20. Жеңіл өнеркәсібін орналастыру факторлары

Жеңіл өнеркәсіп салалары ауылшаруашылығымен тығыз байланысты. Неге?

Өнеркәсіпті орналастыруда алдымен ТҰТЫНУШЫ,ШИКІЗАТ және ЕҢБЕК РЕСУРСЫ факторлары қарастырылады.

• Шикізат көзі ретінде жеңіл өнеркәсіптің екінші бір көзі болып химия өнеркәсібі (органикалық химия) болып табылады. Химия өнеркәсібі жасанды және синтетикалық материалдар (жасанды жібек, былғары, химиялық талшық, синтетикалық каучук) береді. Жеңіл өнеркәсіптің аса маңызды саласы – матаның барлық түрін (мақта, жүн, жібек мата, т.б.) өндіруді қамтитын тоқыма өнеркәсібі .

Мата дайындау процесі бірнеше сатыдан тұрады. Металлургияда кең алдын-ала байытылатыны сияқты, жеңіл өнеркәсіптің шикізатын мақта – тазартатын, жүн – жуатын кәсіпорындарда алғашқы өңдеуден өтеді.

• Тоқыма өнеркәсібі өнім өндіруінің көлемі жөнінен жеңіл өнеркәсіптің үлкен саласы болып табылады. Тоқыма өнеркәсібін орналастыруда тұтынушы, еңбек ресурсы және шикізат көзіне жақын салынады. Матаны дайындау бірнеше сатыдан тұрады. Дамыған елдерде жеңіл өнеркәсіп ірі және ұсақ қалаларда, ауылдар да орналасса, ал дамушы елдерде ауылдарда дамыған.

• Бірақ соңғы уақыттарда жеңіл өнеркәсіптің орналасуына еңбек күшінің сапасы, бағасы әсер етуде. Қазіргі таңда жеңіл өнеркәсіп алдымен Еуропада, Азия және Америкада дамыған. Бұл аймақтардың ішінде АҚШ, Жапония және Қытай алдыңғы қатарда болса, Италия, Франция, Бразилия, Тайланд, Ұлыбритания, Аргентина, Тайвань мемлекеттерініңде қосар үлесі зор.

Жеңіл өнекәсіптің лидер салалары болып тоқыма, тігін, аяқ киім болып табылады. Дүниежүзінде жылына 100 млрд квадрат метр мата өндіріледі. Химиялық

талшықтан мата өндіруші елдер қатарына АҚШ, Үндістан, Жапония,

Корей Республикасы, а.Тайвань, Қытай, Германия жатады.

Басты экспорттаушы елдер: Корея Республикасы, Жапония, а.Тайвань

21. Әлемнің текстиль, тігін және аяқ киім өнеркісібіне жалпы сипаттама

Тоқыма және жеңіл өнеркәсіп - әлемдегі көптеген елдердің бюджетін қалыптастыратын экономиканың негізгі салаларының бірі. Бүгінгі күні тоқыма және тігін өнеркәсібінің еліміздің жалпы ұлттық табысындағы үлесі 0,4 пайызды ғана құрайды. Ресейде бұл көрсеткіш 1 пайызды құраса, Германия, Франция, АҚШ сияқты дамыған елдерде - 4, ал Италияда - 12 пайызға тең. Бұл оларға бюджеттің 20 пайызын жасақтауға және ішкі нарықты 75-85 пайыз өз өнімдерімен толтыруға мүмкіндік береді. Түркия мен Қытайда тоқыма өнеркәсібінің ІЖӨ-дегі үлесі тіпті 30 пайызға дейін жетеді. Міне, бізге жеңіл және тоқыма өнеркәсібіне тиесілі тауарлардың, негізінен, осы елдерден келетін себебі қайда жатыр! Өйткені бұл қазақстандық сала ішкі сұраныстың тек 10 пайызын ғана жауып отыр. Негізінде еліміздің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бұл көрсеткіш кем дегенде 30 пайыздан төмен болмауы керек. 

22. Әлемнің тамақ өндірісі және казіргі таңдағы азық – түлік мәселелері

Тамақ өнеркәсібі қазіргі заманғы дамуына аумақтық алшақтықтар тән. Жоғарғы қарқынды дамыған елдерде азық-түлік жергілікті тұрғындар қажеттілігінен әлдене есе көп шығарылса, мешеу елдерде оның ұдайы жетіспеуінен аштық жиі болып тұрады. Дамыған елдерде тағамның сапасын және эстетикалық тартымдылығын арттыру үшін арнайы өңдеу технологиялары қолданылады. Тамақ өнеркәсібі көптеген салалар мен өндірістік технологиялық сатылардан тұратын күрделі жүйе. Оның құрамында бастапқы өндіріс (мал сою, балық аулау), жартылай дайын өнімдер (ұн тарту, қант, сүтті алғашқы өңдеу) өндірісі, дайын өнімдер (ірімшік, сары май, т.б. сүт өнімдері, нан, кондитерлік өнімдер және т.б.) өндірісі бар. Тамақ өнеркәсібінің жеке салалары дәм татымдық өнімдері (темекі, сусындар, минералды сулар мен шырындар, тағамдық қоспалар) де өндіреді.

Жан басына шаққанда негізгі азық-түлік өнімдерін тұтыну (жыл ішінде, кг)

Елдер	Ет және ет өнімдер	Сүт және сүт өнімдері	Балық және балық өнімдері	Қант	Өсімдік майы	Көкөніс және бақша өнімдері	Нан және нан өнімдері
Қазақстан	50	196	3,5	18	6,5	55	200
Ресесй	46	229	9,3	33	8,4	79	118
Болгария	25	134	2,1	11	12,4	90	146
Жапония	45	93	57,5	18	15	123	112
Германия	85	442	15,1	34	18,5	90	78
Франция	91	424	20	35	15,2	132	82
АҚШ	114	305	10	30	24	119	112

Батыс Еуропа шарап, ірімшік және сыра дайындаудан дүние жүзінде 1-ші орныды алады. Солт.Америкаға монополиялану тән: пепси-кола, кока-коламен ерекшеленеді. Жеке елдердің шикізат базасына байланысты халықаралық дәрежеде маманданған салалар бар. Балық өнімдерін сыртқа сатуда Чили мен Перу, Бразилия Колумбия Мексика Индонезия, кофені Үндістан Қытай Кения Шри-Ланка, шайды Үндістан Бразилия, Куба қант экпорттаудан алдыңғы орында.