§ 27 Әбіқайыр хандығы (Өзбек хандығы) 1428-1468

*Ақ Орданың ыдырауына байланысты тәуелсіз иелік пайда болды

-Әбіқайыр-Жошы ханның бесінші ұлы Шайбпни ханның ұрпағы

-Батыйдың Еуропаға жасаған жеті жылдық жорығына Шабани қатысып, қызметі үшін –бұйрық,найман,қарлұқ тайпаларын қосшы етіп берген

-Тобыл, Ырғыз,Жайық өзендерін жайласа -Арал теңізі, Шу, Сарысу,Арал теңізі, Сырдарияның төменгі ағысындағы жерлерде қыстаған

-Жұмадық ханның -қолында тәрбиленген

- Жұмадық ханның маңғыттарға шабуыл кезінде Әбіқайыр тұтқынға түсіп, босатылған

*Жазба деректер

-«Өзбек ұлысы», «Өзбек хандығы», «Шайбани ұлысы», «Өбілқайыр ұлысы»

-Халқының көпшілігі қыпшақтар болғандықтан-«Қыпшақ ұлысы»,

-Әбілқайыр қырық жыл билегендіктен «Әбілқаыр хандығы»

-«Көшпелі өзбектер мемлекеті»

*Аумағы-батысы Жайық(Орал),шығысыда-Балқаш, оңтүстігінде-Арао теңізі мен Сырдарияның төменгі ағысы,солтүстігінде-Тобыл, Ертіс өзендерінің орта саласын алып жатты

*Этникалық құрамы

-Найман, бұйрық. қарлұқ тайпалары-түркі тілдес тайпалар болған

-Әбілқайырды хан сайлағанда 20-дан астам тайпа өкілдері-қият, маңғыт, өкіреш, найман, үйсін, қоңырат-түркі тілдес тайпалар енген

-«Тоқсан екі баулы өзбек» шежіресінде -Өзбек ұлысында немесе Әбілқайыр хандығынды-92 ру-тайпадан тұрған

-Таришы Рузбиханның жазуы бойынша -хандық негізігі үш халықтан –шайбанилерден,қарақалпақтардан, қазақтардан тұрған, ең көбі, ержүректері-қазақтар болған дейді

-Тайпалардың барлығы түркі тілдес болған, Шыңғыс тұқымдары ХІҮ ғ. түркіленіп Шыңғыс ұрпақтары деген атаққа ие болды

*Саяси тарихы

-Әбілқайыр хан сайланғанмен- жер үшін, ел үшін, билік үшін талас тартыс болып тұрды

Махмұд Қ-ожа ханды, маңғыт әмірі Уақас биді қаратты

-ХҮ ғ. 40 жылдары Балқаш өңірінің терістік батысын қаратты

-Ақ Орда жерінің оңтүстік аудандары Сыр өңірі мен Қаратау аймақтарындағы Ұрұс хан мен Барақ ханның ұрпақтары-Жәнібек пен Керей сұлтандар билігінде болды Бұларды Тоқа Темір ұрпақтары қолдап отырды

-Әбілқайырдың Тоқа Темір ұрпақтарына қарсы шайқасы-1431 жыоы Екіретүп деген жерде болып, Әбілқайыр жеңіске жетеді

-Орда-Базарды бағындырып өзінің орталығы етеді

-1446 жылы Мұстафа ханды Атбасар маңында талқандап, Сырдария мен Қаратау аймағындағңы-Сығанақ,Аркөк,Созақ, Аққорған,Үзгент –экономикалық маңызы бар қалаларды басын алды

-Сығанақ қаласы-орталығы болды

-Жетісу мен Моғолстан жеріне шабуыл жасау мақсаты болады

1446 жылы Самарқанды алады

*Әлсіреуі

-1456-1457 жылы Үз-Темір бастаған ойраттармен соғыста-Сығанақ түбінде жеңіледі.

-Дешті -Қыпшақ жеріне кетіп ішкі қайшылықтар мен алауыздықтарды күмән келтірген шонжарлардан көріп қатаң жазалауға көшеді.

- Жетісу мен Моғолстан жеріне ауып кеткен Жәнібек пен Керей сұлтандарды жазалауды ойластырады

-1468 жылы Моғолстан жорық кезінде Алматы маңында Аққыстау деген жерде қайтыс болып, жорық нәтижесіз аяқталады,мемлекет әлсірейді

-Қазақ хандығы құрылуымен Әбілқайвр ұрпақтары Шығыс-Дешті қыпшақ жеріндегі билік ету құқығынан айырылды.

§ 28 Ақ Орданың, Моғолстанның, Әбілқайыр хандығының, Ноғай Ордасының мемлекеттік-әкімшілік құрлысы:

*Әлеуметтік құрылымы

-Феодалдық иеліктерге негізделген

-Билік иелері басында-Шыңғыс ұрпақтары тұрды.

-Екінші қатарда –ру-тайпа көсемдері

-Хандық биліктің жоғарғы өкілдері-хандар, сұлтандар, оғландар -

тайпалар мен ру билеушілерінің қызметіне сүйенді.

-Мемлекет басшысы- ұлы хан

-Хандық билік мұрагерлікпен берілді.

-Хан кеңесінде- мемлекеттік істер шешілді.

-Хан кеңесі құрамы- хан тұқымдарынан, ұлысбектерден, әмірлер мен бек, билерден тұрды.

-Уәзірлер-ханның кеңесшілері болған.

-Хандық өкіметтің жоғарғы жиыны- Құрылтай- жылына 1 рет шақырылып, ішкі- сыртқы саяси жағдай қаралды.

-Ақ ордада, Әбілхайыр хандығында, Моғолстанда түрік тайпа басшылары

«әмір», Ноғай ордасында «мырза» деп атады

-Хандыұ өкіметтің басқару аппараты «бек» атауын қолданылып,

әскери қызметкерлер- ұлысбек, түменбек , мыңбегі

- «Би»- әділ үкім шығарды.

-«Ноян»-бай-шонжар мағынасында, баһадур «батыр»- билеушілер

-«Қараша»- қарапайым халық

-Монғолдар «Ясаны» пайдаланды. Бұл заң отырықшы және жартылай отырықшыларғаға жарамады.

*Жерге меншіктік қатынастар:

1-Мемлекеттік жерлер – тікелей хандар қарамағындағы жерлер

2-«Інжу»- Шыңғыс тұқымдарына жасау ретінде берілген жерлер халықтан алым- салық « інжу» болып, ханның қазынасына түскен

-Алтын Орда хандарының інжулік жерлері-Еділ бойында болған

-Шағатай ұлысының інжулік жерлері-Шу,Іле,Талас аңғарлары

3-Вақфтық жерлер –дін иелерінің жерлері.

4-Шаруалардың мүліктік жерлері- отырықшы аудандарғы егіншілік жерлер

5-Бай-шонжарлардың жерлері- көшпелі, жартылай отырықшы аудандардағы

шұрайлы жерлер

-«Сойырғол, ихта» -ханға әскери немесе мемлекеттік басқеру ісіне адал қызмет еткендерге берген. Иқталық жерлерге мұрагерлік жүрмейді. Жерді қайтарып алу, бөлу ханның билігінде болды.

*Салықтар міндеткерліктер:

1-Тағар- әскерді азық- түлікпен қамтамасыз ететін салық

-Ұлықбек тұсында-Сауран,Сайрам,Отырардан, Моғол хандығында-Траз қаласы маңындағы қалалардан,Қашқария жерінен жиналған

2-Қалан- жер көлеміне байланысты салық

3-Зекет-мал салығы

4-Құшыр-жан басы, мал басы салығы

- Құшыр-мал өсірушілерден жиналатын негізгі салпық ХІІ-ХІҮ ғғ Мрғол мемлекеттерінде, Алтын Орда мен Шағатай ұлысының-көшпелі мал өсірушіден 1\10 мал басын алған

5 -Оңтүстік Қазақстан қалаларындағы қолөнершілер мен саудагерлер-зекет салығын төлеген Түркістанның отырықшы егіншілікпен айналысатын және қала тұрғындары –харадж, баж салығын төлеп отырған

6-Соғым,сыбаға, сауын сияқты төлемдерді-көщпелі аудандардағы-малы шағын шаруалар төлеген

-Міндеткерлік жұмыстармен әскери қызметкерлік жұмыстарды-өз қару-жарақтарымен атқарған.

*Қоғамдық және әкімшілік құрлысы:

-Шыңғыс ханның үлеске алған жерлері «ұлыс» деп аталып, мемлекеттік дәрежеге жеткен Әлеуметтік құрылымы-ұлыс, ел, аймақ, тайпа, қауым, әулет

-Ноғай Ордасында билік- бидің қолында болған

-Ханды сайлауға- ақсүйектер, бектер, әмірлер қатысқан

-Ұлысбектер- аса маңызды роль атқарған-мұрагерлерді таққа отырғызу, әскер басқару, дипломатиялық қатынас жасау

-Жоғарғы лауазымды адамдардың өкілеттілігі зор болған

-Атабек- хан баласының тәрбиешісі

-Көкілташ- мұрагердің «тел бауыры»

*Наиб- моғол хандығында ақыл-кеңес беретін кеңесші болған

-Жасауыл-тәртіп, салт-дәстүрді қадағалап отырған

-Ішік аға басы- сарай қызметінің басшылары

-Инақтар- хан кеңесшілері

Миршикар- аңшылық істі басқарды

Даруғалар-қалалардағы басқа саладағы жұмысты атқаратындар- алым салық жинау, тәртіпті қадағалау

§ 29. ХІУ-ХУ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӘКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ

Мал шаруашылығы мен егіншілік. Моиғол шапкыншы-лығының ауыр зардаптарын тарткан халықтың ауыл шаруашы-лығы мен отырыкшылык калалык өмірі XIII ғасырдың аяғында кайта жандана бастайды. Оңтүстік Қазакстандағы калаларда кала-лык өмір біртіндеп калыпка келеді. Қалалар маңында кыстак-кент-тер пайда болады. Кәшпелі жөне жартылай көшпелі мал шаруа-шылығының көшу бағыттары тұрактанады. Мал басы өсіп, өнім сапалылығы да арта түседі.

Қазакстанның кең-байтак жерінде шаруашылыктың негізгі үш түрі болды. Оңтүстік Қазақстанда отырыкшы жер шаруашылығы, ал Оңтүстік-шығыста (Жетісуда) жартылай отырыкшы мал ша-руашылығы дамыған. Ал Ватыс және Солтүстік Қазакстан аймак-тарында жартылай көшпелі мал шаруашылығы жанданады. Оты-рыкшы немесе бағымдағы, тебіндеп жайылатын мал шаруашылы-ғымен айналысатындар Қаратау шатқалдарынан шығатын өзендердің жоғарғы ағысын жайлады. Сонымен қатар кыстау ма-ңында, қалалар жанында егіншілік етек алған. Археологиялык зерттеулерге карағанда, Қаратаудың күнгейлі беткейлерінде мал қыстайтын тұракты кыстаулар бой көтерген. Олардың жанында егіндік жерлері де болған. Мүндай шаруашылыкты отырыкшы мал шаруашылығы деп атауға болады.

Жартылай отырықшы мал шаруашылығы Жетісу аймағында дамыған. Бүл өлкенің тарихи-географиялык ерекшелігіне орай көшіп-кону бағыты 100-150 км шамасында болды. Екіншіден, мұндағы тұрғындардың Іле, Шу, Талас өзендері мен Балкаш көлінің бойларында жөне таулы қыраттардың күнгейлі шаткалдарында түракты кыстаулары, олардың жанында егіндік жерлері болды. Қыстауларға түргын үй-жайлар, оның жанына малға арналған кора-жайлар салған. Тіршіліктің мүндай түрі жартылай оты-рықшы мал шаруашылығы еді. Мал өсірудің үшінші түрі - көшпелі мал шаруашылығы. Бүл шаруашылық Шығыс Дешті Қыпшактың (Орталык жөне Солтустік Қазақстан) жөне Батыс Қазақстан тұрғындарының көшіп-кону бағыттарына байланысты калыптасты. Бұл аймақтардың тұр-ғындары жаз айларында солтүо тікке, ал кыста оңтүстікке қарай көшіп, Сырдария, Сарысу өзендері мен Арал теңізінің жагалауындагы

тоғайлы жерлерге кыстаған. Бұлар-дың көшу багыттарының кашыктығы 800-1000 км-ге дейін ба-рған. Сондыктан олар өздерінің тұракты кыстауларында 8-4 айдан үзак отырмаған.

Егіншілік. Шаруашылыктың бұл түрі Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шыгыс өңірінде ежелгі сак, үйсін тайпаларының кезінен бері карай белгілі. Монғол шапқыншылығы кезінде бұзыл-ған шаруашылык XIII ғасырдың екінші жартысында жандана бае-таған. Бұл әсіресе Сырдария бойындағы Иасы, Сауран, Отырар, Сайрам, Созак, тағы баска калалардың, Ак Орданың орталығы болған Сығанак каласының көркеюінен айкын көрінді. Қалалар-дың маңындағы Сырдариядан, Арыс өзенінеы тартылған омандар (каналдар) егін шаруашылығының жаксы дамығандыгын кер-сетеді. Жазба деректерге карағанда, Сығанак каласынын төңірегінде Төменарык, Бозғыларык деген каналдардың болған-дыгы каланың аймағында суармалы егін шаруапіылығының дамығандыгына дөлел. Ондай егін шаруашылығының орталығы-на Йасы, Сауран, Отырар сиякты тағы баска да ірі калаларды жаткызуға болады. Егін шаруашылығы Қаратаудың күнгей жөне теріскей жағынан шығатын өзендер мен бұлак бойларында жүргізілген. Таудан шығатын өзендердің өзі көп жағдайда жеке адамдардың иелігінде болған.

Йасы каласының аймагы егін шаруашылығын дамытудың негізгі бір орталығы саналды. Темір берген вакф-грамотасы бой-ынша арыктармен коса егін салатын "екі көш жер" берілетін бол-ған (көш - бір маусымда пар ©гіз жегіп өңдеуге болатын егістік жер аумағы). Сондай-ак куәлік-кағазда (грамоталарда) егілетін дөнді дакылдардың аты да көрсетіліп жазылып отырған. Йасы маңында бидай, арпа, бау-бакша өсірілгендігі айтылған. Егін ша-руашылығы Жетісу аймагында да дамыған. Әсіресе, бүл аймактың оңтүстік-батыс лсагыида, Тараз маңында калалык өмір сакталып, суармалы егіншілік орталығы болған. Бұрынғы Талхир (Талғар) қаласындағы егіншілік орталығы да Талғар өзенінің суымен суа-рылған. Қалаларға жүргізілген археологиялык казба жұмыстдры кезінде егіншілікке пайдаланылған көптеген кұрал-жабдықтар табылды. Қалалар мен селолық қоныстар. Монғол шапқыншылыгы қалалық мөдениеттің дамуына зардабын тигізді. Жазба деректер-де Жетісу аймағы калаларынын каңырап бос калғандығы туралы жазылған. Археологиялык зерттеу жүмыстарына қарағанда, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Іле алқабындагы қала-лық мөдениет мүлде кұрып бітсе, ал Талас пен Шу алкабындағы кейбір қалалар қайта жанданып, көркейе түскен.

Қалалык мөдениеттің дамуы туралы Шыңғыс ұрпак-тарының арасында екі түрлі көзкарас болған. Олардың біріншісі калалық өмірге карсы болып, отырыкшы халықты аяусыз то-нап, шетсіз-шексіз алым-салык төлетуге тырысты. Ал екіншілері калалық өмірді дамытып, отырыкшылықты өркен-детпей, алым-салыкты көбейту мүмкін еместігін түсінді. Сон-дыктан 1269 жылы Талас логасында кұрылтай өткізіліп, онда отырықшы халық пен қала түргындарынан белгіленген алым-салық колемінен артык алуға тыйым салынған заң шығарыл-ды. Міне, осы заңның әсерінен болу керек, Оңтүстік Қазақстан жеріндегі Йасы, Отырар, Құмкент, Созақ, Сығанақ сияқты қала-лардагы тіршілік жаксара бастайды. Қалаларда тіршіліктің жандана бастауы туралы армян патшасы I Гетум Монғолияга сапарындағы күнделігінде жаксы жазган. Ал археологиялык казба жұмыстары кезінде аты аталған калалармен бірге кайта жандана бастаған Сауран, Сүткент, Аккорған, Үзкент сиякты көптеген калалар белгілі болған.

Қалалык өмірдің дамыган кезі - Ақ Орданың хандары Сасы-Бұқа, Ерзен, Мүбөрак жөне Шымтайлардың билік кұрған тұсы. Ак Орданың орталығы болған Сығанақ қаласы калалык өмірдің қайта өрлеуіне үлкен всерін тигізген. Қалалар Орта Азиядан келген саудагерлер мен жартылай мал өсірушілер бас косатын орталыкка айналған. Сығанакта жөне оның аймағындағы калаларда Ерзен ханның кезінде мешіт, медре-селер салынып, коғамдык кұрылыстар көбейген.

Қалалармен катар кыстак-кенттер де салынып, тұракты коныс-жайлар катары көбейе бастайды. Қала сыртында коләнершілердін үй-жайы, шеберханалары салынып, бау-бакшалы аулалар көбейеді.

Алайда калалык омір канша өркендегенімен монгол шапкын-шылығына дейінгі деңгейге жетпеген. Қайта XV гасырдың бірінші жартысында көптеген калалар каңырап бос калған.

Қолонер. Орта ғасырдың кейінгі кезіндегі (XIV ғ.) калалык омірде дамыған колөнердің басты бір саласы кыштан түрлі ыдыс-аяк жасау болды. Археологиялык зерттеу жүмыстары кезінде Оты-рар, Түркістан, Қаратаудың солтүстігінде - Күлтөбе, Раң калала-рында ыдыс жасайтын шеберханалар аршылған. Отырар қала-сындағы шеберханалардың аумағы 2 гектарға жуык жерді алып жаткан. Раң каласындағы шеберхана каланың батыс жағында, бас-ка түрғын-жайлардан жеке тұрған. Төнірегі айналдыра дуалмен коршалган. Шеберхана ауласында ұстаның екі бөлмелі үйі, ыдыс жасауға дайындык жүргізетін арнаулы бөлмелер, ыдыстарды кептіретін алаңдар, оларды күйдіретін ошағы болған. Ыдыстар-дың көпшілігі су тасуға жөне тамак ішуге арналған. Астык сак-тауға арналған күбі, көзелер де жасалған. Іші-сырты өйнек төрізді жылтырап тұратын ар түрлі өрнектермен өшекейленген жайпак табактар мен керсендер де көптеп кездеседі. Отырар каласында ХІН-ХІУ ғасырларда жасалған керсендерде күстар мен хайуанат-тардың суреттері салынған. XIII ғасырдың екінші жартысынан бас-тап Сырдария бойындағы калаларда кірпіш кцйдіру /сэабіөркендей бастагаи, Мөселен, Отырар каласының оңтүстік-батыс жагынан екі жерден кірпіш күйдіретін шеберхананың орны табылған. Мұндай шеберханалар Сарай қаласынан да аршылған.

Қалалык мөдениеттің дамығандығын көрсететін колөнердің бір түрі мыс корытып, коладан түрлі бүйымдар жасау көсібі болып табылады. Археологтардың Отырар, Түркістан калаларына жүргізген казба жұмыстарының кезінде табылған кола ай-налар мен шырағдандар жергілікті шебер-лердің бұл бүйымдарды өсем жасағанын көрсетеді. Қола мен мыстан түрлі өшекей бұйымдар да жасалатын. Мысалы, екі жа-ғында бедерлі бейнелері бар, коладан кұйыл-ған медальон табылған. Бірінші бетінде -садағын кере тартып шауып бара жаткан атты адам мен жүгіріп бара жаткан ит, екінші бетінде оралып жаткан айдаһар бей-неленген. Баска да мүндай бұйымдардың та-былуы колөнердің бұл түрінің де өркендей бастауының айгағы.

Зергерлік көсіп. Отырар каласының аймағынан табылған күміс бұйымдар көмбесі зергерлік көсіптің дамығандығын бай-катады. Мамандардың пікіріне карағанда, күмістен жасалған ора-ма білезіктер Оңтүстік Қазакстанда жөне Орта Азияның солтустік аудандарында кең тараған. Кембеден табылған өше-кей бұйымдардың ішінде зерттеушілер кыпшактардікі деп жүрген сұрау белгісі төрізді сырғалар, "3" саны төрізді шеке-ліктер, көп кырлы ауыр сырғалар ерекше назар аудартады. Бұл бүйымдар кыпшақтарда зергерлік көсіптің жаксы дамы-ғандығына көз жеткізеді.

Өйнек жасау. Отырар, Тараз калаларында өйнек жасау кәсібі Х-ХІ ғасырлардан белгілі. Монғол шапкыншылығынан кейін бұл кәсіп токырауға ұшырағанымен, XIII ғасыр-дың аяғында кайта жандана бастаған. Оған басты дөлел, көрсетілген калаларға кең масштабта жүргізілген археологиялык каз-ба жұмыстарының кезінде өйнектен жа-салған өр түрлі ыдыстардың сыныктары табылған. Көңіл бөлетін басты бір мөселе, өйнектердің түсі өр түрлі болған. Олар алуан түске құбылып, жасыл, көк, сары, қызыл болып көрінеді. Ал бұйымдардың жасалуы өте нәзік жөне сөнді болып келген.

Сонымен катар калаларда сүйек үқсігту, тас қашау көсіптері де дамыган. Табылган бұйымдардың ішінде сүйектен жасалған түймелер, ілгек-капсырмалар, сүйекпен безендірілген пышақ саптары кездеседі. Киік, қарақүйрык, бүғы мүйіздерін дөрі-дөрмек, шикізат ретінде пайдаланған. Ал тастан су жөне кол диірмендер, шойбалта, балға, келсап, кайрак тастар жасалған. Жалпы кала-лык мәдениеттің дамуы адам тіршілігіне қажетті барлык көсіптің жандануына жол ашады. Осыған байланысты қалалык өмірмен бай-ланысы күшейе бастаған жартылай отырыкшы жөне жартылай көшпелі мал өсірушілерде де жаңа көсіп түрлері дами бастайды.

.