28. Пайыз тәуекелінің сипаттамасы мен жіктемесі?

Пайыз тәуекелі - пайыдық мөлшерлеменің болжанбаған ауытқуынан ысырапқа ұшырау мүмкіндігі.

Пайыздық мөлшерлеме өзгергенде банк табыстары мен шығындары, активтердің нарықтық құны, пассивтер мен балланстан тыс счеттар да өзгереді.

Пайыздық тәуекел берілген ссуда мен тартылған қаражаттың қайтарылатын мерзімдері сәйкес келгенде немесе активтік және пассивтік операциялар боынша мөлшерлемелер әртүрлі тәсілмен берілгенде пайда болады.

Пайыздық тәуекел классификациясы: 1.жаңа баға құру бойынша актив пен пассив бағаларының өзгеру тәуекелі 1.1 бекітілген пайыздық қойылым бойынша, 1.2өзгермелі пайыздық қойылым бойынша. 2. Табыстың өзгеру тәуекелі, 3. Базистік тәуекел 4. Опциондық тәуекел

29. Пайыз тәуекелін төмендету әдістері мен бағалау тәсілдерін ашып көрсетіңіз?

Пайыздық тәуекелді келесідей әдістерді қолдану арқылы кемітуге болады:

• пайыздық тәуекелді сақтандыру

• мерзімді келісім

• пайыздық фьючерлік контракт

• пайыздық опцион

• пайыздық своп

Пайыздық тәуекелді сақтандыру – тиісті тәуекелді, яғни қатерді сақтандырушы ұйымға толық беруді ұйғарады, яғни несие нарығын сақтау сияқты бнктегі жағдай өзгергенде банктегі пайыз мөлшернің тиісінше өзгеруіне мүмкіндік береді.

Мерзімді келісім - қатерден қорғану әдісі. Ол банкті қарыз алушының айтылған мерзімде белгілі бір соммадағы сомманы белгіленген мерзімде беру туралы арнайы форвардтық келісімді бекітумен байланысты жүзеге асады.

Банк ссуданы беру сәтіне пайыз мөлшерлемесінің өзгерісінен орын алатын ысырапқа ұрынып қалу қатрінен өзін осындай келісімді бекіту арқылы қорғайды.

Пайыздық фьючерлік контракт – ол мерзімді контрактіні білдіреді. Ол пайыз мөлшерлемесін ойнату үшін пайдаланады.

Сатушы шарт бойынша сатады, ал сатып алушы қаржы құжатын осы сәттегі келісілген, тіркелген баға бойынша келешектегі айтылған уақыт мерзімінде белгілі бір кезеңнен соң сатып алады.

Пайыздық опцион – опционның иесіне қысқа мерзімді ссуданы немесе депозитті тұрақты тіркелген баға бойынша келешектегі белгілі бір күнге дейін немес сол күні сатуына немесе сатып алуына құқық беретін келісім.

Пайыздық своп – онымен 1 ғана соммаға, алайша бір түрлі шартпен бекітілген несие міндеттемесіне байланысты пайыздық төлемдердің төмендеуін білдіреді.

Пайыз тәуекелін бақарудың басты мақсаты пайыз маржасының деңгейіне бақылау жасау болып табылады. Себебі, пайыз маржасы банк пайдасының негізгі көзі болып табылады.

Банктік тәжірибеде банктің таза пайдасына пайыздық тәуекелдің қаншалықты ықпал ететіндігін бағалауда мынадай тәсілдер қолданылады:

• пайыздық маржа деңгейін және динамикасын бағалау;

• Spread коэфиициентінің деңгейін және динамикасын бағалау;

• GAP талдауы;

• Дюрация;

• Имитациялық моделдеу.

Spread – бұл банктің активтері мен пассивтері пайыздық мөлшерлемелер арасындағы айырма.

Spread = i_а - і_п

мұндағы, i_а – табыс әкелетін активтер бойынша пайыз мөлшерлемесінің орташа деңгейі;

і_п - банктің міндеттемелері бойынша төленетін пайыз мөлшерлемесінің орташа деңгейі.

Пайыздық тәуекелді бағалаудың келесі тәсіліне GAP талдауы жатады.

GAP – үлгісінің формуласы төмендегідей:

GAP = RSA – RSL

мұндағы, GAP - Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал банк активтері мен пассивтерінің арасындағы айырма.

RSA - Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал банк активтері.

RSL - Пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал банк пассивтері.

Банк капиталының пайыздық тәуекелге тәуелділігін тек қана дюрация тәсілмен бағалауға болады. Дюрация ақшалай қаражаттардың қозғалысын, соның ішінде негізгі қарыз және пайыздық төлемдердің қайтару мерзімдерін ескере отырып, банк активтері мен пассивтерінің нарықтық құндарының өзгерісіне болжам жасауға мүмкіндік береді.

D =1*PVCFt+2*PVCF2+…n*PVCFn

K*PVTCF

Имитациялық моделдеу көмегімен пайыз мөлшерлемелерінің болашақтағы өзгерісіне болжам жасау арқылы, олардың ақша қаражаттар ағымына, сондай-ақ банктің табысы мен экономикалық құнына ықпал ету дәрежесін бағалауға болады.

Өкінішке орай, пайыздық тәуекелді бағалаудың екі тәсілі де отандық банктік тәжірибемізде қолданылмай отырғаны, бірақ алдағы уақыттарда қолданылуы маңызды тәсілдердің біріне жатады.

Иммитациялық модельдеу арқылы мақсаттарға жету үшін:

• ағымдығы баллансты есептеуден алшақ болу керек

• банктің активтері мен міндеттерін жүргізуде қаржыны тартудағы пайыз ставкасы

• дұрыс болжам болып табылад