§ 22 Алтын Орда (хііі-хүі ғғ басы) (хү ғ ортасы)

*Алтын Орда-Жошы ұлысының аумағында құрылды

*Аумағы –Алтай тауынан Дунайға дейін алып жатты

*Астанасы-Еділ бойындағы-Сарай-Ьату кейін Сарай-Берке

*Деректер

-ХҮІ ғ-Орыс деректерінле кездеседі

-«Шыңғыснама» шежіресіресінде-Шыңғысханның Жошыдан туған – Батый,Ежен,Шайбан- үш немересіне- алтын босағалы «Ақ Орда», күміс босағалы «Көк Орда», болат босағалы «Боз Орда» Жошы ханның орнына

таққа отырған Батыйдың басқаруымен Алтын Орда мемлекеті құрылды

-Жошы ханның ұлысындағы жерлер «Алтын Орда» деп аталды

-Беркенің иелігіндегі –Еділ бойы мен Кавказдың терістік жағы «Алтын Орда» деп аталды.

*Батый хан- Алтын Орданы құрушы, 1227-1255 жылдары билеген

-Мұсылман деректерінде әділ адам болған. Мұсылмандыққа қамқорлық жасап отырған. Мешіт салдырып. Діни әдет-ғұрыптарға көмектесіп отырған

-Парсы тарихшысы -Жувейни –Батый ханның әділдігі туралы жазады

«Саудагерлер барлық жерлерден келіп отырған.тауарларды алғызып, бағаны артығымен төлеп отырған».

-Орыс жылнамаларыңда-экономикалық жағынан қуаты артып, қалалық өмірдің гүлденуіне көңіл бөлгендігі туралы айтылады,

-1235 жылы бүкіл монғолдық Құрылтайда Батысқа жорық жасау туралы шешім қабылдайды

-1236-1242 жылдары-Батыс елдеріне жорық жасап, шекарасын батысқа қарай кеңейтті.

-Солтүстік Кавказ.Қырым бойы,Орыс кінәздіктері, Шығыс Еуропа елдері тәуелділігін мойындайды, алым-салық төлеп тұрады

*Берке (1237-1266) мен (Өзбек (1312-1342) хандар кезінде саяси және экономикалық жағынан жақсы дамыды

-Берке кезінде- Египнт сұлтаны Бейбарыспен байланыс күшейе түсті

-Қазақ даласынан Егнпетке құлдыққа сатылып кеткен, әскери өнерді шебер меңгерген, билікке келгеннен кейін, ислам дінінің өркендеуіне үлес қосқан

-1232 жылы -Бейбарыс сұлтан Беркеге елщі жіберіп екі ел арасында -әскери, сауда, мәдени, діни байланыстар орнада,

-Берке хан- Монғол империясына тәуелділікті мойындамаыды,

-Мұсылман дінін қабылдап, Әзірбайжан жеоінде мешіт салдырыды,Орта Азия мұсылман дінінің орталығы болады.

- Бұқара,Үргеніш қалаларымен, мұсылман елдерімен байланыс күшейеді.Кавказ жеріне жорықта (1266) қаза табады

*Меңгу-Темір-(1266-1280)- Египетпен байланыс жасауға кедергі келтірген Византияға қарсы -1271 жылы жорыққа атанады, бұл жағдай бейбіт келісіммен аяқталып, Жерорта теңізі бойындағы қалалармен сауда жасауға, Қырым бойына орналасқан түркі тілдес халықтармен байланысты дамытуға жол ашты.Ноғай ордасының құрылуының бастапқы кезеңі еді

*Тохты хан (1290-1312)-саяси жағынан беделі көтерілді Иран,Кавказ елдерімен сауда байланыс,Египет мәмүліктерімен тығыз қарым-қатынаста болды

*Өзбек хан (1312-1342) және Жәнібек хан (1342-1357)- Алтын Орданың гүлденген кезеңі

-Өзбек хан- қалалық иәдениеттәі дамуына үлес қосты, мешіттер мен медресе салдырды, мұсылман дінінің таралуына көңіл бөлді, ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялады.

*Алтын Орданың әлсіреуі:

- 1357-1380 жылдары 20 астам хан ауысты «дүрбелең кезең» деп аталды

ішкі талас-тартыс хандыықты әлсіретті

*Мамай хан-1380 жылы-Куликово даласында Дмитрий Донской бастаған орыс әскерлерінен жеңілеіп, мүлдем әлсірейді.

*Тоқтамыс-Әмір Темірдің көмегімен билікті қолына алып, 1382 жылы Мәскеуді өртеп жібереді, Мауараннахр мен Кавказға жорық жасады,

-Әмір Темір Тоқтамыстың опасыздығы үшін Алтын Ордаға шабуыл жасап, мемлекетті әбден тоқыратты.

*1502 жылы- Шейх Ахмедтен кейін, Алтын Орда мүлде жойылды

-ХV ғ ортасында –Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Қазан, Қырым, Сібір, Астрахань хандығына бөлінеді.

*Қоғамдық құрлысы

-Хандық өкімет-хан ұрпақтарынан болды.

-Хан тұқымының өкілі, белгілі аймақтан алым- салықты алып, сарй тұрмысына және әкери қажеттерге пайдаланды.

-Түрік жазуымен, ұйғыр жазуымен іс-қағаздар жүргізілді, оларды «білікшілер» « хатшылар» деп атаған

Аумақтық бөліктерді билеушілер- әмірлерге,

-мыңдықтар –нояндарға,

-нояндар- беклербекке бағынған.

-Азаматтық істерге- уәзірлер билік жүргізілген

Жошы ұлысының басқару жүйесі сақталған

*Мемлекет-ұлыстарға-ол ұсақ үлестерге бөлінген.

-Азаматтық басқару билігі «Мәлік» -деген жергілікті әкімдер арқылы жүзеге асырылды.

-Даруғалар- салық жинады, салықты өткізді, әскер жинау, байланыс қатынасын ұйымдастыру жұмысын атқарды

-Беклер бек- әскери істерді басқарды

-Уәзірлер- азаматтық билік қолында болды.

-Басқақтар- мемлекеттің басқару жүйесін жүзеге асырды, жергілікті жерде әскери бақылау, салық жинаумен айналысты

-Білімді, тәжірибелі, әкімшілік аппарат қалыптасы.

-Қызметкерлер мұсылмандар мен буддистерден тұрды.

-Түрік тіліне көшіп, ислам дінін қабылдады.