§31. Адам нәсілдері

Б үкіл жер шарын мекендейтін, екі жарым мыңнан артык тілде сөйлейтін 6,2 млрд адамньщ барлығы бір гана саналы адам (Homo sapiens) түріне жатады. Барлық адамдардың анатомияльщ жөне физиологияльщ ерекшеліктері бірдей, олардың тіршілік ерекеттері жалпы биологиялық завдыльщтарға бағынады. Соған карамастан, тіршілік еткен табири орта жагдайларына бейімделудің нөтижесінде оларда алуан түрлі морфологияльщ айырмашылыктар калыптаскдн. Атап айтқанда: дене бітімі, бет ішпіні, терісінің түсі, шаітіының түсі мен бұйралығы жөне т.б. Міне, осы аталған ерекшеліктерше байланысты адамдар негізгі 3 нөсілге бөлінеді: негроидтік (қара нөсіл), еуропеоидтік (ак нөсіл) жөне монголоидтік (коңырқай нөсіл)

4 4-сурет. Адам нөсілдері: 1 - еуропеоидтік, 2 - монголоидтік; 3 — негроидтік

94

Негроидтік пәсілге тән белгілер: терісінің түсі кара кошқыл, шаштары толкынды немесе бұйра, мұрындары жалпақ, танаулары кең, еріндері калың, сақал-мұрттары өте сирек. Бұл аталғандардын бөрі ыстык климат жагдайларына бейімділікті сипаттайтын белгілер. Мысалы, терінің қара коңыркдй түсті болуы ультракүлгін сәулелердің зиянды өсерінен қоргайды. Шаштың калын, бұйра болуы оньщ арасына ауа кіріп ыстық өтуден сақтайды. Негроидтік нөсілдің кеңінен таралған аймағы — Африка.

Еуропеоидтік нәсілдердің терісі акшыл, шаштары аздап тол­кынды немесе тік, мұрындары ұзынша келген шығыңкы, танау­лары тар, еріндері жүка, ер адамдардьщ бетінде кдлың сакдл мен мүрт өседі. Мұндай белгілер климаты суык аймактарға бейімделу барысында калыптаскан. Мысалы, шығыңқы тар танаудың куыстарында суық ауа жылынады. Еуропеоидтік нөсілдердің алғапщы шоғырланған аймағы Еуропа мен Азиянын кейбір бөлік-тері болса, казіргі кезде олар дүние жүзінде кеңінен таралған.

Монголоидтік нәсілдердің терісішң түсі қоңыркай немесе акшыл, шаштары кайратты, тік болады; еріндері мен мүрындарының көлемі орташа; бет шшіні жалпақ біртегіс, бет суйегі шығыңқы, көздері қысыңкы болып, рудименттік (калдық түріндегі) үшінші қабагы айкын байқалады. Бүл ерекшеліктер — аңызак. жел мен шаңнан, кара суыкта үсуден дорғауға бағытталған бейімділік белгілер.

Монголоидтік нәсілдер, негізінен, Орталық Азияда, Индонезия мен Сібірде таралған. Әр нөсілдің өз ініінде кішігірім нөсілдер немесе насіл тармактары болады. Мүндай кішігірім нөсілдер де баскаларынан өздеріне төн накты бір белгілерімен ажыратылады.

Нәсілшілдіктің кертартпалык мөні. Нөсілдер туралы ғылым нәсілтану деп аталады. Нөсілдердің шығу тегі туралы ғылымда өр қилы тұжырымдар бар. Олардың шындыккд жакьшы — нәсілдер осы заманғы адамдар топтарынын (лопуляцияларьшың) климат жағдайлары алуан түрлі аймақтарда мекендеп, бір-бірінен окшауланудың нөтижесінде пайда болған деп түсіндіреді. Шын мәнісінде, тұкым куалаушылык пен озгергіштіктің негізінде әр түрлі тірніілік ортасына бейімделуге байланысты калыптаскан морфологиялық белгілер үрпактан-үрпакда беріліп нығая түскен. Бүл жерде түрактандырушы сүрыпталу маңызды рөл аткарған деуге болады. Барлык нөсілдер эволюциялык дамудың бір деңгейінде орналаскан. Олар барльщ биологиялык ерекшеліктері бойьшша бір-бірімен тең. Нөсілдердщ акьіл-есі, ойлау жөне сөйлеу қабілеті мен іс-өрекеттерінде енщандай айьфмашылык жок, бүл нәсілдердің бірлігін көрсетеді. Кейбір нөсілдердің экономикалык жөне мөдени даму деңгейінде айырмашылыктьвд болуы өлеуметтік факторларға байланысты калыптаскан. Соңғы кездегі қоғамдык к.арым-кдтынастардың дамуы мен миграцияльщ процестердің есуі, нәсілдер арасында некелесудін мүмкіндігі бірте-бірте нөсілдердің

95оқшаулануы мен олардын арасындағы морфологиялык айырма-шылықтардың азаюына себеп болуда.

Бірқатар елдерде кейбір ғалымдар нөсілдерді "жоғары" және "төмен" дәрежедегі деп бөліп карастырады.

Еуропалык және америкалык нөсілшілдер өздерін "жоғары" нөсілге жатқызып, калғандары "төмен" нәсілдін адамдары дегенді уағыздайды. Олар кейбір халықтардың әлеуметтІк дамуының төмен болуын олардың ақыл-ойының жеткіліксіздігі, яғни биологиялык "сапасыздығы" деп көрсеткісі келеді. Мұның себебі, нөсілдердщ шығу тегі бір емес: еуропеоидтік нәсіл неандертальдык, адамдардан, монголоидтік нәсіл синантроптардан, ал негроидтік қара нөсіл тіпті ертеректегі австралогштектерден шыккан дейді. Сондықтан олардың дамуы да біркелкі болмаған, "қара нәсіл ең артта калган төменгі топты қүрайды" деп көп уақыт оларды күлшылықта ұстаған.

Шын мәнісінде, адам баласының қазіргі жағдайы, оның экономикалық және мәдениет саласынддғы жетістіктері кандай да бір жеке нәсілдің енбегі емес, ол көптеген ғасырларга созылған бүкіл адамзаттың іс-әрекетінің нәтижесі деп танылады.

Т Нөсілдер: негроидтік, еуропеоидтік, монголоидтік. Нөсілшілдік.

*> 1. Нөсілдердін шығу тегі туралы не білесіндер? 2. Адам нәсілдерінің морфологиялык ерекшеліктеріне сипаттама беріңдер. 3- Нәсілшілдік деген не? 4. Адам нөсілдерінің бірлігін калай дәлелдеуге болады?

э(с Адам нәсілдерін атап, олардын тіршілік ортасына байланысты калып-таскан ерекшеліктерін еске түсіріп, берілген кестені толтырындар.

Нәсілдер	Морфологиялык ерекшеліктері

96

III бөлім. ГЕНЕТИКА ЖӘНЕ СЕЛЕКЦИЯ НЕГІЗДЕРІ

VI тарау. ГЕНЕТИКА НЕПЗДЕРІ. ТҮҚЫМ ҚУАЛАУШЫЛЫҚТЫҢ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ