17. Орташа еңбек ақы есептеу, кезекті демалыс ақы есептеу, ауырып қалған кундеріне жәрдем ақы есептеу тәсілі.

• Үйымдарда жүмысшылар мен қызметкерлерге толене-тін кейбір төлемдердің мөлшері олардың өткен уақыттағы алған еңбекақысының орташа молшеріне байланысты есептеледі. Орташа сңбскақының сомасына байланысты есептелетін мүндай төлемдерге мыналар жатады:

• Мемлекеттік немесе қоғамдық міндеттерді атқарған уақыты үшін төленетін телем.

• Қызметтік іссапарда болған уақытқа төленстін еңбекақы.

• Жас сәбилі аналарға демалу және баланы тамақтандыру үшін берілетін үзіліске төленстін толем.

• Жас өспірімдердің қысқартылған еңбек уақытынатөленетін төлем.

• Өндірістен қол үзіп немесе қол үзбей оқитын жүмысшылар мен қызметкерлерге емтихан тапсыра-

• тын уақыттағы (сессия уақытында) жүмыста болмаған уақыттарына төленетін төлем. - Амалсыздан жүмысқа шықпаған уақытқа төленстін төлем.

• Ауыл шаруашылық жүмыстарына (егін жинау, мал азығын дайындау, тағы басқалар) қатысқан уақыт-

• тары үшін жүмысшылар мен қызметкерлерге төленетін төлем. Жүмысшылар мен қызметкерлерге еңбек демалысы немесе пайдаланбаған еңбек дсмалысы үшін тө-ленетін төлем.

• Зейнетақы, табыс салығы және жылдық жүмыс нә-тижесі бойынша сыйақы есептеу, тағы басқалары. Үйымдар жүмысшылар мен қызметкерлерге орташа сңбскақыны есептегенде оның қай мерзімге есептелу керек екендігін белгілеуі керек. Осы күнгі қолданылатын заң-дарға сәйкес орташа еңбекақы мынадай уақыттарға (мер-зімдерге) есептеледі:

• жүмысшылар мен қызметкерлерге зейнетақы есептеу үшін зейнеткерлік демалысқа шығар алдындағы соңғы он жыл ішіндегі кез келген бес жылдың орташа еңбекақысы; жүмысшылар мен қызметкерлерге жыл сайынғы еңбек демалысына баратын уақытына немесе жүмыстан босатылатын және пайдаланбаған демалысы үшін, ондайақ балалы болған кездегі әйелдерге берілетін демалыс үшін, амалсыздан жүмысқа шықпай қалғаны үшін, сңбекке уақытша жарам сыздыққа жәрдемақы төлеу үшін және тағы да басқа жағдайларда соңғы он екі айдың орташа еңбекақысы алынуға тиіс. Егер бүл жоғарыда айтылған төлемдерді есептеу барысында жүмысшылар мен қызметкерлер он екі ай жүмыс істемеген жағдайда, онда орташа еңбекақыны есептсуге дейінгі толық істеген уақыты алынады. Еңбек демалысына төленетін төлемдерді есептеу барысында демалысқа барар алдындығы он екі айдың енбекақысы жартылай сақталған, (ауырған күні, ауырған адамға қараған уақыты, оқу орындарында оқитын студенттерге берілгсн демалыс, тағы басқалар) уақыттары алынып тасталады. Осы жоғарыда айтылғандарды есептеу

• кезінде толық бір айда қалмаған жағдайда демалыс үшін төленетін соманы сол демалысқа барар алдындағы жүмыс істсген күндерге алған еңбекақы сомасын жүмыс істеген күндерінің санына бөліп есептейді. Кәсіпорындарда жүмысшылар мен қызметкерлерге жыл сайынғы берілетін демалысы немесе пайдаланбаған демалысына төленетін телемдерді есептеу үшін орташа еңбекақыны есептегенде төлеу жүйелеріне қарамастан төленген төлемдердің мына түрлері алынады:

• Негізгі еңбекақы және оған қосымша төленген үстемелер (демалыс күні істегені үшін қосымша телем, мейрам күні істеген жүмысы үшін қосымша төлемі, озінің қызметтеріне жатпайтын қызметті атқарғаны үшін төленетін төлемдерден басқа). Кәсіпорындарда түрақты қодданылатын сыйлық беруге сәйкес еңбекақы қорына жәнс сондай-ақ материалдық сыйақы қорынан берілетін сыйақы.

• - Жыл бойы істеген жүмысының қорытындысы бойынша берілетін сыйақы, яғни он үшінші айлық (әр айға бөлініп қосылады),

• Қосымша еңбекақы (жүмыстан босатыларда беріле-

• тін жәрдемақы, әсксри жиында болған уақытқа

• төленетін төлемдерден басқа).

• Кәсіпорындарда жүмысшылар мен қызметкерлерге орташа еңбекақыны есептегенде мына төлемдер ссепке алынбайды:

• Еңбекақы қорынан басқа қаржы көздерінен толен-

• ген төлемдер (өнертапқыштыққа, тағы басқалар).

• Есепке алынатын 12 (он екі) айдан бүрынғы

• уақытқа тиісті төлемдер.

• - Жүмысшының міндетіне жатпайтын жүмыстарды орындағаны үшін төленген төлем.

• Кәсіпорындарда жүмысшылар мен қызметкерлердің кезекті еңбек демалысына немесе пайдаланбаған демалы-сына төлем төлеу үшін, сол демалысқа барар аддындағы 12 айдың еңбекақыларының қосындысын 12-ге бөліп, орташа еңбекақыны табамыз. Бүл табылған соманы ор жылдың күнтізбелік күндерінің санын (мейрам күндерінен басқа) 12-ге болу арқылы табылатын коэффициентке (29.75) бөлу арқылы еңбек демалысының бір күніне тиісті төлем сомасының мөлшерін анықтаймыз. Еңбек демалы-сының күндерінің санына байланысты бір күнге тиісті

• төлем мелшері демалыс күніне көбейтіліп, жалпы сома анықталады. Егер жүмысшылар мсн қызметкерлср есеп айырысу кезеңінде, яғни демалысқа барар алдында 12 (он екі) ай бойы

• еңбекақы алмаған жағдайда, мысалы: баланы күту үшін еңбекақы сақталмайтын демалыста болғанда, оның әр жылғы еңбек демалысы үшін теленетін төлемді есептеу үшін осы мезгіл аддындығы 12 (он екі) айдың орташа еңбекақысы алынады.

18.Жабылатын жазулар. Пайда мен зиянды тану.

Табысты тану үшін жоғарыда аталған крийтерийлерге қосымша мынадай белгілер тіркелуі керек. Тауарды сатудан негізгі крийтерийлердің бірі – бұл сатылған тауарға меншікті құқықтың сыйақы мен маңызды тәуекелдіктің сатып алушыға берілуі. Табыс алынған н/е алынуға тиісті өткізу құны б/ша өлшенеді. Бірдей мәмілелер ж/е ұйым қызметіндегі бірдей оқиғалар нәтижесінде туындайтын табыстар мен шығыстар бір мезгілде танылады. Табыс мынандай шарт қанағаттанғанжағдайда танылады:-Табыс сомасы әділ, дұрыс бағаланғанда;-Ұйымның мәмілемен байланысты экономикалық пайдаларды алу ықтималдылығы болғанда.-Ұқсас емес тауарлар мен қызметтерді айырбастаудан алынатын табыс сату құны б/ша танылады. -Егер дұрыс бағаланбаған жағдайда алынған табыс өткізілген тауардың өткізу құны б/ша танылады. -Тауар өткізуден алынған табыс жоғарыда аталған шарттармен қатар атап өткеніміздей сатылған өнімнің меншікті құқығы тиімділік, тәуекелдік толығымен сатып алушыға өткенде танылады.

Қызмет көрсетуден алынған табыс жоғарыда аталған өнім сатумен байл. қаралған шарттармен қатар мынадай шарттарды орындаған жағдайда танылады:-Есеп беру мерзіміне қарай мәміленің аяқталу мерзімі барынша дұрыс анықталғанда;-Мәміле жасау кезінде жұмсалған шығындар мен мәмілені аяқтау үшін қажетті шығындар дұрыс бағаланғанда. Ұйым мәмілеге қатысушы басқа тараптармен мынандай мәселелер жөнінде келісімге қол жеткізгеннен кейін табысты барынша бағалай алады: -Талап ету және тараптардың қызмет көрсету және оны қабылдауына байланысты әрбір тараптың құқықтары сақталғанда;-Алынуға тиісті өтемақы толық сақталғанда;-Ақы төлеу тәсілдері мен шарттары толық сақталғанда.Табыстар аралық төлемдерден және сатып алушылардан алынған аванстық соманың негізінде танылмайды. Қызмет көрсету жөніндегі мәміленің нәтижесі б/ша дұрыс бағалау мүмкін болмаған жағдайда табыс өтелетін жұмсалған шығындар көлемінде ғана танылады. Дұрыс бағалау мүмкін болмаған ж/е жұмсалған шығындардың өтелмеуі ықтимал болған кезде табыс танылмайды. Ал шеккен зиян шығып ретінде танылмайды.

Қызмет көрсету б/ша табыстың танылуы да саудадан табысты тану сияқты күрделі үрдіс. Қызмет көрсету б/ша табысты танудың 4 әдісі қарастырылған:-Нақты орындау; -Пропорционалды орындау; -Аяқталған орындау;-Инкассалау. Құрылысқа жасалған келісімшартпен байл. кірістердің, шығыстардың есебі мердігерлік келісімшарт б/ша кірістерді және шығыстарды тану тәртібі:-Келісімшартқа келісілген бастапқы кіріс сомасы;-Табыстың туындауына алып келетін ж/е сенімді өлшеуге болатын келісімшарттың талабынан ауытқу, шағым талап ж/е ынталандыру төлемдері.