49. Қәзіргі замандағы сот жарыссөзінің лингво-герменетивтік мазмұны.

сот жарыс сөздерінідегі заңгерлердің ораторлық шеберліктерін, жиі сот әдемі, қызыл сөздері деп бағалайды. Әдемі сөйлеу біліктілігі, қабілеттілігі, ол әдемі және сенімділі сөйлеу, ал ораторлық талант. Сондықтан сот шешендігі дегеніміз -ол тек қана әдемі емес сонымен қатар сенімділі сөйлеу, ол талант пен белгілі бір білімдермен өнерлердің араластығы. Ораторлық өнер- ол оратордың алдындағы сөзін дұрыс әзірлеу , және дұрыс сөйлеуге көмектерін тигізетін білімдер мен өнерлердің құрамын дұрыс жинақтау болады: Өз кезегінде ол құжаттарды дұрыс жинақтау өнері, тыңдаушыларға белгелі бір әсерін тигізуге мақсатталған көпшлік алдында сөйлеу және сөз құрамын орнату өнері, ол дәлелдеу және жоққа шығару өнері.

50. Сот жарыссөзі тілдің тарихи және мәдени кереметі ретінде.

Сөйлеу мәдениетінің жоғарғы саты болып сөйлеу шеберлігі саналады, ойдың анық жеткілікті, сенімділікті ашудан, сөздіктің байлығымен грамматикалық құрамның әр түрлігінен тұрады. Сөйлеу өнерлігі - ол риторикалық тәсілдермен білікті қолдануды білдіреді, эмоционалдық психологиялық әсеріне көмек етеді. Заңгерге жақсы сөйлеу - ол кәсіптік қажеттілк болып есептеледі. Өйткені, ал дегенде заңгердің кәсібі тек қана кәсіптік шеберлікті емес, сонымен қатар кең жалпы білімді қажет етеді. Конидің айтуы бойынша "Заңгердің жалпы білімнің арнайы білімнің алдында болуы керек" деген.Заңгердің тарапынан сөздің нормаларын бұзу, тындаушылар тарапынан оған деген сенімділігін жоғалту, оның біліміне сенімсіздік туындайды. сөйлеу мәдениетінің биіктігінен әділ сот органдарының беделі көрінеді, заңгердің биік қоғамдық функциасы орындалғаны анықталады. Бірақ сот сөйлемдерінде арнайы , спецификалық сөздердің көптігін байқауға болады, сол себептен сөйлеу мәдениеті туралы айтуға болама деген ойлар бар. Мысалы : коддекс, контрабанда, мәмле, жауап , үкім, қылмыстын ниеті, тәркілеу, т.с.с., Термин сапасында келесі сөздер қолданады: жалтару, қайыршылық және т.б Сөйлем екі нысанда болады: ауызша және жазбаша. Жазбаша сөйлеу ережеге сәйкес ресми түрде жүзеге асырылады. Ол алдын ала ойлануға есептелгег, соңдықтан бұндай сөйлемге нақтылы қажет әдебиет тілінің нормаларын қатан сақтауду талап етеді.Заңгердің сөйлеу мәдениеті жазбаша көпшілік алдында сөйлеу нормаларын білуді қажет етедлі. Прокурор мен адвокаттардың сөйлемдерінде нақты істер бойынша процессуалдық құжаттардағы фактілер анықталады, сол себептен сот оарторлары ресми - іскерлік сөйлемдердегі құрамдарды жиі қолданады. Ал ауызша көпшілік алдындағы сөйлем - сөздіктің байлығын талап етеді. Өйткені ол нақты адамдарға бағытталған.

51. Философиялық және құқықтық герменивитиканың қарым-қатынасы,

оның маңыздылығы мен қағидалылығы.

Ше­шен­­­дiк өнердiң теориясы және философиялық негiздемесiн қа­дым за­ман­дар­­дың­­ өз­iн­де–ақ антикалық дә­у­ірде ғұмыр кешкен Платон, Аристотельдер сын­ды ежелгі грек фи­ло­соф­­тары айқындап кеткен. Сөйтсе де, қа­зақ­тың ұлттық құ­қықтық тарихы мен рухани ділін құ­­райтын, неше ғасырлық тарихы бар қа­за­қы шешендік өн­ер­дің философиялық болмысын зер­делеп таразылаудың ендi ға­на қолға алынуы қоғамға қазіргі қажеттілігінен, сұ­раныстан туындап отыр. Яғ­ни, «он­ың­­ әлеуметтiк сипаты ерекше әлеуметтiк феномен ретiнде арнаулы зерт­­теу­­­­лер­­де ендi-ендi қарастырыла бастады. Соттағы шешендiк өнердiң фи­ло­со­­фия­­­мен ара қа­тынасы ең алдымен осы­дан көрiнедi. Шешендiк өнер дәстүрі —­­ ­бел­­гiлi бiр әлеуметтiк ор­та­да, қоғамдық кеңiстiкте, қандай да бiр ад­ами қыл­­мыс­­тық оқиғаға байланысты қа­лып­та­сып, айрықша тап­қыр­лық­­пен, көр­кем­­ тiл­мен­ айтылатын және әлеу­мет қабылдап, мой­ын­да­ған үл­гi­лi­­ кесiм-би­лiк­­тер, ой­лар­, идеялар, тұжырымдар үрдiсi»². Философ ғалымдар А.Қа­са­бек пен Д.Раев ше­шендік сөздердің әлеуметтік құбылыс болуын үш түрлі фактор арқылы тү­сін­­­діреді: 1)  кесiм-билiк шы­ға­р­ар­да­­­ғы шешендiк сөз бен қоғам арасындағы ге­не­зистiк бай­ла­­ныс, 2) шешендік сөздің дәс­түр­лік сипаты; 3) шеш­ен­­дiк­тiң­­ қо­ғам­дағы қызметi.

Шешендiк сөз бен қоғам арасындағы генезистiк байланысты аталған ға­лым­дар тiл мен қо­ғам арасындағы ге­незистiк өзара байланысты кө­р­се­­тетiн ғылыми-лингвистикалық дә­лел­дер­ге, тiл туралы пайымдауларға сүй­е­н­іп дәлелдейді. Сөз жоқ, тiл сияқты соттағы шешендiк өн­ер де — халықтық сөйлеу өнерiнiң же­­мi­сi. Де­мек, сот­та туындайтын шешендiк сөз қо­ғам­дық ор­тада қалыптас­қан­ дү­ние, сон­дықтан ол әлеуметтiк болмысқа ие. Сот­та­ғы шешендiк сөз өн­е­р­­i­­нiң­ әл­еу­мет­тiк сипаты, сайып келгенде, адамдардың құқығы мен еңбегiнiң, тұр­­мыс–тiр­­шi­лiгiнiң ұжымдық сипатымен түсiндiрiледi. Сотта қажеттi ше­шен­­дiк өнер әл­­еу­мет­тен тыс өм­iр сүре ал­май­ды, Шешендiк өнерсiз қоғам бол­­майды, ал әл­еу­метсiз алғашқы­сы­ның да бо­л­уы мүмкiн емес. Бұл екеуі — бiр­­-бi­рiнен бөлiп қа­рауға болмайтын бүтiннiң екi жа­ғы. Сотта­ғы шешендiк өн­­ердi зерттеу — қо­ғам­дық сананы зерт­теумен бiрге жүретiн құ­бы­лыс.

1 Ахан Б. Сөз құдіретіне табынған // Ақиқат. – 2000. - № 4. – 54-б.

1

3³ Негимов С. Көрсет. еңб. – 16-17 бб.

1¹ Ғабитов Т., Мүтәліпов Ж., Құлсараева А. Мәдениет негіздері. – Алматы, 2000. – 7-8 бб.

3³ Бақтыгерейұлы С. Өзегің аршылмай, өзің өз болмайсың. // Ана тілі. – 1998. - № 3.

11. Бақтыгерейұлы С. Өзегің аршылмай, өзің өз болмайсың. // Ана тілі. – 1998. - № 3.

1¹ Дәулетбаева Ж., Раев Қ., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі. – Алматы, 2002. – 106 б.

2² Қазақстан Республикасы азаматтық іс жүргізу кодексі. 2002 жылдың 1 қазанына. – Алматы, 2002. – 59 б.

1¹ Руденко Р.А. Судебные речи и выступления. – М., 1987. – 318 б.

1¹ Қазақстан Республикасы азаматтық іс жүргізу кодексі. 2002 жылдың 1 қазанына. – Алматы, 2002. – 59 б.

1¹ Руденко Р.А. Судебные речи и выступления. – М., 1987. – 318 б.

1¹ Алексеев Н.С., Макарова З.В. Ораторское искусство в суде. – Л., 1989. – 97 б.

1¹ Дәулетбаева Ж., Раев Қ., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі. – Алматы, 2002. – 106 б.

2² Қазақстан Республикасы азаматтық іс жүргізу кодексі. 2002 жылдың 1 қазанына. – Алматы, 2002. – 59 б.

1¹ Қазақстан Республикасы азаматтық іс жүргізу кодексі. 2002 жылдың 1 қазанына. – Алматы, 2002. – 59 б.

1¹ Руденко Р.А. Судебные речи и выступления. – М., 1987. – 318 б.

1¹ Руденко Р.А. Судебные речи и выступления. – М., 1987. – 318 б.

3³ Тұрашев Е. Сезіктінің, айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету мәселелері // Заң. – 2003. - № 1. – 60 б.

1¹ Сонда. – 59 б.

2 Қасабек А., Раев Д. Шешендік өнер – дәстүрлі құбылыс // Ақиқат. – 2000. - №4. – 49-б.