғарыш кемесі де экожүйенің моделін кұрайды. Микроскоп арқылы бір тамшы суға үңілсек, продуценттер рөлін аткаратын балдырларды, консументтер — жануарларды, редуценттер — бактерияларды және абиотикалык күрамбөліктерді көреміз.

Күы энергиясы

71-сурет. Құрлык және су экожүйелерінін жалпы кұрылымынын

сызбанүсқасы: 1 — абиотикальщ факторлар; 2 — продуценттер;

3 — консументтер (За — өсімдікқоректілер, Зә — қалдыккоректілер,

36 — жыртқыштар); 4 — редуценттер

Сонымен барлық жерде де табиғи жөне жасанды жүйелердегі бірлестіктердің қоректік қүрылымының бір-бірімен үздіксіз қарым-қатынаста өрекет ететініне көз жеткіздік. Ең бастысы, барлык жүйедегі тіршілік процесінің козғаушы күші Щн энергиясы екенін әркдшан есте сақтау кажет. Сонда ғана табиғатта зат пен энергия айналымы үздіксіз жүріп, биосферадагы калыпты тіршілікті қамтамасыз етіп отырады.

Әкожүйедегі ңоректік тізбек және энергия. Биоценоздағы орга-низмдер арасында түрақты қоректік байланыстар калыптасқан. Осы қатынастар белгілі бір организмдердің тобын біріктіріп отырады. Қоректік тізбектер үш бөлімнен түрады.

Бірінші — продуценттер немесе түзушілер. Бүларға автотрофты жасыл өсімдіктер жатады. Жасыл өсімдіктер органикальщ заттармен катар алғашқы биологиялық өнімді түзеді жөне Күн энергиясын жүмсайды (сіңіреді).

Екінші — консументтер немесе түтынушылар (гетеротрофты организмдер). Бүларға жануарлар дүниесі жатады.

Үшінші — редуценттер — ыдыратушылар немесе кайта кдл-пына келтірушілер. Оларға микроорганизмдер жатады. Микро-организмдер заттарды ыдыратып, кайта калпына келтіріп, зат айналымын жалғастырады.

176

_,

Ә

В

72-сурет. Биоценоз немесе экожүйедегі коректік тізбектер: А — бірінші; Ө — екінші; Б — үшінші; В — төртінші қоректік денгейлер

Әрбір қоректік тізбектің катарында белгілі бір қоректік денгей калыптасады. Ол өзінен өтетін зат және энергия агынының белсенділігімен сипатталады. Мысалы, жасыл өсімдіктер — бірін-ші, фитофагтар — екінші, ал жануаржегілер (зоофаги) — үшінші қоректік деңгейді түзеді(72-сурет).

Барльщ қоректік тізбектер бір-бірімен байланысты және тәуелді болып отырады. Бір деңгейден екіншісіне, үнііншісіне өткен сайын зат немесе энергия беру жүзеге асады. Осының бәрі биоценоздағы Қоректік тізбектің күрделілігін жөне біртұтас жүйе ретінде өрекет ететінін көрсетеді.

177Экологиялық пирамида. Биоценоздагы коректік тізбектегі корек түгел дерлік организмнің өсуіне немесе биомассаның жинакталуьша жүмсалмайды. Оньщ біразы организмнің энергия куатына: тыныс алу, козғалу, көбею жөне дене температурасын ұстап тұруга жұмсалады. Сондыктан бір тізбектің биомассасы екішшсіне толық үқсамайды. Егер ондай болған жағдайда табиғатта кор ресурсы таусылган болар еді. Осыған байланысты әрбір келесі коректік тізбекке өткен сайын азықтык биомассасы азайып отырады. Соның нөтижесінде бір коректік деңгейден екіншісіне өткен сайын биомасса, сандық кұрамы жөне энергия коры азайып отыратьшы аныкталған. Бұл зандылыкты америкалық зоолог Ч.Элтон зерттеген. Сондыктан ол «Элтон пирамидасы» деп аталады.

Экологиялык пирамиданың негізгі 3 тиігі бар:

1) сандық пирамида — организмдердщ жеке сандьщ көрсет-кішін айкындайды;

2) биомасса пирамидасы — белгілі бір көлем мен уақыттағы жалпы кұрғақ салмакты аныктайды;

3) энергиялық пирамида — энергия ағынының куатын немесе "өнімділікті" аныктайды (3-сызбанұска).

3-сызбанусңа

Экологиялық пирамида типтері:

А ~ сандық пирамида; Ө — биомасса пирамидасы;

Б — энергиялык пирамида

10 дана

ірі жырткыштар

100 дана

ұсак жырткыштар

1000 дана

өсімдіккоректілер

10 000 дана

. өсімдштер

А

1 кг

жырткыштар

10 кг

өсімдікқоректілер

1000 кг

өсімдіктер

Ө

1 к/Дж

ірі жырткыштар

10 к/Дж

усак жыртқыштар

100 к/Дж

өсімдіккоректілер

1000 к/Дж

өсімдіктер

Б

Зат жөне энергия ағыны. В.И.Вернадский биосферадагы тір-шіліктің тұракты дамуы ондағы "тірі заттардың" (организмде жиі кездесетін химия лык элементтер) табиғаттағы үздіксіз айналымының жемісінін нәтижесі екенін айткан болатын. Өйткені биогенді элементтер коршаған табиғи ортага, одан соң тірі организмдер аркылы кайтадан айналымға түсетіні белгілі. Осы­лайша өрбір элемент тірі организмдерді бірнеше рет пайдаланып отырады. Соның нөтижесінде жер бетінде тіршілік үнемі даму барысында жүзеге асып, биогеоценоздағы табиғи айналымды жүзеге асырады. Бірак заттардың табиғи айналымын абсолютті түрғыда деп ойлауға болмайды, Себебі, айналымдагы заттар бір коректік деңгейден екіншісіне өткен кезде әлсін-өлсін зат айналымына түсіп, үздіксіз қайталанып отырады. Соның нөтижесінде жер шарында органикалык заттардың коры (шымтөзек, көмір, мүнай, газ, жанғыіп тактатас) жинақталады. Бұл корлар да өз кезегінде жұмсальш, кайтадан айналымға түсіп, зат айналымьшың үздіксіз (шексіз) процесін жалғастырады.

*Табиғи зат айналымының негізгі көзі фотосинтез процесінен бастау алады. Мысапы, атмосферадағы барлық оттек тірі организмдер арқылы (тыныс алу, т.б.) 2 мың, көмІрқышқыл газы 300, ал су 2 млн жылда бір рет өтіп отыратыны дәлелденген.

Дегенмен елемдегі биологиялық айналым үшін энергия қажет. Оның негізгі көзі — автотрофты (жасыл өсімдіктер) организмдер сіңіретін Күн энергиясы. Күн энергиясы биогеоценозда үнемі әрекет етеді. Күн энергиясының зат айналымынан ерекшелІгі — ол үнемі жұмсалып отырады. Ал зат айналымы тек бір деңгейден екінші деңгейге ауысатыны белгІлі, Мысалы, Күн энергиясының 30%-ы атмосферада сейілсе, 20%-ы атмосфера қабатына сіңіріледі де, ал 50%-ы құрлық және мұхиттар бетіне жылу ретінде сіңіріледі. Тек Күн энергиясының 0,1—0,2%-ы ғана биосфера шегіндегі жасыл өсімдіктер үлесіне тиіп, әлемдік зат айналымын қамтамасыз етеді. Оның жартысы фотосинтез лроцесі кезінде өсімдіктердің тыныс алуына жұмсапып, ал қалған бөлігі қоректік тізбектің айналымына түседі.

Экологиялық сукцессия. Биоценоздагы тәуліктік, маусымдык ауыткулар бірте-бірте бірлестіктерді толык өзгертуі мүмкін. Осылайша биоценоздардың ауысуын экологиялық сукцессия процесі дейді. Өрине сукцессия процесі көптеген факторларға байланысты (климаттың езгеруі, табиғаттағы апаттар, т.б.) үзақ мерзімде немесе кыска уакыт ішінде жүзеге асуы мүмкін. Соның нөтижесінде жер бетіндегі биоценоздар жойылып, орнына жаңалары пайда болады. Онымен бірге фауна мен флора да өзгереді. Мысалға, Қазақстандағы Арал өндрінің биоценоз сапасының өзгеруін айтуға болады. Қазір бүрынғы ылгалды мезобиоценоздардын орнына күрғак сүйгіш

178

179▼

өсімдіктерден (ксерофиты) тұратын биоценоздар пайда болды. Ал кейбір теңізге жакын жерлер таза кұмдар мен шөлдерге, такыр жерлерге айналды. Сондьщтан сукцессия процесі белгілі бір шарттарға байланысты болып отырады. Ол зандылықты көрнекті эколог Ю.Одум зерттей келіп, онъщ 4 түрін көрсетті: 1) сукцессия кезінде өсімдіктер мен жануарлардың түрлік күрамы үздіксіз өзгереді; 2) сукцессия барысында органикальщ заттардьщ биомасса-сы ұлғайып отырады; 3) сукцессия кезінде организмдердің алуан түрлілігі көбейе түседі. Оган себел — биоценоздардың жіктеліп, үсактаныл кетуініц нәтижесінде организмдерге қолайлы экологиялык ортаньщ тууы; 4) сукцессия кезінде таза биологиялык өнімділік күрт азая бастайды.

f Қүрлык экожүйесі. Су экожүйесі. Автотрофтар. Гетеротрофтар. Қоректік тізбек. Экожүйедегі энергия. Қоректік денгей. Экологиялык пирамида. Зат жөне энергия ағыны. Экологиялық сукцессия,

9 1 - Қүрлык жөне су экожүйелері қандай құрамбөліктерден түрады? 2. Қорек жөне коректік тізбектер дегеніміз не? 3. Зат жөне энергия агыны-ның тіршіліктегі рөлі кандай? 4. Экологиялық сукцессия күбылысы калай жүреді?

з)с Биоценоз және экожүйе күрылымдарын салыстыра отырып, олардағы зат жөне энергия айналымдарына сипаттама беріңдер. Экологиялык пи-рамиданын 3 типін ажыратып түсіндіріцдер.

4-зертханалық жүмыс

Тацырыбы. Қоршағанортаньщ экологиялык жавдайьша организм-дердің бейімделуі.

Маңсаты. Организмдердін орта жағдайларына бейімделу белгілерін аныктау.

Қажетті щрал-жабдыцтар: үй өсімдіктері, микроскоп, жәндік-тер жинактамасы (коллекция), кегшеөсімдіктер, жануарлар мен кус-тар туралы көрнекіліктер, заттык шыны, колбалар, тамшуыр (пи­петка), алмас (лезвия), аныктама материалдары, видеоматериалдар.

Ескертулер. Зертханалык сабакда үй өсімдіктерінің алуан түрлері, үлулар, жауын күрттары, таракандар мен кепаяктарды алдын ала дайындап кою керек.

1. Көрнекі күралдар бойынша организмдердің тіршілік орта-сына қарай бейімделуін бақылау.

Орындалуы.

Сүтқоректілердің суреті: а) орман андары;

ө) ағашка өрмелегіштер;

б) жартылай су жануарлары.

Күстардын суреті: а) бау-бакша кұстары;

ө) батпакты көлдер қүстары; 180

Буынаяқтылардың суреті:

в) дала күстары.

а) су жөндіктері; ө) өрмекшілер;

б) аралар.

Аталған организмдердін суреттері бойынша олардың тіршілік ортасына бейімделу ерекшеліктерін аныктап, дөптерге жазу (морфологиясы, түсі, т.б.).

Жүмыс аякталган соң мынадай кестені толтырыңдар.

Бейімделу белгілері	Орман, бау-бақша			Дала			Су
	қоян	то-кыл-дақ	ара­лар	суыр	дуа-дак	коныз	он­датр	тыр-на	су өр- мек-шісі
Түмсығы
Аяк күрьілымы
Түсі
Қоректену төсілі
Қозғалысы

Қорытындьи

2. Күндіз тірпгілік ететін организмдердін бейімделу ерекше-ліктерін бақылау. Орындалуы: Толыракта тірпгілік ететін организмдер:

а) жауьгн күрты; ә) өрмекші;

б) көпаяк. , Белме осімдіктері:

а) алоэ;

ө) бегония;

б) фиалка.

Бүл өсімдіктер мен топырақтағы организмдердің жарыкда калай бейімделетінін бакылап, дәптерлеріне жазыңдар.

181

9-сынып 6 .05. 2008ж

Сабақтың тақырыбы: Биосфера

Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларды биосфера құрамен таныстыру.

2. Оқу матералдарын түсіне отырып,ойлау қабілетін дамыту.

3.қоршаған биосфераны қорғауға және еңбекке баулу.

Сабақтың әдісі: көрнекі талдау,сұрақ-жауап.

Сабақтың пән аралық байланысы: география,өсімдіктану.

Сабақтың көрнекілігі: альбом,суреттер.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Негізгі бөлім

ІІІ. Қорытынды.

І. Амандасу,түгелдеу

Биосфера жер шарынын тіршілігі бар жерлерін қамтиды. Биосфера — атмосфераның төменгі, литосфераньщ жоғары қабатын ж\е гидросфераны түгел дерліктей қамтитын тірі организмдердің тіршілік етуіне қолайлы табиғи орталар.

Биосфераның қалыптасуы — ұзақ жылдарға созылған күрделі процесс.Биосфераны академик В.И.Вернадский жан-жакты толык зерттеді.. В.И.Вернадскийдін негізгі идеясы "Биосфера" дегеі еңбегінде 1926 жылы жарық көрді.

Б иосфера 3 кұрамдас бөліктен түрады. Олар: ауа қабаты (атмосфера), су қабаты (гидросфера) және жер қабаты (литосфера) Атмосфера — біздің ғаламшарымыздың ғарыш кеңістігімеі шектесіп жатқан аралығы. Атмосфера арқылы зат және энергия алмасады. Жерге атмосфера арқылы ғарыштық шаң-тозан, метеорит сынықтары түсетін болса, жер сутек, гелий сиякты жеңіл газдарды жоғалтып отырады. Атмосфера тропосфера, стратосфера, мезосфера, термосфера, экзосфера деп аталатын бірнеше қабаттардан тұрады. Тіршілік тропосфера қабатына тән. Онда барлык тірі организмдерге қажетті оттек, азот, көміркышкыл газдары, т.б. бар. Атмосфераның ең маңызды атқаратын қызметі —тыныс алу, қорғаныш, зат жөне энергия алмасуды жүзеге асыру.В.И.Вернадский(1864-1945)

Гидросфера қабаты жер шарының 3/2 бөлігін алып жатыр. Сусыз әлемде тіршілік болмайды. Жер шарындағы барлық судың 94%-ы мүхиттар мен теңіздердің, 6%-ы ғана езен, көл, жерасты сулары мен мұздықтардың үлесіне тиеді. Судағы тіршілік мүхит

Судың беткі қабатында ұсақ организмдер калқып жүріп, тіршілік етеді. Оларды планктон дейді. Судың терең тұңғиықтарында еркін жүзіп жүретін балықтар тіршілік етеді. Оларды нектон дейді. Бұл кдбатта, негізінен, акула, кит, дельфин, камбала, скаттар тіршілік етеді. Ал мұхиттардың ең түбінде көбінесе козғалыссыз тіршілік етуге бейімделген су организмдері — бентос орнығады. Олар — кәдімгі теңіз жұлдызы, теңіз орамжапырағы, губкалар, былқылдақ-денелілер, т.б.

Өзен-көл суларында көптеген су өсімдіктері мен балықтар тіршілік етеді. Қазіргі кезде су көздерінің ластануы ондагы тіршішк иелеріне зардабын тигізуде. Өсіресе мұнай өнімдері, радиоактивті калдықтар мен химияльщ заттар суға түсіп, оньщ түракды тіришгік ырғагын бұзып отыр. Мысалы, Каспий, Арал теңіздері мен Ертіс, Іле, Жайық, Шу, Сырдария өзендерінің ластануы — шешімін таппай жатқан өзекті мөселелердің бірі.

Литосфера құрлықтағы тіршілікке ең қолайлы орта болып табылады. Оның түп негізін әр түрлі минералдар, тау жыныстары, шөгінділер, органикалық қалдықтар кұрайды. Топырақ қабатын "тіршілік тірегі" десек те болады. Онда тірі организм-дерге қажетті барлық жағдайлар бар. Топырақ организм үшін қолайлы орта, қореқ кезі, жауларынан корғанатын орын, көбею, таралу аймағы болып табылады. Тіршілік жердің беткі қабатынан бастап 3—10 см терендікте, ал кейбір бактериялар тіптен 1 мың м тереңдікте кездесетіні дәлелденіп отыр.

Биосфераньщ алуан түрлілігіне байланысты ондағы организм-дердід сан алуандығы, саны мен тығыздығы, кеңістікте кездесуі және олардъщ биологиялык өнімділігі де өр түрлі болып келеді. Мысалы, су мен күрлықтағы, тропиктік ормандар мен піөл белдемінщ биологиялык өшмділігі сөйкес келмейді. Сондыктан биосферадағы тірі организмдердің өнімділігі сол жердің биоценоз құрамындағы өсімдіктер мен жануарлардың белгЪгі бір уакьіт пен көлемдегі биомассасымен елшенеді. Күрлықта шел, шөлейтті жерлердщ биологиялық өнімділігі темен, ал ормандардын енімділігі жоғары деп есептеледі. Биологиялык енімділікті есепке алу — шаруашылық салаларын дұрыс үйымдастыру мен азык-түлік мөселесін шешуде үлкен рөл аткарады.

I Биосфера. Атмосфера. Гидросфера. Литосфера. Зат жене энергия айна-лымы. Атмосфера кабаттары. Биологиялык өнімділІк. Планктон. Нектон. Бентос. V

9 1. В.И.Вернадский ғылымға қандай үлес косты? 2. Атмосфера кабатта­ры кандай рол аткарады? 3. Гидросфера туралы не білесіндер? 4. Литосфераның тіршіліктегі рөлі кандай?

э|с 1. Биосфера тіршілік кабатының аткаратыы функциялары туралы айтып беріңдер. 2. Академик В.И.Вернадскийдін ғылымға косқан үлесі туралы реферат жазыңдар.

ІV. Үйге .§50 оқу.

9-сынып

Сабақтың тақырыбы: Биосферадағы зат және энергия айналшымдары

Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларды биосферадағы зат және энергия айналым үрдісімен таныстыру.

2. Оқу матералдарын түсіне отырып,ойлау қабілетін дамыту.

3.қоршаған биосфераны қорғауға және еңбекке баулу.

Сабақтың әдісі: көрнекі талдау,сұрақ-жауап.

Сабақтың пән аралық байланысы: география,өсімдіктану.

Сабақтың көрнекілігі: альбом,суреттер, сызба

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Негізгі бөлім

ІІІ. Қорытынды.

І. Амандасу,түгелдеу

Кез келген тірі организмнің тыныс-тіршілігі үшін ауа, су, топырақ өте қажет екені белгілі. Ал тірі организмдерде заттар бір түрден екінші түрге айналып, тіршілікке қозғаушы күш болады. Осы процестер жүру үшін Күн энергиясы кажет. Тірі заттар мен өлі заттар арасында ырғақты әрі тұракты зат жөне энергия айнальхмы жүріп, үнемі кайталанып отырады. Бұларды биогеохимиялық айналымдар деп атайды..

Су айналымы. Бүкіл жер шарындағы су Күн энергиясының әсерінен кіші жөне үлкен айналымға түседі. Судың булануы су бетінен топырак ж\е өсімдіктер арқылы жүреді. Одан соң су булары атмосфераға көтеріліп, салкындап, қайтадан жауып, қар, бұршақ түрінде жерге түседі.

Суд ың кінгі айналымы кезінде мұхиттар, теніздер, көлдер бетінен кетерілген су булары кайтадан сол жерге, ал судың үлкен айналымы кезінде буланған судың біразы алыстағы құрлықка түседі. Ендігі жерде күрлыкта жинакталған су корлары өзен, жер асты сулары күйінде кайтадан мүхиттарға кұяды. Осылайша құрлык пен мұхиттар арасындағы судың тепе-теңдігі сақталады.Құрлықтағы су айналымның тұрақты болуы көбінесе өсімдіктерге және адамнын суды тиімді пайдалануына байланысты. Мысалы, орман ағаштарын жаппай кесу, жою, өртеу немесе суды тиімсіз пайдалану су-ң үлкен жөне кіші айналымдарын бұзып, табиғатта экологиялық апаттар тудырады. Соның салдарынан жер бетінде көлдер мен өзендердің суы тартылып, шөлейтті жерлер көбейеді, куаңшылық сиякты адамзат үшін қолайсыз жағдайлар п.б.

Каспий, Арал теңдерінің суында тұз көп. Мысалы, Каспий теңізшің 1 кг суында 14 г тұз болса, Арал тенізшің 1 кг суында 45 г тұз бар. Тұздың шектен тыс көп болуы тірі организмдер үшін зиян. Су айналымының ерекшелігі — литосфера, атмосфера жөне тірі заттар мен топырақтағы ылғал, мұхит, өзен, жер асты суларын жөне атмосфералық ылғалды байланыстыруы.

Экологиялык апат аймағы — Арал төңірегінде су ресурстарының жетіспеушілігінен экожүйелер деградациясы жүруде ж\е кеуіп қалған Арал теңізі түбінен мыңдаған тонна түзды шаң-тозаң үшып, табиғи коршаған ортаға зиянын тигізуде.

Қазіргі кездегі аса қауіп төндіретін мөселелердің бірі — теңіздер мен мұхиттардың мұнаймен ластануы. Каспий теңізінің көтерілуінен мұнай коймалары мен мүнай үңғымалары су астында калып, теңіз жануарлары мен күстарын көп шығынға үшыратуда.

Табиғаттагы көміртек айналымы. Табиғатта көміртек бос күйіңде (алмаз, графит) жөне коспа түрінде (кеміркышкыл газы, көмір, мүнай, табиғи газдар, т.б.) кездеседі. Сол сияқты көміртек тірі организмдердің де күрамында болады. Мысалы, біз ауамен тыныс аламыз.

Ауаның құрамбөліктері	үлес мөлшері %
	Көлемі	Массасы
Азот Оттек Көміртек Басқа газдар	78,09 0,95 0,03 0,9	75,51 23,15 0,046 1,28

Кестеде керсетілген газдардың шекті мөлшері ауытқыса, атмосфера ауасының қүрамы өзгеріп, тепе-тендік бүзылады. Көмір-тектін табиғаттағы айналымы жасыл өсімдіктерде Күн сөулесінің катысуымен жүретін фотосинтез процесі кезінде үнемі жүзеге асып отырады. біраз бөлігі литосфера кабатында шымтезек, көмір күйінде жинақталып отырады. 5-сызбанусқа

Табиғаттағы көміртек айналымы

Тыныс алу Жанартау

Шіру Зауыттар

Өнеркөсіптер Көмір

Автокөліктер Фотосинтез

(өсімдік)

Адам көміртектің табиғаттағы айналымына кері әсерін тигізеді. Мысалы, көмір, шымтезек, мұнай өнімдерін пайдаланып, жыл сайын атмосферага 6 млрд тоннадан астам көміртек шығарады. Керісінше, ормандарды жойып, оттек мөлшерін азайтьш отыр. Соньщ салдарынан, табиғатта тепе-теңдік бүзылып, кеміртек мөлшері артып, тірі организмдерге кауіп төнуде. Соңғы жылдары жер шары бойынша көміркышкьіл газының көбеюі салдарьшан ауа райы озгеріп, қышкыл жанбырлар, жылу эффектісі, т.б. экологиялық апаттардың нышаны білініп, бүкіл адамзат қауымдастыгын ойландыратын мәселе тудыруда.

Оттек айналымы. Атмосферадагы бос оттек табиғатта фотосинтез лроцесі кезінде түзіледі. Оттек — нағыз активті газ. Биосфера шегінде оттектің тірі организмдермен немесе олар шірігеннен кейінгі қалдықтарымен алмасуы жүреді. Өсімдіктер бөліп шыгаратын оттек атмосфера кұрамында азоттан кейінгі екінші орынды алады. Биосферадағы оттек айналымы — күрделі процесс, өйткені ол минералды және органикалық қосылыстардың көбісінің құрамына кіреді

Табнғаттағы оттек айналымы Атмосфера- 21% О₂

Фотосинтез О₂ Гидросфера-89% О₂

Тыныс алу

Жану,тотығу Литосфера— 49% О₂

Тірі организмдер — 68°/о О

жылына шамамен 155 109 т бос оттек түзілсе, жылына 2 161 010 т оттек жұмсалады (сініріледі), яғни шығындалу түзілуге Караганда артык. Мұндай тепе-тендіктің бүзылуын реттеу — адам-заттьщ борышы.

Азот, күкірт және фосфор айналымы. Азот тірі организмдер денесіне өсімдік аркқылы келеді.

ІV. Үйге .§ 61 оқу. Биосферадағы зат ж\е энергия айналымдары

9-сынып

Сабақтың тақырыбы: Табиғи ортаның сапасы

Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларды табиғаттағы ластаушы заттармен тангыстыру. таныстыру.

2. Оқу матералдарын түсіне отырып,ойлау қабілетін дамыту.

3.қоршаған биосфераны қорғауға және еңбекке баулу.

Сабақтың әдісі: көрнекі талдау,сұрақ-жауап.

Сабақтың пән аралық байланысы: география,өсімдіктану.

Сабақтың көрнекілігі: альбом,суреттер.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

. ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

ІІІ. Қорытынды.

І. Амандасу,түгелдеу.

ІІ. химиялық заттармен улану бұл жерлерде жиі байкалады. Өйткені улы заттар адам организміне түсіп, бүкіл денеге тарайды да, адам тез шаршап, жұмыс қабілеті нашарлайды, төбеті төмендеп, ұйкы басьш тұрады. Одан өрі организм уланып, ішкі мүшелердің қабьшуына, жүйкенің жұқаруына н\е ентікпе, аллергия, қатерлі ісік ауруларына шалдығады.

Улы заттардың қатарына темекі мен есірткі заттары да жатады. Темекіш жиі тарту (әсіресе балалар) өкпе мен қолканың созылмалы ауруына, өкпе жолдарының қатерлі ісік ауруларына апарып соғады. Табиғи ортпаның радиациялық ластануы . Атом каруларын сынаған кезде кейбір химиялык элементтер-ден зиянды сәулелердің бөлінуі радиациялык ластануға апарып соғады. Ол сөулелер көзге көрінбейді, бірак тірі организм клет-каларына өтіп, оны закымдайды, канның кұрамьш бүзьш, тоқтаусыз дамиды. Мүндай қауіпті сәулелер көбінесе ядролық сынактар жасаған полигондарда, ғарышқа үшатын және ірі кешенді өнеркәсіп шоғырланған аймақтарда болады. Қарапайым мысал ретінде кәдДмгі рентген аппаратын келтірейік. Адам рентгенге түскенде радиациялык сәуленің ніекті мөлшерін ғана алады. Оның зияны болмайды.

Ірі өнеркәсіп, атом реакторларының кдлдыктары, ғарыш кеме-лерінің сыныктары — барлығы зиянды сөулелер шығарады.

Сәулелік ауру, ақкан ауруы, катерлі ісік аурулары радиоактивті заттардың әсерінен болады.: әлсіздік, бас айналу, көздің бұлдырауы, жүректің айнуы, құсу, іш өту, терінщ бозаруы, қан кысымыньщ ауыткуы.

Жер шары бойынша адам бірнеше тарихи радиациялык апаттардың куәсі болып, зардап шекті. Мысалы, 1945 жылы АҚШ-тын Жапониядағы Хиросима, Нагасаки қалаларына атом бомбасын тастауының салдарынан күні бүгінге дейін мыңдаған адам­дар сәулелік аурудың зардабын шегуде. Одан кейінгі жылдары атом қаруларын суда, жер астында жене атмосферада сынау басталды. Сол сиякты ірі елдерде атом электр станциялары, мұз жарғыш кемелер, ядролық қондыргылары бар сүңгуір қайықтар кең түрде пайдаланыла бастады. Атом электр станциялары мен кемелерде сөәтсіздіктің болуы коршаған ортаға өте кауіпті. Оған Чернобыль АЭС-індегі апатты мысалға келтіруге болады. Апат кезінде атмосфераға радиоактивті зат­тар 3000 шақырым көлемінде тарады.

Біздің республикамызда 40 жылдан астам уакыт бойы Се­мей өңірінде, сол сияқты Тайсойған, Азғыр, Нарын жерінде 500-ден астам ядролық сынақ жасалғаны белгілі. Оның әрбіреуінің куаты Хиросимаға тасталған атом бомбасынан кем болмады.

Табиғи ортпаның биологиялық ластануы да ерекше орын ала­ды. Биологиялық ластаушыларға ауру туғызатын микроорга-низмдер, вирустар, құрттар, қарапайымдылар жатады. Олар ауа, су, топыракта, тірі организмдердің ішінде адамда кездеседі. Тек адам организмінде 500-дей паразиттер тіршілік етеді. Па­разиттер, мысалы, бүрге, маса, сүлік, кенелер адам денесін уақытша мекендеп, безгек, тырыскақ, қотыр, сүзек, оба ауру­ларын таратады. Бұл аурулардың көбісі жұқпалы әрі тез таралады. Ауру адамнан сау адамға ауру түрлері бірнеше жолмен жүғады. Мысалы, тұмау, қызылша, күл, шешек аурулары адам түшкіргенде, жөтелгенде ауа аркылы жұғады. Кейбір ауру түрлері азық-түлікпен таралады. Оларға дизентерия, тырыскақ, сальмонеллез, полиомиелит, т.б. аурулар жатады.

Аурудың енді бір тобы қан аркылы тарайды. Мысалы, бүрге, маса, сона, кандала, бит, кене, т.б. жәндіктер шаккан кезде вирустар канға түседі. Бұл аурулар тобына безгек, бөртпе, сүзек, оба, туляремия, мидың қабынуы (энцефалит), т.б. жатады.

Соңғы жылдары жүклалы аурулардың бір тобы жыныс жолдары арқылы кен таралуда. Бұлар: мерез, соз, ЖИЖС (СПИД), т.б. Солардың ішінде ЖИЖС — өте кауіпті ауру.

ІV. Үйге .§50 оқу.

V. 1. қоршаған орта сапасы қандай болу керек ?

2.Табиғатты ластаушы заттарды қандай топьарға бөледі.?

3.химиялық ластану дегеніміз не ?

4, биологиялық ластану дегеніміз не ?

5. радиактивті ластану ненің әсерінен болады ?

9-сынып

Сабақтың тақырыбы: Биосфераны қорғау..

Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларға тангыстыру. таныстыру.

2. Оқу матералдарын түсіне отырып,ойлау қабілетін дамыту.

3.қоршаған биосфераны қорғауға және еңбекке баулу.

Сабақтың әдісі: көрнекі талдау,сұрақ-жауап.

Сабақтың пән аралық байланысы: география,өсімдіктану.

Сабақтың көрнекілігі: альбом,суреттер.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

. ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

ІІІ. Қорытынды.

І. Амандасу,түгелдеу.

В.И.Вернадский биосфера туралы ілімін тұжырымдай келіп, ондағы тіршіліктін тракты дамуындағы адамның рөлін жоғары бағалайды. Ол: "Биосфераның болашағы адамның парасатты ақыл-ойына байланысты (ноосфера) бір қалыпты дамуы тиіс", — деді.

. Ол: "Егер адамзат табиғатты осылайша пайдалана берсе, бүкіл биосфера тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін", — деген болатын.

. Жер шарында жыл сайын 100 млрд т қазба байлыктары өндіріліп, 500 млн тоннадан астам химиялық заттар егістіктерге төгілді, 20 млрд т зиянды заттар мен 10 млрд т синтетикалык немесе қорытпа заттар, улы газдар қоршаған ортаға шығарылды.

Атмосферада көмірқышқыл газы көбейіп, керісінше, оттек азайып кетті. Сол сиякты ауадағы азот 110%-ға, азот диоксиді 7%-ға, ал күкірт 75%-ға көбейген.

Судың мұнай онімдері, өндіріс қалдыкқтары, ауыр металдар, улы химиялық заттармен ластануы етек алуда. Көптеген елдерде таза су сапасының төмендеуі, ауыз су тапшылығы байқалуда.. Топырақтын құнарсыздануы, шөлейттенуі, ластануы, батпақтануы, сорлануы мен топыракқ эрозиясы жер шарынын оңтүстік аймақарында жиі байқалуда.

Биосфера шегіндегі тепе-тендіктің бүзылуы бүкіл ғаламшардың тіршілігін түраксыздандыруда. Әсіресе климаттың өзгеруі адам баласын азьгқ-түлікпен камтамасыз етуді шектеуде. Жер шарындагы орман ағаштарының 50%-ға жуығы кесілген. Жануарлар дүниесі, сапалы жайылымдар жойылып отыр. барлык өсімдіктердің 10—15%-ы, жануарлар мен құстардың 226—400 түрі біржола жойылып кетсе, 1200 түрі жойылып кету каупінде түр.

Біріккен ұлттар Ұйымы (БҰҰ) жанын-дағы ЮНЕСКО (Білім, ғылым және мөдениет мәселелері жәніндегі Біріккен Ұлттар Үйымы) барлық елдердің табиғатты тиімді пайдалануы жөне корғауы максатьщда бағдарламалар қабылдап, оны қадағалап отырады. I Биосфера туралы ілім. Тіршілік бесігі. Ноосфера. Биосфера шегіндегі өзгерістер. Экожүйенін өзгеруі. Біріккен Үлттар Үйымы. ЮНЕСКО. Биосфераны корғау. Табиғатты тиімді пайдалану.

ІІІ.Тест

А) Автотрофтылар. В) Продуценттср. С) Саңыраукүлақтар мен ағзалар. D) Еткоректі жануарлар. Е) Бір жасушалы балдьтрлар.

1893. Өзінің тіршілік әрекетінде органикалық заттарды бейорганикалық заттарга айналдыратын ағзалар қандай топқа жатады?

А) Автотрофтылар. В) Продуценттер. С) Редуценттер.

D). Бір жасушалы бапдырлар

1894. Ас қорыту мүшелері қандай ұрық жапырақшасынан қалыптасады?

А) Эктодермадан. В) Энтодермадан. С) Мезодермадан. D Дәнекер ұлпасынан.

1895. Саңырауқұлақтар мен ұсақ ағзалар, органикалық қалдықты ыдыратушы - бұл: А) Консументтер. В) Продуценггер.C) Редуценттер. D) Еткоректі жануарлар. 1896. Су қоймасында мына ағзалардың қайсысы продуцент бола алады?

A) Шөп. В) Агаш. С) Балдыр. D) Мүктер. .

1897. Қай ағзалар редуцент бола алады? А) Балдыр мен қыналар.

B) Саңырауқұлак пен бактерия. С) Өсімдік пен балдыр. D) Бактерия мен балдыр.

898. Шөпқоректі жануарлардың биогеоценоздағы орны:

А) Продуцент. В) Автотрофтылар. С) Редуцент. D) Консумснт.

1899. Қай бірлестік биомассасы максималды өнімділігі жағынан ажыратылады?

А) Мұхит. В) Тундра. С) Аралас орман. D) Тропикалық орман.

1900.Адам санынын көбеюіне байланысты топырақ құнарлылығының кемуі кандай апатқа әкеліп соғады? А) Таза су кризисі. В) Энергетикалык кризис. С) Азық-түлік кризисі. D) Топырақ кризисі.

1901. Төмендегі қоректік тізбектің қайсысында энергия берілу дүрыс көрсетілген?

А) Түлкі —* жертесер —» жауын ку-рты —* түскен жапырак —* өсімдік.

В) Түскен жапыракқ— жауын қүрты — өсімдік — жертесер—► түлкі.

С) Өсімдік —» түскен жапырак —► жауын құрты —► жертесер — түлкі.

D) Өсімдік —* жертесер —* жауын құрты —* түскен жапырақ —" түлкі.

1902. Энергиянын. пирамидалык заңы бойынша, экологиялык пирамиданың бір трофикалық деңгейінен энергия ІІ-шісіне өтеді:

А) 10 % - тен астам болса. В) 50 % - тен астам болса. С) 10 % - тен аспаса.D) 20 % - тен аспаса. .

1903. Жыртқыштар - табиғи бірлестікте:

А) Қорек популяциясын жаңдандырады.

В) Қорек популяциясында дара санын кебейтеді.

C) Популяцияның даралар санына эсер етпейді. D) Тіршілік ортасына бейімделуге мүмкіндік береді. .

1904. Популяция дегеніміз -

А) Өсімдік, жануар, саны pay құлақтардың табиғи бірлестігі. В) Бір түрге дараларының, бслгілі бір жерде ұзак тіршілік ететін оқшауланған тобы

С) Тірі ағзалардың бір түрімен олар тіршілік ететін табиғи ортаның жиынтығы.

D) Бір түр дараларынң тіршілік ететін табиғи сферасы.

1905. Озон қабатындағы озон неден бұзылады?

А) Техногендік фреондар мен азот оксидінің (II) молекулаларыныц эсерінен. В) Инертті газдар молекуласынан. С) СО₂ молекуласынан. D) О. молекуласынан.

1906. Орман, тынымбақ, жасыл жамылғьшарға тән емес қызметтер;

А) СО₂ концентрациясының азайып, О₂ - мен баюы. В) Адамның емделіп, дем алуы. С) Жерасты суларын бір деңгейде устау. D) Адамды трансігортпен камтамасыз ету.

1907. Биологиялык зат айналым қайсыларының арасындағы арақатынас?

A) Топырак, есімдік, жануар, саңыраук^лак, микроағзалар арасында.

B) Өсімдік, жануар, саңырэуқұлак, микроағзалар арасында. С) Өсімдік, жануар, бактерияі/ар арасында.D) Өсімдік, жануарлар арасында..

1 908. Күн сәулесінің энергиясы, химиялык заттар энергиясына айналуы

қайсысының көмегімен жүзеге асады?

А) Продуценттер. В) Редуценттер. С) Консументтер D) Продуяенттер,

редуценттер.

3909. Озон қабаты - биосфера тіршшгіне жагдай жасайды, себебі:

А) Космостық сәулелену нәтижесінде тузіледі. В) Ультракүлгін сәуленің

етуіне тосқауыл болады. С) Атмосфераның ластануына жол бермейді.

D) Ауаны ластайды.

ІV. Үйге .§62 оқу.

1910. Озон кабаты азот оксиді мен көмірсутектің катысуымен О₂

молекуласынан нснің эсерінен түзіледі?

А) Ультракүлгін сэуле эсерінен. В) Инфрақызыл сәуле зсерінен.

С) Жарык сэулелерінің эсерінен. D) Рентген сэулелерінің эсерінен.

E) Гамма сэулелерінің эсерінен.

1911. Топырақтағы қарапайымдылар бактериялармен коректенеді, себебі зат айналымда олар:

А) Өсімдік қалдығын І-ші бұзушылар. В) Микроағзалар санын реттейді.

C) Фотосинтез процесінде органикалық заттар түзеді.

D) Жырткыштар санын реттейді.

1912. Органикалык заттардың ыдырауы жылдамырақ жүреді:

А) Шөлде. В) Саваннада. С) Дымқыл тропикалық ормандарда. D) Тундрада.

1913. Биосфера дегеніміз -

А) Жер ғаламшарының тіршілік бар аймағы. В) Жер ғаламиіарындагы тіршілік жоқ аймак. С) Жердің өткен заманда ғана тіршілік болған аймағы. D) Жердің ауа қабаты..

Тест ІV Тоқсан 9-сынып

А) Автотрофтылар. В) Продуценттср. С) Саңыраукүлақтар мен ағзалар. D) Еткоректі жануарлар. .

1893. Өзінің тіршілік әрекетінде органикалық заттарды бейорганикалық заттарға айналдыратын ағзалар қандай топқа жатады?

А) Автотрофтылар. В) Продуценттер. С) Редуценттер.

D). Бір жасушалы бапдырлар

1894. Ас қорыту мүшелері қандай ұрық жапырақшасынан қалыптасады?

А) Эктодермадан. В) Энтодермадан. С) Мезодермадан. D Дәнекер ұлпасынан.

1895. Саңырауқұлақтар мен ұсақ ағзалар, органикалық қалдықты ыдыратушы - бұл: А) Консументтер. В) Продуценггер.C) Редуценттер. D) Еткоректі жануарлар.

1896. Су қоймасында мына ағзалардың қайсысы продуцент бола алады?A) Шөп. В) Агаш. С) Балдыр. D) Мүктер. .

1897. Қай ағзалар редуцент бола алады? А) Балдыр мен қыналар.

B) Саңырауқұлак пен бактерия. С) Өсімдік пен балдыр. D) Бактерия мен балдыр.

898. Шөпқоректі жануарлардың биогеоценоздағы орны:

А) Продуцент. В) Автотрофтылар. С) Редуцент. D) Консумснт.

1899. Қай бірлестік биомассасы максималды өнімділігі жағынан ажыратылады? А) Мұхит. В) Тундра. С) Аралас орман. D) Тропикалық орман.

1900.Адам санынын көбеюіне байланысты топырақ құнарлылығының кемуі кандай апатқа әкеліп соғады? А) Таза су кризисі. В) Энергетикалык кризис. С) Азық-түлік кризисі. D) Топырақ кризисі.

1901. Төмендегі қоректік тізбектің қайсысында энергия берілу дүрыс көрсетілген?

А) Түлкі —* жертесер —» жауын ку-рты —* түскен жапырак —* өсімдік.

В) Түскен жапыракқ— жауын қүрты — өсімдік — жертесер—► түлкі.

С) Өсімдік —» түскен жапырак —► жауын құрты —► жертесер — түлкі.

D) Өсімдік —* жертесер —* жауын құрты —* түскен жапырақ —" түлкі.

1902. Энергиянын. пирамидалык заңы бойынша, экологиялык пирамиданың бір трофикалық деңгейінен энергия ІІ-шісіне өтеді:

А) 10 % - тен астам болса. В) 50 % - тен астам болса. С) 10 % - тен аспаса.D) 20 % - тен аспаса. .

1903. Жыртқыштар - табиғи бірлестікте:

А) Қорек популяциясын жаңдандырады.

В) Қорек популяциясында дара санын кебейтеді.

C) Популяцияның даралар санына эсер етпейді. D) Тіршілік ортасына бейімделуге мүмкіндік береді. .

1904. Популяция дегеніміз -

А) Өсімдік, жануар, саны pay құлақтардың табиғи бірлестігі. В) Бір түрге дараларының, бслгілі бір жерде ұзак тіршілік ететін оқшауланған тобы

С) Тірі ағзалардың бір түрімен олар тіршілік ететін табиғи ортаның жиынтығы.

D) Бір түр дараларынң тіршілік ететін табиғи сферасы.

1905. Озон қабатындағы озон неден бұзылады?

А) Техногендік фреондар мен азот оксидінің (II) молекулаларыныц эсерінен. В) Инертті газдар молекуласынан. С) СО₂ молекуласынан. D) О. молекуласынан.

1906. Орман, тынымбақ, жасыл жамылғьшарға тән емес қызметтер;

А) СО₂ концентрациясының азайып, О₂ - мен баюы. В) Адамның емделіп, дем алуы. С) Жерасты суларын бір деңгейде ұстау. D) Адамды транспортпен қамтамасыз ету.

1907. Биологиялык зат айналым қайсыларының арасындағы арақатынас?

A) Топырак, есімдік, жануар, саңырауқұлақ, микроағзалар арасында.

B) Өсімдік, жануар, саңырэуқұлак, микроағзалар арасында. С) Өсімдік, жануар, бактерияі/ар арасында.D) Өсімдік, жануарлар арасында..

1 908. Күн сәулесінің энергиясы, химиялык заттар энергиясына айналуы

қайсысының көмегімен жүзеге асады?

А) Продуценттер. В) Редуценттер. С) Консументтер D) Продуяенттер,

редуценттер.

3909. Озон қабаты - биосфера тіршшгіне жагдай жасайды, себебі:

А) Космостық сәулелену нәтижесінде тузіледі. В) Ультракүлгін сәуленің

етуіне тосқауыл болады. С) Атмосфераның ластануына жол бермейді.

D) Ауаны ластайды.

1910. Озон кабаты азот оксиді мен көмірсутектің катысуымен О₂

молекуласынан нснің эсерінен түзіледі?

А) Ультракүлгін сэуле эсерінен. В) Инфрақызыл сәуле әсерінен.

С) Жарык сэулелерінің эсерінен. D) Рентген сэулелерінің эсерінен.

E) Гамма сэулелерінің эсерінен.

1911. Топырақтағы қарапайымдылар бактериялармен коректенеді, себебі зат айналымда олар:

А) Өсімдік қалдығын І-ші бұзушылар. В) Микроағзалар санын реттейді.

C) Фотосинтез процесінде органикалық заттар түзеді.

D) Жырткыштар санын реттейді.

1912. Органикалык заттардың ыдырауы жылдамырақ жүреді:

А) Шөлде. В) Саваннада. С) Дымқыл тропикалық ормандарда. D) Тундрада.

1913. Биосфера дегеніміз -

А) Жер ғаламшарының тіршілік бар аймағы. В) Жер ғаламиіарындагы тіршілік жоқ аймак. С) Жердің өткен заманда ғана тіршілік болған аймағы. D) Жердің ауа қабаты..

ҮІтарау