5.Әлемдік газ өндірісіндегі аймақтардың үлесі.
Әлемдік отын мен энергияны тұтыну құрамында мұнай, көмір және табиғи газ отын-энергетикасының негізгікөзі болып табылады.Осының ішінде табиғи газ экологиялық жағынан ең таза отын-энергия көзі болып саналады.
Д.Ж. табиғи газды өндіру әсіресе 20ғ-ң 2-ші жартысынан бастап қарқынды дамып келеді. Оларды өндіру 20ғ соңында 14 еседен астам өсіп 2000жылы 2.2 трлн м3 құрады. Газдың бұлай тез өсуіне біріншіден табиғи газдың үлкен қорының барлануы, екіншіден оны тасымалдаудың арзандығы; үшіншіден мұнай мен көмірге қарағанда экологиялық тұрғыдан «таза» отынға жатуы себеп болды.
Табиғи газбен қатар мұнайға серік газды өндірудің де маңызы зор. Газ энергетикалық мақсатта ғана емес химиялық шикізат ретінде азот тыңайтқыштарымен полимер өндірісінде пайдаланылады. Табиғи газдың маңызды кен орнындары Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа, Парсы шығанағы, Ресей мен Орта Азияда шоғырланған. Казіргі кезде коптеген елдер (Буруней, Малайзия, Норвегия мен Ұлыбритания) табиғи газы теңіздегі газ кәсіпшілігінен өндіреді, су астындағы газ жинау қондырғылары 500м астам тереңдікте жұмыс істейді. Қазіргі кезде дамыған елдерде отын энергетика құрылымында газ үлесі көмір мен бірдей мөлшерде. 2006ж дүние жүзінде 3646 млрд м3 табиғи газ өндірілді. Оның 36-ға жуығы Ресей мен АҚШ-қа тиесілі. Қазақстанда 2008ж 32,9 млрд м3 табиғи газ өндіріледі. Яғни жан басына шаққанда 1474 м3-ден келеді.
Табиғи газдың негізгі қорлары Шығыс Еуропа елдерінің үлесіне тиеді. Сонымен қатар Таяу және Орта Шығыс елдерінің де үлесі біршама. Д.Ж. өндірліген газдың 25%-ға жуығы халықаралық саудаға түседі.
Ең басты газ өндіретін әлем елдері
ел |
Өнім млрд м3 |
ел |
|
Россия Ақш Канада Иран Норвегия Алжир Ұлыбритания Индонезия |
654 524 187 105 88 85 80 74 |
74 62 60 60 56 50 47 46 |
Сауд Арабия Нидерланды Түркіменстан Малайзия Өзбекстан Қытай БАӘ Аргентина |
6.Әлемдегі ірі аймақтардың көмір өндірісіндегі үлесі
Көмір өнеркәсібі отын-энергетикалық кешенді шаруашылықтың ішіндегі ең ескі саласы болып табылады. Бұл сала әрдайым капитал мен еңбекті қажет ететін шаруашылықтың бірі болды. Әсіресе дамушы мемлекеттерді және де көмір өндірудің көлемін арттырды. Отын ретінде тас көмір, қоңыр көмірдің қара металлургия саласына шикізат көзі есебімен химия өнеркәсібі үшін маңызы зор.
Көмірді пайдаланудың негізгі 2 бағыты бар:
Энергетикалық отын
Технологиялық отын ретінде
Энергетикалық отын-транспорт үшін, тұрғын үйлерді жылжыту үшін, электр энергетикасын өндіру үшін қолданылады.
Технологиялық отын-химиялық өнеркәсіп, жарылғыш заттар, пластмасса, азот тыңайтқыштары және спирт, қара металлургия үшін қолданылады.
Көмір өндіруде ең жақсы технико-экономикалық көрсеткіш ашық әдіспен өндіру болып табылады. Себебі ашық әдіспен өндірілген көмір арзанға түседі. Қазіргі таңда әрі қарай көмірді осы әдіспен өндіруді дамыту керектігі қолға алынып отыр. Егер де ашық әдісті механизациялайтын болса өндірістің тиімділігі жоғалылайды. Еңбек күшінен босатады және шахтер еңбекшілерінің жағдайын жақсартады.
20ғ 2-жартысында бүкіл әлемдік көмір өнеркәсібінің дамуына мұнай өнеркәсібінің дамуы әсер етті әсіресе дамушы елдерде. Отын өндіру өнеркәсібінде индустриялды елдер шаруашылығында арзан мұнай импорттауға қайта бағдарлану жүрді. Көмірді бұрыннан өндіретін елдерде көмірдің бағасы тез төмендей бастады: Ұлыбритания, Франция,Германия, Жапония.
Дәл осы кезде әлемнің басқа елдерінде көмірдің бағасы қарқынмен өсе бастады.