§32. Генетикаға кіріспе. Мендельдің гибридологиялық әдісі

Генетика ғылымы. Адамды өте ерте кезден-ак бидай дәнінен бидай өсімдігі өсетіні, ақ койдан ак козы туатыны, тауьщ жұ-мыртқасынан балапан шыгатыны таңғалдырыл келді. Өсімдіктер мен жануарлар өз ата-аналарынын көптеген белгілерін қайта-лайды. Бір үйдегі балалар да өз өке-шешелеріне, аға-інілеріне, апа-қарындастарына үксайды. Үқсастыктарымен катар кейбір өзгешеліктері де байкалады. Мүның себебі неде? Бүл сүрактардың шешімі генетикалык зерттеулер нөтижесшде табылды.

''Генетика ғылымы казіргі заманғы биологияның негізі. Ол тірі организмдерге тән бір-біріне байланысты екі касиетті — тұкым куалаушылық пен өзгергіштікті зерттейді.

^J Тщым цуалаушылыц деп организмдердің өз белгілері мен касиеттерін және даму ерекшеліктерін үрпактарына беру кабілетін айтады.

„ Өзгергіштік, керісінше, организмдердін жаңа белгілер мен касиеттерге ие болуы. Кез келген организмдегі жаңа белгілер езгергіштікке байланысты қалыптасады, ал түкым куалаушылык сол белгілердің үрпактан-үрпакка берілуін камтамасыз етеді. Әсімдіктер мен жануарлардын сан алуан түрлері және олардың өр қилы тіршілік орталарына бейімделуі осы тұқым куалау­шылык пен өзгергіштіктің нәтижесі. Тіпті жер бетінде бір жүмырткалык егіздерден басқа бір-біріне айны катесіз ұқсас екі адамды кездестіру мүмкін емес. Адамдардағы көздің, терінін, шаштың түсі, кұлактың, мұрынның пішіні, окуга зеректік, спорт пен музыкаға қабілеттілік, т.б. көптеген белгілер де тұкым куалаушылык пен өзгергіштікке байланысты калыптаскан. Ерте-дегі адамдар үй хайуанаттары мен мәдени есімдіктердің өнімділігін жаксарту ушін тірі организмдерге тон осы касиеттерді пайда-ланған. Бірак оларға түкым куалау заңдылыктары мен езгер-гіштіктід себептері көпке дейін белгісіз, түсініксіз болды.

Мендельдің гибридологияльщ әдісі. Чех ғалымы Грегор Мендель белгілердің түкым куалау занлылыктарьгл ашып, генетика ғылы-мының негізін калады. Ол 1822 жылы Чехияның Гинчица дегеп елді мекенінде кедей шаруанын отбасында дүниеге келді. 184d жылы Брюнне (казіргі Брно) каласындагы Августин монастрына тындаушы болып орналасты. Оны бітірген соң Вена университетше түсіп, екі жылдай жаратылыстану мен математиканы окып үирендь Мендель 1856 жылы монастырьға кайтып келіп, өмірінін соңына дейін монах кызметін атқарды. Венада окьш жүрген кезден-ак

97

9-сынып .

Сабақтың тақырыбы:Мендельдің гибридологиялық әдісі.

Сабақтың мақсаты:

1.Оқушылар генетика ғылымы туралы түсініктр беру.

Мендельдің гибридологиялық әдісімен таныстыру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын өмірмен

байланыстыру арқылы білім-біліктігін дамыту.

3.Оқушылардың бойына ұлттық рухты сіңіріп,

адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: Ұжымдық

Сабақтың әдісі: баяндау, сұрақ-жауап,СТО элементін пай-у.

Сабақтың пән аралық байланысы: Өсімдіктану, Жануартану,

Математика. Тарих

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа, Мендельдің портреті,

электронды оқулық.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу,

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары,

1. Генетика ғылымы нені зерттейді?

2. Григор Мендельдің қысқаша өмірбаяны.

3. Зерттеу жұмысына Г. Мендельдің гибридологиялық әдісі.

Мына терминдерге анықтама беру. Тұқым қуалаушылық, Өзгергіштік, Генетика. Геттика (грекше депезіз — тууға қатысты) дегеніміз — организмдердін тұкым қуалаушылығы мен өзгергіштігін зерттейтін биологиялык ғылым. Генетика ғылым ретінде XX ғасырдың бас кегзінде белгілі болды. Генетиканың қалыптасуына: а) XIX ғасырда өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығынын дамуы; ө) өсімдіктер және жануарлар селекциясы; б) Ч.Дарвиннің "түрлердін пайда болуы", "Үй жануарлары мен өсімдіктердІң өзгергіштігі"; в) 1980—1990 жыддарда редукциялық беліну, өсімдік-тердің ¥рыктануы — кариокинездін ашылуы; г) өрбір түрге хромосома санының турақты болу занынын шыруы; г) 1900 жылы үш ғалымныд —Де Фриз (Голлан-дяя), Корренс (Германия), Чермак (Австрия) 1866 жылы ашқан .

Грегор Мендельдің өсіаддіктер буданы белгілерінің тұкым қуалау заңын екінші рет растығын дәлелдеп, кайта ашуы әсер еткен. Кейін генетика өзінше ғылым болып бөлінді. Тұқым қуалайтын өзгергіштік, мутация, тұқым қуалаудың хромосома теориясы анықталды.

1920 жылдары рентген сәулелері мутацияның пайда болуына әсер ететіндігі белгілі болды. 1940 жылы тұқым қуалау ақпаратының материалдық тасушысы (негізі) ДНК.

ІІІ. Тест

1. Баламалы белгілер:

а - әр түрлі,ә - қарама-карсы, б - тәуелсіз; в - бірдей.

2. Диплоидты:

а - сперматозоидтар, ө - зиготалар, б - жұмыртқажасушалар, в - аталық жасушалар.

3. Таза тармақ – бұл: а - гомозиготалар,ө - ғетерозиготалар,

б - ұрықсыз,в — оңшауланған.

4. Басымдылык, заңының мәні:

а - бір ағза екіншісіне басымдык жасайды, а - будандарында тек бір ғана белгі пайда болады, б - будандарында қажетті белгі пайда болады, в - будандарында басым белгі пайда болады.

5. Фенотип - бұл:

а - аяға (фонға) байланысты,

ә - гендердің жиыытығы,

б - сырткы белгілер жиынтығы,

в - сыртқы және ішкі белгілерге байланысты.

ІV. Үйге 1.§32 0қу.

2. Реферат жазу 1-оқушы

«Григор Мендельдің өмір баяны және еңбектері»

9-сынып 15.01. ж

Сабақтың тақырыбы. Мендельдің біріншіжәне екінші заңдары.

Сабақтың мақсаты:

1.Оқушыларға моногибритті будандастырутуралы түсініктер

беру, Мендельдің біріншіжәне екінші заңдарымен танысу.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын оқи

отырып, генетика есептерін шығару және ойлау қабілетін дамыту.

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу

Сабақтың түрі:

Сабақтың әдісі: СТО элементін пай-у, есептер шығару.

Сабақтың пән аралық байланысы: Өсімдіктану, Жануартану,

Математика.

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІV. Бекіту

V. Үйге тапсырма беру.

VІ Бағалау. .

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу,

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары,

4. Генетика ғылымы нені зерттейді?

5. Григор Мендельдің қысқаша өмірбаяны.

6. Зерттеу жұмысына Г. Мендельдің гибридологиялық әдісі.

ІІІ. Г .Мен де льдің жасаған тәжірибесі. Мендельдің І заңы.

. Моногибридті деп бір ғана белгілерімен ажыра-

гатын формаларды будандастыруды айтады. Ғ₁ алынған буданды талдау барысында Г.Мендель буданға ата-анасыньщ тек бір ғана белгісі берілетін-е

көз жеткізді. Мысалы, тегіс қабықты тұкымды бұршакты,бұдыр тұкымды

бұршақпен будандастырғанда, бірінші ұрпакта алынған тқымдар түгелімен тегіс кабыкты болған. Ғ_} буданда белгіні доминантты (басым) деп, көрінбей қалған белгіні рецессивті (басылынкы) дейді. Бұл заңдылықты, басымдылық заңы немесе біріншг црпацтыц біркелкілігі деп атайды. Бүл — Г.

Менделъдің біріниіі зацы. Басым болған «А», рецессивті «а» , будан «Ғ», ата-анасы «Р», будандастыру «х» , ♀ ,♂ белгілеулер бар.

Аллелбді ген- қарама –қарсы ген.

ІІ. Заңы. Белгілердің ажырау заңы. 8023 тұқымның 6022 сары, 2001 жасыл тұқым 3:1 қатынасында. Дигибридті ... три., полигибрид.

ІV.Тест

1. Бұршақ түйірінің түсі мыналарды аныктайды:

а - жарық түсу күшін,ә - өзіне тән ерекше нәруызды,

б - ата-енелері пигменттерінің араласуын,в - кездейсок.тықты.

аллелді гендер, Гомозиготалы, Гетерозиготалы,Басымдық белгі(доминантты), Басылыңқы белгі(рецессивті), Дидиплоидттық(гетерозиготалы)

2. Екінші ұрпақтың будандары қандай тозаңдану жолымен алынған?

а — айкас, ө - өздігінен, б - қолдан, в - желмен.

3. Өсімдіктермен шағылыстырған кезде арақатынасы 3:1 екені байкдлады:

а - сары және жасыл тұқымды, ә - сары тұкымды,б - жасыл тұкымды,

в - орта жағдайларына байланысты.

3. Гомозиготалы: а - Аа, аа, ө - АА, Аа, б - АА, аа, й - аа, Аа.

6. Шағылысу кезінде біркелкілік пайда болады: а — гомозиготалар,

ә - гетерозиготалармен бірге гомозиготалар,б - гетерозиготалар,

в - басылыңқы гомозиготамен бірге басым гомозигота.

V. Үйге 1.§331-кесте

Мендельдің бүршақ іріктемелерін будандастыруға жүргізген тәжірибелерінің нәтижесі

Бұршаңтын белгілері	Ата-аналары	Бірінші үрпақ будандары Ғг	Екінші будандык үрпак Ғ., (сандык аракатынасы)	Жалпы саны
Тұқымның түсі	сары	барлығы сары түкымды	сары — 6022	8023
	жасыл		жасыл — 2001
Сабактың биіктігі	биік	барлығы биік	биік - 787	1064
	аласа		аласа — 277
Гүлінің орналасуы	ңолтығында	барлығы сабағынын қолтығында	колтығында — 651	858
	төбесінде		төбесшде — 207
Гүлінін рені	КЫЗЫЛ	барлығы кызыл гүлді	қызыл гүлді — 705	929
	ақ		ак гүлді — 224

9-сынып 19.01.

Сабақтың тақырыбы: Аллельді гендер. Фенотип және генотип.

Сабақтың мақсаты: Моногибритті будандастыруға түсініктерді одан

әрі жалғастыра отырып, Мендельдің біріншіжәне екінші

заңдарымен танысу.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын

оқи отырып, генетика есептерін шығару және

ойлау қабілетін .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: Зерттеу

Сабақтың әдісі: СТО элементін пай-у, Зертханалық жұмыс.

Сабақтың пән аралық байланысы: Өсімдіктану, жануартану,

математика,шеттілі.

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу,

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Аллельді тендер. Мендель "Организмнің кез келген белгісі өзінің арнайы факторымен аныкталады, ал ол факторлар ата-аналарынан ұрпақтарына гаметалар аркылы беріледі", — деді. голландиялық биолог, генетик В.Л.Иогансен ол факторларды ген деп атады, ал америкалык генетик Т.Морган 'Тендер хромосомаларда орналаскан", — деп түжырымдады.Ген организмнің нақты бір белгісін анықтайды. Кез келген белгінің бірдей немесе екі түрлі көрінісін анықтайтын жұп тендер аллельді гендер деп аталады. Қай организм болсын, оның дене (сома) клеткасында хромосомалар жұп күйінде болатыны белгілі, оларды гомологті (ұрп) хромосомалар деп атайды. Аллельді тендер осы гомологті хромосомалардың бірдей үлескілерінде орналасқан. Аллельді гендер доминантты және рецессивті болуы мүмкін. Аллельді гендерді латын әріптерімен белгілеп, доминантты генді бас әрігшен (А), ал рецессивті генді кіші әріппен (а) керсетеді.

Организмнід өз ата-аналарынан гаметалар аркылы қабылдаған гендердің толық жиынтығын генотип деп атайды. Генотипіне карай организм гомозиготалы немесе гетерозиготалы болуы тиіс. Гомо-зиготалы деп аллельді гендердің екеуі де доминантты — АА не екеуі де рецессивті — аа болатын организм. Олардан түзілетін гаметалар да бір типті болады. Гетерозиготалы организмнін аллельді гендері екі түрлі — Аа . Сондықтан түзілетін гаметалар да екі түрлі: біреуінде доминантты А гені, екіншісінде — рецессивті а гені болады.

Фенотип дел организмнін ішкі және сырткы белгілерінің жиын-тығын айтады, яғни тұкымның түсі мен пішіні, гүлінін, реңі, сабағының биіктігі, т.б. біреуіңің доминантты белгісі жарыққа шыққан жағдай толық доминанттылыкты көрсетеді. Бірақ, табиғатта толык емес доминантты-лык құбылысы да кездеседі. Ол кезде ата-аналарының екі белгісі де көрінбей, аралық сипаттағы жаңа белгі жарыққа шығады. Өйткені кейбір доминантты белгілер рецессивтілерге толыкқ басым-дылық қасиет көрсете алмайды. Бұл құбылысты аралық сипаттагы туқым қуалау немесе толық емес доминанттылыц деп атайды.

ІІІ. Бекіту. 2-зертханалық жұмыс

Тақырыбы. Асбұршак өсімдігінің әр түрлі іріктемелерінің ерекше белгілерімен танысу.

Мақсаты. Асбұршактың түрлі іріктемелерінің ерекше белгілерімен танысып, олардың кайсысынын, доминантты, қайсысының рецессивті екенін аныктау.

Қажетті құрал-жабдықтар: сызғыш, калам.

Орындалуы. Окулыктағы 1-кестені дөптерге көшіріп жазыңдар. Кестеде асбүршақтың 4 белгісі бойынша будандастыру нәтижелері келтірілген. Тәжірибе жүргізуге алынған іріктемелердід саны — 8. Осы кестені пайдаланып, мынадай сұрактарға жауап беріңдер.

1. Асбұршақтың 8 іріктемесінің ерекше белгілері кандай?

2. F₁ будандарынын көрінісіне карап, белгілердің қайсысы доминантты және қайсысы рецессивті екенін атап көрсетіндер.

3.Ғ₂ будандарының сандық арақатынасы нені көрсетеді?

4. Кестедегі будандастыру нәтижелеріне қарап, Мендель тұжырымдаған тұқым қуалаушылыктың заңдылықтарын айтып беріндер (Мендельдің 1- және 2-заңдары).

ІV. Үйге 1.§34

V. 1. Моногибридті будандастыру дегеніміз не? 2. Бірінші ұрпак будандарының біркелкілік ерсжесінің мәні неде? 3. Қандай белгілерді доминантты және рецессивті деп атайды? 4. Екінші ұрпақта байқалған белгілерді: ажырауын қалай түсінуге болады?

9-сынып 22.01. ж

Сабақтың тақырыбы: Гендердің тіркесіп тұқым қуалауы

Жыныс генетикасы.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларды Т.Морганның тіркесіп тұқым қуалау

заңымен таныстыру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын

генетика заңдылықтарын еске ала отырып,есептерін

шығара отырып, ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: дәріс

Сабақтың әдісі: СТО элементін пай-у,

Сабақтың пән аралық байланысы: Өсімдіктану, жануартану,

математика,шеттілі.

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу,

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру. Кез келген хромосомада бір емес көптеген гендер орналасқан. Осындай бір хромосомада орналаскан гендердің тұқым куалау ерекшелігін америкалык генетик Т.Морган зерттеді. Ол өз шәкірттерімен бірге 1910 жылдан бастап бірнеше жыл бойы жеміс шыбыны — дрозофилаға тәжірибе жүргізді, тәжірибеде жетілген қанатты сүр шыбьшды жетілмеген канатты кара шыбынмен будандастырғанда — бірішні ұрпактағы барлық шыбындар біркелкі жетілген қанатты сүр денелі болып шыққан. Бұл тәжірибеден дененің сұр түсті болуын және жетілген қанатты анықтайтын гендер — басымдылық қасиеті бар доминантты гендер екені көрінеді.Морган тәжірибені әрі қарай жалғастырып, осы Ғ₁- сұр денелі жетілген қанатты ♂ -ты қара денелі жетілмеген қанатты ♀ шыбынмен кері будандастырғанда — Ғ₂ тең мөлшерде ата-аналарына ұксас сұр денелі жетілген қанатты және қара денелі жетілмеген қанатты екі түрлі шыбындар алынған.

Бұл жағдай дененің түсі мен қанаттың дамуын анықтайтыі гендердін бір хромосомада орналасқанын және олардың бірлесіп тұкым қуалайтынын керсетеді. Мейоздык беліну кезінде жұп хромосомалар жас клеткаларға бір-бірден ажырал кетеді. әр ] хромосомада орналаскан гендер сол бірлескен күйінде бір гаметага түседі. Сол себепті, Ғ₁- ғы ♂ будан шыбынынан тек екі түрлі гамета түзіледі. Бір хромосомада орналасқан гендердің бірлесіп тұкым қуалауы гендердің тіркесуі немесе тіркесі, тщым қуалау деп аталады. Морган заңы деп те атайды. Толық тіркесу

♂ х ♀

Ғ ₁

қара денелі жетіл-ген қанатты — 50%

Сұр денелі жетіл меген қанатты — 50%

Бір хромосоманың бойында орналаскан және тіркесіп тұқым қуалайтын

гендер тіркесу тобын құрайды.тіркесу топтарының саны әр организмнің жұп хромосом санына байланысты. Мыс.др.шыбынында 8 хр-м болса 4 тіркесу тобын құрайды. ІІІ. Бекіту. Тест сұрақтары.

1. Хромосомада тендер біріне-бірі жақын болса, соғүрлым:

а - олардың арасында айкасу сирек болады;

ә - олардың арасында айкасу жиірек болады; б - айқасу болмайды.

2. Гетерогаметалы:а - гаметаның бір типін түзеді; ә - гаметаның екі типін түзеді; б - гаметаның үш типін түзеді.

3. Түкым куалаудың хромосомалык теориясын ең алғаш калыптастырған:

а - Г. Мендель; ә - Т. Морган; б - Г. де Фриз; в - Н. Вавилов.

4. Егер диплоидты жиынтык 8-ге тең болса, дрозофилада жыныс-тың тұкым қуалауына хромосомалардың неше жұбы жауап береді?

а - 4 жұп ә - 2 жұп, б -1 жұп

ІV. Үйге 1.§35. оқөушыға жеке тапсырма беру.

реферат «Т.Морган еңбегі және өмір».

9-сынып

Сабақтың тақырыбы:Жыныс генетикасы.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларды жыныс генетикасын анықтау

әдістерімен таныстыру. Аутосом туралы түсінік беру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын

генетика заңдылықтарын еске ала отырып,есептерін

шығара отырып, ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: аралас.

Сабақтың әдісі: көрнекі баяндау.СТО элементін пай-у,

Сабақтың пән аралық байланысы:жануартану, математика,

шеттілі.

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу,

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Жыныстың хромосомалық анықталуы. Табиғатта кездесетін барлық дара жынысты организмдерде аталық жөне аналық даралардың арақатынасы, шамамен, 1:1-ге тен болады.

Мысалы, дрозофила шыбынының дене клеткаларында 4 жұп хромосома болады. Олардың үш жұбы аталық және аналықтарында ұқсас келеді, оларды аутасомалар деп, ал екі жыныста екітүрлі болатын соңғы жұбы жыныстық хромосомалар деп атайды. Осы жыныстық хромосомаларына байланысты организмнің жынысы анықталады. Аналық. шыбынның жыныстык, хромосомалары өзара ұксас келеді, оларды XX деп белгілейді. Аталық шыбында бұл хромосомалар екі түрлі, олардын біреуін X, екішпісін У деп белгілейді аталық. шыбында екі түрлі сперматозоид түзіледі, оның бірінде X, екіншісінде У хромосома болады. Егер жұмыртка клеткасы X хромосомасы бар сперматозоидпен ұрықтанса, аналык организм (XX), ал У хромосомасы бар спермато­зоидпен ұрықтанса, аталық организм (ХУ) дамып жетіледі.

Адамның дене клеткаларындагы 46 хромосома — 23 жұп құрайды. Мұны диплоидті жиынтық деп атай-ды. Ал гаметаларда диплоидті жиын-тыктың тең жартысы — 23 хромо­сома ғана болады. Мұны гаплоидті жиынтық деп атайды. Оның 22-сі аутосома, біреуі жыныстық хромо­сома болады.

44+ХХ (аналык жыныс) 44+ХУ (аталық жьшыс)

ІІІ. Мына сөздерге түсініктеме бер.Тіркесіп тұкым куалау.

Аутосомалар. Жыныстыкқ хромосомалар.

1. Егер хромосомалардың диплоидты жиынтыгын 2п деп белгілесе,

онда қалыпты аутосома: a - 2n-2; ә — 2п; б - 2п+2 болады.

2. Аутосомалар - бұлар мынадаи хромосомалар:

а - еркектер мен әйелдерде біркелкі болады;

ә - еркектер мен әйелдерде ерекшеленеді;

б - әйелдерде біркелкі, еркектерде әр түрлі болады.

3. Адам қоғамындағы X және У хромосомалардың арақатынасы

қандай?

а - 50% X жөне 50% У; ә- 75%Хжәне25%У; б- 25%Хжәне 75% У.

ІV. Үйге 1.§35. өз бетімен жұмысты орындау. 107 бет.

♀ Г 44+ХХ ♂ Г44+ХУ ♀ 6+ХХ ♂6+ХУ

қандай гамета түзіледі?

V. І. Рефератты тыңдау.

2.Карточкамен жұмыс.

3. Есептер шығару.

ІІ. Сұраққа жауап беру.

1. Тіркесіп тұкым куалау дегеніміз не?

2. Не себепті тіркесу бұзылады?

9-сынып

Сабақтың тақырыбы: Модификациялық өзгергіштік.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларды модификациялық өзгергіштіктің биологиялық ерекшеліктерімен және оның түрлерімен таныстыру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын

меңгеру, ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі:

Сабақтың әдісі: көрнекі баяндау.СТО элементін пай-у,

Сабақтың пән аралық байланысы:жануартану, математика, Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба, кесте.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау

.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу, .

Модификациялык өзгергіштік. Кез келген организм накты бір орта жағдайларында дамып жетіледі. Сондыктан қоршаған орта факторлары, организмнің құрылыс ерекшеліктері мен тіршілік әрекеттерін өзгертуі мумкін. Бір түрге жататын даралар арасында қандай да бір айырмашылыктың пайда болуы өзгергіштікті көрсетеді. екішпі бір өзгерістер тек сол организмнің өзінде ғана байкалып, келесі ұрпактарында көрінбеуі мүмкін. Олай болса, өзгергіштіктін тұкым куалайтын және түкым куаламайтын формаларын ажыратады. Сырткы орта жағдайларының өсеріне байланысты тұқым куаламайтын өзгерістердің қалыптасуын модификациялқ өзгергіштік деп атайды. Мысалы, бақбақ өсімдігінің тамырын екіге бөліл, біреуін жазық жерге, екіншісін тауға апарып отырғызса, екі түрлі орта жағдайында олар бір-біріне ұқсамай, өзгеше болып еседі. Тауда өскен бакбак жазык жердегі бакбаққа карағанда өте аласа, жапырақтары майда болады. Егер осы тауда өскен бақбактың тұкымдарын жинап алып, жазық жерге сепсе, одан қалыпты жағдайдағы бакбак өсіп шығады.Ал жер бетінде, жартылай суда және толығымен су астында өсетін болса, сол орта жағдайларына байла­нысты жапырактары өзгеріп, түрлі пішін-ге ие болады Тілті жартылай суда өсіп түрған бір есімдіктің өзінде пішіндері үш түрлі жапырак бар: судан шығып түрғандары — жебе төрізді, су бетіндегілері — жүрек тәрізді, ал су астындағы жапырактар — таспа тәрізді. Коп жағдайда модификациялык өзге-рістер организм үшін пайдалы, яғни оның тіршілік ортасына жақсы бейімделуі болып табылады. Мысалы, климаты құрғак,, ыстык аудандардың ұрғындарындатерінін, пигменттілігі жоғары келеді.

ІІІ. Зертханалық жұмыс №3. «Модификациялық өзгергіштік,вариациялық қатар сызбасын түзу»

ІV. Үйге 1.§36

V. 1.Аутосомдар деген не ?

2. Аталық жыныс хромосомдары қалай білгіленеді ?

3. Аналық жыныс хромосомдары қалай білгіленеді ?

4. Тіркесіп тұкым куалау дегеніміз не, Не себепті тіркесу бұзылады?

9-сынып

Сабақтың тақырыбы: Мутациялық өзгергіштік.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларды мутациялық өзгергіштіктің биологиялық ерекшеліктерімен және оның түрлерімен таныстыру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын

меңгеру, ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: . аралас

Сабақтың әдісі: эврикалық сұбхат,топтастыру

Сабақтың пән аралық байланысы:жануартану, математика,

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба,

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу, .

Мутациялық өзгергіштік дегеніміз- кездейсок пайда болған тұқым қуалайтын өзгерістер. Хромосомдар саны мен құрылысының және гендегі өзгерістерне байланысты.

. Хромосомдар саны өзгеруіне байланысты полиплиодия ж\е гетероплоидия. Мәдени өсімдіктердің полиплоидті формаларында клетка көлемі ұлғаяды,ядролары ірі болады,цитоплазмадағы нәруыздың, көмірсулардың,май мөлшері артады.

Полиплоидия кезінде хромомсомдар саны гаплоидты жиындыққа екі еселенеді. Гетероплоидия – хр.санының еселенбей артуы немесе кемуі.

Гендік мутация кезінде геннің құрылысы,нуклеотидтердің орналасу реті бұзылады. Басқа нәруыз синтезделеді.

Мутагендік факторлар – қоршаған ортаның жағдайына байланысты болатын мутациялық өзгеріс. Оның түрлері: физикалық,химиялық,биологиялық. Н.И. Вавилов «Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі гомологтік қатар заңы» деп аталады.

ІІІ. 152. Дұрыс жауабын таңдаңдар.

1. Өзгергіштік - бұл:

a - ағза қоректенуінің өзгеруі,

ө - ұрпақтардың ататектерден айырмашылығы,

б - генотиптің фенотиптен айырмашылығы.

2. Модификациялы өзгергіштік: а - тұкым куалауга беріледі,

ә - орта жағдайларына байланысты тұқым қуалау бойы

ө ~ жакын туысты түрлер әркашан мутациялаиды, б - жакьш туысты түрлердің генотиптері біркелкі болады, в - жақын туысты түрлердің фенотиптері біркелкі болады.

2. Бидайдың мына үдерісіне ұқсас қай өсімдіктердің мутация­ны күтуге болады? а - сұлы, ө - күнбағыс, б - асбұршак, в - қызан.

б - генотипке байланысты,

в - түкым куалау бойынша берілмейді.

3. Генотиптін фенотиптік көрінісі мыналарга байланысты: а - әрқашан нактылы генге, ә - нақтылы геннің ортамен өзара әрекетіне,

б - нактылы геннің ортамен және өзге гендерімен өзара әрекетіне,

в - ортаға байланысты еместігіне.

4. Модификациялык өзгергіштік: а — кездейсоқ сипаты бар,

ә - бейімделгіштік сипаты бар,б - дәл осы популяциядагы тек бір дараға ғана тән, в - тұқым қуалау сипаты бар.

5. Өзгергіштігі тұқым қуалау болып табылады: а - модификациялык,

ө - мутациялык және үйлесімділік, б -модификациялык ж\е мутациялык,

в - үйлесімділік және модификациялык

6. Үйлесімді өзгергіштік мыналарга байланысты: а - мутацияға,

ә - орта жағдайына,

б - тендер өзара әрекетіне,

в - жыныстык көбеюге.

7. Мутация елшем бірлігі: а - ген,

ә - хромосома, б - мутон.

8. Мутация жиілігі мыналарға байланысты: а - нактылы тенге,

ө - дарактың биологиялык түріне, б - хромосомадағы тендер санына, в - дүрыс жауабы жок.

а - жакын туысты түрлердің үксас түкым куалау өзгерг тігі болады,

ІV. Үйге 1.§37

9-сынып

Сабақтың тақырыбы:Адам генетикасы.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларды адам генетикасын зерттеу әдістерімен таныстыру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын

меңгеру, ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: . аралас

Сабақтың әдісі: эврикалық сұбхат,топтастыру

Сабақтың пән аралық байланысы:жануартану, математика,

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба,эврикалық сұбхат.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу, .

Генеалогиялық әдіс. Бұл әдісте — адамның ата тегіне шежірелік сызбанүсқа құрылып, оған талдау жасалады. Талдау нәтижесінде сол адамдағы қандай да бір айрыкша белгінің немесе аурудың бірнеше ұрпақ бойы туыстары арасында тұқым куалау ерекшелігі анықталады. адамның өзімен, оның туыстарымен тікелей байланыс жасап, кажетті мәліметтер алу аркылы дұрыс диагноз қойып, болашақ ұрпақ туралы тиімді кеңес бере алады.

Генеалогиялык әдіс аркылы гемофилия, қант диабеті,туа біткен кереңдік, шезофрения,катаракта ауруының бірнеше ұрпақ бойы тұқым тұқым қуалайтын ауруларды ғана емес, адамның басқа да қасиеттеріді анықтайды.

Цит Генеалогиялық әдіс. огенетикалық әдіс. Бұл әдіс арқылы дене клеткасындагы хромосомалардың саны мен құрылысы зерттеледі.

хромосомалар саны мен оның құрылысының өзгеруіне байланысты қалыптасатыны айтылды. Адам-ның барлық хромосомалык аурулары осы цитогенетикалык әдіс аркылы зерттеліп ашылған. Зерттеу үшін көп жағдайда адамнын қан лейкоциттерін бөліл алып, арнайы қоректік ортада өсіріп, олардан микроскоппен препаратты зерттеу барысында хромосомалар жиынтығының толык екендігі, артық немесе кем болуы анықталады. Мысалы, дені сау адамнын калыпты жағдайдағы кариотипі (хромосомалардын толык диплоидті жиынтығы) 46 ХУ (ер адамда) және 46 XX (әйелде) деп белгіленсе, хромосомалык аурулар кезінде кариотип 47 ХХУ, 45 ХО, 47 (21+), т.б. болып өзгереді

Егіздерді салыстыру әдісі. Егіз туылған балаларды бір-бірімен салыстыру аркылы кез келген жағымды белгінін

. Бұл әдісті пайдалану арқылы Вгіздер — бір жүмырткалык және екі жүмыртқалык деп екі топка бөлінеді. БЖЕ-ұрыктанған бір жұмыртка клеткасынан түзілген зиготаның екіге бөлініп дамиды. Олардың генотиптері ұксас (100%), екеуі де ұл немесе екеуі де қыз болады.кейбір айырмашылықтар тек сырткы ортаға байланысты қалыптасады.ЕЖЕ жеке-жеке ұрыктанған екі жүмыртқадан дамып жетіледі. Генотиптерінің ұқсастығы 50% шамасында. Бұл егіздерде байкалатын айырмашылық белгілер генотиптің әр түрлілігімен қатар сыртқы ортаға да байланысты түзілуі мүмкін..Қандай да бір белгі бойынша егіздердін ұқсастығын конко-данттылық, ал белгі олардың тек біреуінде болып екіншісінде болмаса — дискорданттылыц деп атайды. БЖЕ көзге көрінетін көптеген белгілері бойынша конкорданттылык жоғары болады. Қан топтары, Қас-қабақтын пішіні,Көздің түсі, Шаштың түсі,

Биохимиялык әдіс- гендік мутациялар нәтижесінде пайда болған гендік ауруларды, яғни зат алмасу бұзылуының ауруларын аныктайды. Жиі кездесетін ауруларға кантты диабет, галактоземия, фенилкетонурия, т.б. жатады. Биохи­миялык әдісті пайдаланып, қаннын ж\е зәрдің құрамындағы зат алмасу өнімінің мөлшері тексеріледі.

ІІІ. Бекіту. Көз түсі бойынша шежірелік сызба нұсқаны талдау. 118 бет.

ІV. Үйге 1.§38 оқу. Жеке тапсырма беру.

5. 1. Мутациялар деген не ?

6. 2. Мутацичлардың себебі неде

Тест.

1. Мутация елшем бірлігі: а - ген,ә - хромосома, б - мутон.

2. Мутация жиілігі мыналарға байланысты:

а - нактылы тенге,ә - дарактың биологиялык түріне,

б - хромосомадағы тендер санына, в - дұрыс жауабы жок.

а - жакын туысты түрлердің ұқсас тұқым куалау өзгергіштігі болады,

9-сынып

Сабақтың тақырыбы:Адамның тұқым қуалайтын аурулары.Генотип.

Сабақтың мақсаты:

1. Оқушыларды адамда тұқым қуалайтын аурулар неден пайда болатынын және олардың қандайц түрлері бар екендігін түсіндіру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын меңгеру,

ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу .

Сабақтың түрі: проблемелық

Сабақтың әдісі: эврикалық сұбхат,шығармашылық жұмыстар.

Сабақтың пән аралық байланысы:тәнтану, медицина,тарих.,

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба,эврикалық сұбхат.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу, .

ІІ. Хромосомның ауытқуына байланысты аурулар.

1. Даун

2. Клайнфельтер

3. Шерешевский-Тернер

Гендік аурулар

4. Фенилкетонурия.

5. Алақан мен табан терісінің жұқаруы

6. Құрғақ терінің бетінде дақтардың пайда болуы. Оқушылар өздері әзірлеген материалдарын қорғап айтады.

ІІІ. Тұқым қуалайтын ауруларға ассосация құру.

ІV. Үйге 1.§39 оқу.

V. 1. Адам генетикасын зеттеудің қандай әідістердің бар,бұл әдістің маңызы неде?

2. Генеалогиялық әдістің ерекшелігі қандай ?

3. Генеалогиялық әдістің ерекшелігі қандай ?

4. Егіздерді салыстыру әдістің ерекшелігі қандай ?

5. Биохимиялык әдістің ерекшелігі қандай ?

9-сынып

Сабақтың тақырыбы: Селекция негіздері.

Сабақтың мақсаты:

1. Оқушыларды селекцияның қандай ғылым екенін оның генетика

ғылымынан айырмашылығын түсіндіру.

Вавиловтың өмірбаянымен таныстыру.

2. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын меңгеру,

ойлау қабілетін дамыту .

3.Оқушыларға экологиялық тәрбие беру. .

Сабақтың түрі: семинар.

Сабақтың әдісі: эврикалық сұбхат,шығармашылық жұмыстар.

Сабақтың пән аралық байланысы: география,тарих.,

Сабақтың көрнекілігі: кеппешөп,карта, Вавилов портері.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру.

VІ Бағалау.

І. Амандасу. Сабаққа әзірлеу. Түгелдеу, .

ІІ. 1. Селекция ғылымы.

2. Н.И.Вавиловтың өмірбаяны.

3. Мәдени өсімдіктердің шығу орталығы.

Селекция «сұрыптау» деген сөз. –үй жануарларының жаңа тұқымдарын және мәдени өсімдіктердің іріктемелерін,өндіріске қажтті микроорганизмдердің штамптарын шығыру туралы ғылым.

1887-1943 ботаник,генетик,саяхатшы

Вавилов 300 мың

М.орталық

ВАСХНИЛ -1929ж

Қазіргі кезде мәдени өсімдіктердің шығу тегі мен систематикалық орнын салыстырмалы морфологияльщ жөне биохимиялык зерттеулердің негізінде, сол сиякты генетикалық ерекшеліктеріне, яғни хромосомаларынын кұрылымы мен гендердің кұрамына карай анықтайды. Үй жануарларын да мәдени есімдіктер сияқты шығу орталыктарынан таратура болады. Жануарлардың колга үйретілуі туралы зоологиялык және археологиялык зерттеулердін негізінде мәдени өсімдіктердін шығу орталыктарымен байланыстыра отырыл пікір айтуға болады. Мысалы, индонезиялык-үндакытайльш, орталықта алғашқыда ұсак жануарлар — ит, шошка тауық, каз, үйректер қолға үйретілген деген болжам бар.