7.Төленбеген капитал, сатып алынған меншікті үлес құралдары, эмиссиялық кіріс.Бөлінбеген пайда.

Ұйымның меншікті капиталы бұл міндеттемелердің шегерілгеннен кейінгі активі:

ƩА = ƩМ + ƩК; ƩМ_К = ƩА – ƩМ

Меншіктік капитал өзіне мыналарды қамтиды:1.Жарғылық капитал;2.Эмиссиялық кіріс;3. Резервтік капитал;4. Бөлінбеген капитал (жабылмаған зиян) Төленбеген  капиталдың   есебін  жүргізу  үшін  5110-ші  «Төленбеген капитал» шотын пайдаланады.  Бұл шотта заңды және  жеке  тұлғалардың шаруашылық  серіктестіктің  жарғылық   қорына  қосқан  үлестері  б/ша қарыздарының  сомасы  туралы  ақпарат жинақталады.5110 «Төленбеген капитал »   шоты  шоттардың Бас жоспарында,  «Меншік капитал»   ретінде саналса да,  яғни  баланстың   пассивтік шоттарының  қатарында болса да,  ол  өзінің  табиғаты  б/ша   активтік  шот болып табылады.  Жарияланған    жарғылық  қор  сомасына  5110-ші  «Төленбеген капитал » шоты  дт-ді де,  50-ші  «Жарғылық капитал»  бөлімшесінің  шоттары  -  5020-ші  «Жай  акциялар»,  5010 – ші  «Артықшылықты акциялар» және  5030 – ші  «Қосқан үлестер мен жарналар» шот-ы кт-ді.

Сатып алынған меншік құралдары мен эмиссиялық кіріс есебі.

Меншіктегі акцияларды айналымнан шығару. Акционерлік қоғам өзінің акцияларын қайта тарту н/е жою мақсатында қоғамның жарғысында қаралғандай басқа да негіздер б/ша айналымнан шығарып сатып ала алады. Қоғамға мынадай жағдайда акцияларды айналымнан шығарып сатып алуды ж.а/ға құқық берілмеген:-Қоғамның эмиссияланған акциялары толық төлегенге дейін;-Егер шығарылған қоғамның жарғылық капиталы сатып алудың нәтижесінде жарғылық капиталдың ең төменгі көлемінен төмен болғанда;-Егер акцияны сатып алу мезетінде қоғам төлем қабілетсіз немесе жағдайы жоқ немесе акцияны сатып алу нәтижесінде сондай жағдайда болса;-Егер акцияны сатып алған мезетінде қоғамның меншіктік капиталының көлемі шығарылған жарғылық капиталдың көлемінен төмен болса.

Сатып алынған меншікті үлес құралдарына 5210 шоты кт, 5010, 5020 шоттары дт, бір мезгілде төленген сомаға 5210 шоты дт, ақша қаражаттар жоспары кт. Айналымнан шығарылғанда:

Дт Кт

5010, 5020 5210

5210 1010, 1060

Эмиисиялық кіріс. Егер акцияны сатып алу құны оның номиналды құнынан жоғары болса, онда меншіктегі акцияның сатып алу құнының номиналдық құннан жоғары сомасы 5310 «эмиссиялық кіріс» шотының кредитінде, ақша қаражаттар есебі шотымен корреспонденциясында көрсетіледі.

Сатып алынған акция тәртіп бойынша олардың номиналды құнынан өзгеше болуы мүмкін. Егер акция номиналды құнынан төмен бағаға сатып алынса, онда сатып алу және номиналды құнның арасындағы айырмасы 5310 шотында көрсетіледі. Бұндай жағдайда мынандай бухгалтерлік жазу жасалуы мүмкін:

Дт Кт 5210 ақша қаражаттар, эмиссиялық кіріс шоттары

Бөлінбеген пайда (жабылмаған зиян). Қортынды пайда (қортынды залал).

Бөлінбеген пайда (жабылмаған зиян) – есепті жылдың шығыстары мен кірістерін салыстырып, қорытынды пайда шотының дебетіндегі ж/е кредитіндегі жазуларының айырмасын есепті жылдың бөлінбеген пайдасы (жабылмаған зияны) ретінде 5510 дебетінде немесе кредитінде көрсетеді (5610 шотымен байланысты). Сонымен қатар, есепті жылдың бөлінбеген пайдасы н/е жабылмаған зияны келесі есепті жылға өткен жағдайда 5520 шотының дебетінде немесе кредитінде көрсетіледі.Қорытында пайда (зиян) шотын 5610, алтыншы кіріс, жетінші шығыс бөлімінің шоттарын жауып есепті кезеңнің нәтижесін анықтау үшін қолданылады.

8.Резервтік капитал. Ұйымның меншіктікапиталы бұл міндеттемелердің шегерілгеннен кейінгі активі.Меншіктік капитал өзіне мыналарды қамтиды:-Жарғылық капитал;-Эмиссиялық кіріс; -Резервтік капитал; -Бөлінбеген капитал (жабылмаған зиян); Резервтік капиталдың есебі. Резервтік капитал күшіндегі заң актілерінің баптарына және құрылтай құжаттарының көрсетілген тармақтарына сәйкес ұйымның күтпеген шығындарын (зиянын) жабу үшін сондай-ақ есепті кезеңнің табысы жетпеген жағдайда инвесторлардың табыстарын төлеу үшін құрылады.

Резервтік капитал шаруашылықтың таза табысы есебінен құрылған кезде:

Дт Кт

5510, 5520 5410

Дт Кт

7410 1310, 1360, 2400, 2700

5410 7470

Дивиденд есептелген кезде:

Дт Кт

5410 3030

3030 3120

3030 1010, 1030

9. Міндеттемелер және олардың жіктелуі.Міндеттеме - бір нәрсені анықталған жолмен орындау н/е әрекет ету міндеті н/е борышы. Мінд/е өткен кезеңнің оқиғаларынан туындайтын ұйымның берешегі. Бұндай берешекті реттеу ұйымнан эк/қ пайданы құрайтын ресурстің шығуына алып келеді. Мінд/ді ағымдағы және болашақтағы мінд/ден айыра білу керек. Мінд. 3 белгімен анықталады:1. Міндеттеменің пайда болуын туындатқан оқиғаның орны болу керек;2. Міндеттеме активті немесе қызметті басқа ұйымға аудару жолымен ғана реттелуі мүмкін;3.Міндеттеме даусыз болу керек.Осы анықтамаға сәйкес міндеттеме қабылданса, ол сол уақытта танылуы ж/е жазылуға енгізілуі тиіс.Мінд. сомасы тәуекелділікке сәйкес % құрылымы б/ша дисконтталған барлық болашақ ақша төлемдерінің ағымдағы құны ретінде өлшенуі тиіс. Мінд/нің ішінде негізгі сома мен % жатыр. Мінд/і реттеу әр түрлі әдістермен жүзеге асырылуы мүмкін:-Ақша-қаражаттарын төлеу;-Басқа да активтерді аудару;-Қызметтерді көрсету;-Бір міндеттемені басқасымен ауыстыру.

Реттеудің басқа да құралдары болуы мүмкін. Оған келіспеу н/е кредитордың өзінің құқығын жоғалтуы жатуы мүмкін. Мінд/ң пайда болуы болашақта ресурстардың сыртқа шығуын білдіретіндіктен бұндай міндеттеменің орындалу мерзімі ұйымның қаржылық жағдайын дұрыс бағалау үшін маңызды. Активтерге ұқсас міндеттемелерді де қысқа мерзімді кредиторлық берешек және ұзақ мерзімді деп жіктейді.Қысқа мерзімді міндеттемелер - ұйымның қызметіне ағымдағы есепті кезеңде елеулі әсер ете алады. Себебі ағымдағы міндеттеме ағымдағы ресурстарды талап етеді. Бұл талаптардың өтелу мерзімі бірнеше жылдарды қамтитын талаптардан айырмашылығы бар.2.Қысқа мерзімді міндеттемелердің есебі. Қысқа мерзімді міндеттемелер мынадай талаптарға жауап беруі керек:- егер ұйымның операциялық кезеңінде қалыпты жағдайда міндеттемені өтеу болжалса;- егер міндеттеме туындаған күннен бастап 12 ай ішінде өтелуге жатқызады.

Жалпы міндеттемелерге оның ішінде қысқа мерзімді міндеттемелерге мыналар жатады:-Қаржылық міндеттемелер, -Салық міндеттемелері, -Басқа да ерікті және міндетті төлемдер, -Кредиторлық берешектер,-Бағалау міндеттемелері,-Өзге де міндеттемелер. Қаржылық міндеттемелер – қысқа және ұзақ болып жіктеліп, 3030 және 3040 шоттарының кіші бөлімшелерінің тиісті шоттарында ақпараттары жинақталып көрсетіледі. Қаржылық міндеттемелерге банк мекемелерінен алынған несиелер, банк мекемелерінен тыс ұйымдардан алынған қарыздар, есепті жылы төленуге тиісті қысқа мерзімді қатысушыладың дивидендтері мен кірістері б/ша кредиторлық берешектер мен ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелердің ағымдағы бөлігі мен өзге де қаржылық міндеттемелер жатады. Туындаған міндеттемелерді 3010, 4010, 3020, 4020, 3030, 3040, 3050 шоттарының кредитінде тиісті шоттармен корреспонденциясында көрсетеді. Банк несиелерін банктен тыс мекемелерден алынған зайымдарды ақша қаражаттар шоттарының дебетінде, 3010, 3020, 4010, 4020 шоттарының кредитінде көрсетеді.

Дт Кт

1030 3010, 3020, 4010, 4020

5510 (5520) 3010, 3020, 4010, 4020

5410 (5010, 5020) 3030

4010 3040

4020 3020

10. Жабдықтаушылар мен және мердігерлермен ,еншілес, қауымдасқан ұйымдардың филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің кредиторлық берешектер есебі. Кредиторлық берешектерге экономикалық мазмұны бойынша жабдықтаушылар мен мердігерлерге қарыздар жатады. Бұл қарыздар олардан түскен материалдық құндылықтардың, жасалған жұмыстардың немесе көрсетілген қызметтердің келісілген құн сомасымен есептеледі. Ұйымның персонал алдындағы кредиторлық қарыздары болып есептелген, бірақ төленбеген еңбекақы сомасы табылады. Кәсіпорынның бюджет алдындағы қарыздарына есептелген, бірақ төленбеген жеке тұлғалардың табысына салынған салықпен бірге, салықтар, алымдар бойынша сомалар және оларға теңестірілген төлемдер жатады.

Кредиторлық берешек- кәсіпорынның басқа заңды немесе жеке тұлғаларға Пайда болу сипатына қарай кредиторлық берешек қалыпты және Қалыпты кредиторлық берешек пен кәсіпорынның бизнес-жоспарын орындау барысына, Бұларға төлеу мерзімі келмеген акцептелген есеп-қисап құжаттары бойынша Ақталмаған кредиторлық берешек болып бюджетпен есеп айырысу бойынша-қаржы Кредиторлық берешекті тексерудің басты міндеттері мыналар:  - төлем тәртібін сақтауды тексеру  - есептеуде қолданылатын бағаның, тарифтің және басқа құндық - кредиторлық берешек сомасының шынайылығын тексеру  - есептеулерді реттеу мен кредиторлық берешекті азайту жөніндегі Кредиторлармен есеп айырысу жағдайын бақылауды ұйымдастыру келісім-шарттық және Кредиторлық берешектің есепті кезеңнің басы мен аяғындағы  жағдайы баланста мындай баптардың қалдықтарымен сипатталады  1. Төленуге тиісті шоттар мен вексельдер  2 .Алынған аванстар  3 .Салықтар бойынша берешек  4 .Төленуге тиісті дивидентер.  5. Негізгі компания мен еншілес ұйымдар арасындағы топ 6. Акционерлік қоғамның лауазымды адамдарына берешек.  7. Басқандай кредиторлық берешек. 

3300 «Қысқа мерзімді кредиторлық берешек» кіші бөлімі бір жылға дейінгі мерзіммен кредиторлық берешекті есепке алуға арналған.

11. Салықтар бойынша міндеттемелер есебі.Салық міндеттемелерін 31-ші бөлімшенің тиісті шоттарының кредитінде жинақтап, аударылған соманы дебетінде көрсетеді. Корпоративтік табыс салығын қысқа мерзімді де және ұзақ мерзімді де етіп көрсетуге болады. Ағымдағы есепті кезеңде төленетін қысқа мерзімге кейінгі қалдырылғаны ұзақ мерзімге жатады.Есептелген корпоративтік табыс салығына есептегенде:

Дт Кт

7710 3110

Кейінге қалдырылған корпоративтік табыс салығына:

Дт Кт

7410 4310

3110 4310

Жеке табыс салығы - қызметкерлердің, жұмыскерлердің еңбекақысынан, басқадай табыстарынан ұсталынатын сома.

Жеке табыс салығы есептелгенде:

Дт Кт

3350 3120

Есептелген дивидендтен ұсталса:

Дт Кт

3030 3120

ҚҚС– өнім сату, қызмет көрсету, жалға беру сияқты операцияларды ж.а/ған кезде сатылған өнімнің, көрсетілген қызметтің, жалға берілген мүліктің құнына салынып міндеттеме ретінде көрсетіп сатып алушы (жалға алушы) сатушыға қайтаратын сатушы сол операция бойынша бюджетке аударатын төлем.

Дт Кт

1210 6010

1210 3130

3130 1030

1260 6130, 6230

1260 3130

3130 1030

Акциздер – бұл жанама салық, олардың сомасы тауар бағасының құрамына қосылады ж/е сатып алушы төлейді. ҚР-ның территориясында өндірілетін ж/е ҚР-ның территориясында импортталатын тауарлар акцизделеді. Салық кодексіне сәйкес келесідей тауарлар ацизделеді: -спирттің барлық түрі;-алкогольдік өнімдер;-темекі өнімдері;-құрамында темекі бар барлық өнім;-бекіре икрасы және арқан балығы;-алтын, күміс және платина әшекей бұйымдары;-бензин (авиядан басқа);-дизель отыны;-жеңіл автомобилі (мүгедектерге арналғанынан басқа);-от шашатын және газды қару. Акциз ставкаларын тауар құнына н/е заттай күйіндегі нақты көлеміне шаққанда пайызбен ҚР-ның үкіметі бекітеді. Алкогольдік өнімнің акциз ставкасы сусыз таза спирттің көлеміне байланысты бекітіледі. Спирттің барлық түрлері үшін акциз құны дифференцияланады, яғни ары қарай оны пайдалану мақсатына қарай. Алкогольдік өнім үшін өндірілетін спиртке акциз ставкасы базалық ставкадан төмен мөлшерде қойылады. Тұрақты акциз ставкасы бектітілген акцизделетін тауардың салықтық базасы, натуралды түрдегі тауарды өндіру, сату көлемі арқ. анықталады. Тұрақты акциз ставкасы бекітілген акцизделетін тауар-ды ҚР-ң территориясындағы кеденге импорттауының салық/қ базасы натуралды түрдегі импортталатын акциз/н тауар/ң көлемі б/ша анықталады.«Акциздер» 3140 шотында жүргізіледі. Келіп түскен тауарларға акциз есептелген жағдайда :

Дт Кт

1310, 3140 3140

Оларды бюджетке аударғанда:

Дт Кт

3140 1030

Әлеуметтік салық – 3150 шотында жүргізіледі. Оны есептегенде ол осы шот/ң кт/де, ал өтелгенде осы шоттың дт/де көрсетіледі. Есептелген ә/к сақтандыру б/ша мінд/і 1620, 7110, 7210, 8110, 8310, 8410 шот/ң дт/де, 3210 шотының кт/де көрсетіледі. Ал олардың аударылуы 3210 шотының дт/де, ақша қаражаттар щотының кт/де көрсетіледі