14. Орта ғасырларда диалектика мен шешендіктің /риторика/ дамуы. Византияның атақты шешендері - Фома Аквинский, Иоанн Златоуст т.Б.

Орта ғасырлар — эллиндік-классикалық мәденіеттің құлдырау шегіне жетіп, ал одан кейін оның жаңа заманда қайта түлеу кезеңімен сәйкес келетін, ұзаққа созылған біртұтас мәдени дәуірді қамтиды.

Аквинский Фома — ойшыл, орта ғасырлардағы христиандық саяси тұжырымдаманың негізін салушы. Ол мемлекеттің жағымды рөлін мойындады, оған Құдайдың еркін жүзеге асырушы деп бағалады. Рухани және зайырлы биліктердің арақатынасын жан мен тәннің арақатынасы ретінде қарастырды. Бірақ, рухани билік (шіркеу) мемлекеттік биліктен жоғары тұрғанда ғана шіркеу мен мемлекет қатар өмір сүріп, өзара әрекеттесе алады деген пікірінен танбады. Әйтсе де, оның көптеген пікірлері Аристотельдің саяси ойларымен үндесіп жатыр. Мысалы: Аквинский атамыз мемлекеттік биліктің дербес, табиғи жолмен қалыптасуын жақтады, оған діндарлардың араласуына қарсы шықты. Әсіресе, Аквинский атамыз әрқилы басқару пішімдерінің — монархияның, аристократия мен демократияның лайықты “таза” пішімдерін бойына жинақтаған мемлекетті ұлықтады. Абсолюттік монархия мен саяси монархияның ара-жігін аша түсіндіріп, монарх билігі заң шеңберінде айқындалатын соңғысын, яки, монархияның саяси түрін дәріптеді.

15. Орта ғасырлардағы соттар типтері, олардың ерекшеліктері -

істерінің құпиялылығы мен жариялылықтың жоқтығы және т.б.

Сотта сөйлеудiң маңызы мұнымен ғана шектелмесi анық. Қылмыстық iс­тi қарау барысында айыпталушы мен қорғаушы оның сипаты мен орындалу ам­ал-тәсiлiне, мақсаты мен ниетiне терең талдау жасап, жасалған қылмыстың су­рет-сүлбесiн, яғни болған жағдайды, оқиғаны толық қайта қалпына кел­тi­ре­дi. Ол­ар­дың­ жасалған жеке бөлiктерiне тиiстi баға берiп, көпшiлiк алдына са­рапқа са­луы сотқа қатысушы тұлғалардың талқыланып отырған iстiң маз­мұ­нын терең тү­сiнуге, көңiл зердесiнен өткiзуге түрткі болып, шығарылған үкi­мнiң қан­ша­лық­ты әдiлдiгiне көз жеткiзуiне мүмкiндiк алады.

Жүрiп жатар сот процесi — шешендiк өнер тағлиматында, бұлттар со­ғы­лып,­ найзағайлар шарпысқан пiкiр-талас, сөз жарыстыру кеңiстiгiн құрай­ды.­ Сотқа қатысар екi жақтың мақсаттары мен мiндеттерi, айыптаушы, қор­­ғаушы сөз тезистерi, төрелiк сөздiң атқарар қызметi, түрi мен мазмұны —­ ат­алған ке­ңiстiктiң негiзгi бөлiктерi болып табылады.

Соттық пiкiр-талас, сөз жарыстыру кеңiстiгiнде сотқа қатысушы екi жақ­тың­ iскерлiк-дағдысын жетiлдiруге керектi нәрселерге: ақиқатқа жетердегi бiр­­ден бiр айқын жол — диалектикалық бәсеке түрiнде өтетiнiн ұғыну; қар­сы­­лас­тардың қисынды дәлелдерiнiң бiртiндеп қомақты дәлелдемеге ай­на­ла­ты­­нын­, олардың ерекшелiктерi мен өзгешелiктерiн жете сезiну; сот шешендiк ке­ң­­iстiгiн дау-дамайлы алаңға айналдырмай, қарсы жақтың ақылға сыйым­сыз­­ даукестiк мiнез-құлқы белгiлерiн көре бiлу, оған қарсы қоданар иiндi тә­сiл­­­дер ойлап табу талаптары жатады.

16. Шығыс мәдениетінің типтері. Қәдіс - мұсылман шешендігінің негізі ретінде. Мұхаммед қағидаларындағы шешендік сөз жөніндегі ілімдер. Шығыс шешендері - Ғазали, Дәри т.Б.

Ежелгі Шығыс адамды ертедегі дүние аясынан алып шыққан ұлы мәдениеттер отаны болды. Ертедегі дүниеден шыға отырып, Шығыс адамның дүниеге қатынасының мифологиялық тәсілін жеңе алмады. Бірақ ежелгі шығыс мәдениеттерінің әлемі – бұл табиғат апаттарының ғана емес, озбыр мемлекет қуатының құдайдай көрінуі. Ежелгі шығыс мәдениетінің негізі адамның дербестігі мен еркіндігін мойындамайтын абсолютті бірлік идеалы болып табылады. Мемлекеттің бұл типі қатаң біріктіру қажеттілігінен туды, ол нақты табиғат жағдайларына жауап болды. Осы мемлекет – шығыс озбырлығы зор төрешілдік аппаратпен басқарылады, оның бірлігі қол астына қарайтын адамдардың өмірі мен өліміне абсолютті билік етуге ие билеушімен бейнеленеді. Мемлекеттің мұндай типі Ежелгі Шығыс елдері Египет, Месопотамия, Үнді, Қытайға тән.

Орта Азиядағы мәдени құбылыстардан қағас қалмай, шығыстың ор¬та¬ға-сыр¬лық мәдениетiнiң жан-жақты дамып, жетiле түсуiне қарахан мемлекетi де ти¬iстi үле¬сiн қосты. Бұған түркi халықтарының талантты перзенттерi Жүсiп Ба¬ла¬са¬ғұн, Махмуд Қашқари, Қожа Ахмед Йассауи, Ахмед Йүгiнеки шы¬ғар-ма¬шы¬лы¬ғы айғақ бола бастады. Олар сол өлкенiң мәдени өмiрiне сыналай ен-iп,¬ бұ¬рын¬нан қалыптасқан мәдени-әдеби бағытқа белсене араласты. Мұндай май¬талман сөз зергерлерi күнi бүгiнге дейiн еш өзгерiссiз сол күйiнде қол¬да-ны¬лып жүрген та¬лай-талай сөз маржандарын тудырды.

Әбу Мұхаммад әл-Ғазали бірқатар шығармаларында әлемнің мәңгілігі проблемалары, себептілік теориясы т.б. бойынша мұсылман философтарымен, Шығыс аристотелшілері өкілдерімен (Әбу Наср әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина т.б.) пікірталасты өрістетті. Философтар көзқарастарына түсініктер жазып, олардың іс жүзінде мұсылман әлеміне таралуына себепкер болды. Ол өзінің басты еңбегі “Ихйа улум әд-динде” (“Діндегі ғылым сәулесі”) діни-филос., этика қағидаларын саралап, онда суннит дәстүршілдігі қағидаларын сопылық түсініктермен үйлестірді (мысалы, шариғатта көрсетілген ғұрыптарды сопылық дәстүрлермен толықтырды). Адам еркі мен жазмыш туралы мәселеде Әбу Мұхаммад әл-Ғазали “таңдап алу” ұғымын (касбаны) дамытады, оған сәйкес адам Алланың ұсынған жақсы-жаман әрекеттерінен өзіне қажетін таңдап алуына ерікті екендігін, бірақ соған орай жауап та беретіндігін айтады. Әбу Мұхаммад әл-Ғазали мұсылмандық ақыл-ойдың дамуына, сондай-ақ орта ғасырлық еуропалық философияға зор ықпал жасады.