38. Айыптаудың мәнісі, оның заңдылық тұжырымы мен құқықтық

дәрежесі.

Прокурордың айыптау сөзi он­ың қызметiмен тiкелей ба­й­ланысып, өзара қабысып, астасып жатыр. Яғни, про­ку­­­рор сөзi оның не­гiз­гi­ атқарар қызметiнен туындайды. Қазақстан Рес­пу­бли­ка­сы Консти­ту­ция­сы­ның­ 83-бабының 1–4 тармақтарына, 1995 жылдың 21-­жел­тоқ­сан күнгi Елба­сы­­ның заңды күшi бар «Қазақстан Республикасының про­ку­ра­турасы туралы» Жар­лығына, Қазақстан Республикасы ҚIЖҚ 62-ба­бы­на сәй­кес: «Сот­тың қыл­мыс­тық iстi қарауына қатысушы прокурор ай­ып­тау­ды қолдау жо­лымен мем­ле­кеттiң мүддесiн бiлдiредi және мемлекеттiк ай­ып­таушы болып та­былады. Мем­лекеттiң мүдделiрн қорғап талап қоюға құ­қы­лы».

Айыптаушылық сөз — қылмыстық iс бойынша жарыссөзге қатысады, мем­ле­кет атынан айыптауды қолдаған, iс бойынша жинақталған дәлел­де­ме­лерге тал­дау жасаудан тұратын, жасалған қылмысқа баға берiп, са­рап­тай­тын, со­ның негiзiнде жазалау шарасын тағайындайтын, басқа да заң тұ­р­ғысынан негiзгi үкiм шығаруда маңызы бар, азаматтарды құқықтық, ада­мгершiлiк жағынан тә­биелейтiн прокурордың сөзi.

Қылмыстық iстiң түйiнiн шешуде сотқа қосалқы көмек беретiн, мем­ле­кет­ атынан айыптаушы мiндетiн атқаратын прокурордың сөзiнiң қылмыстық сот­ жүр­гiзу iсiнде алар маңызы ерекше. Орыс заңгерi Р. А. Руденко сотта мем­ле­кет­тiк айыптаудың қылмысқа қарсы күресте қоғамдық пiкiрдi қалып­тас­ты­ру­дағы ор­нын айрықша бөлiп айтқан едi¹.

39. Айыптау сөздің композициялық құрылымы.

Қазақстан Республикасының ҚIЖК айыптаушылық сөз элементтерiнiң не­­ден тұратынын белгiлемейдi. ҚР ҚIЖК 317-бабының 4-тармағында: «Про­ку­рор дәлелдердi ұсынады және оларды зерттеуге қатысады, сотқа айып­тау­дың­ мәнi бойынша, сондай-ақ сот талқылауы кезiнде ондаған басқа да мә­се­ле­лер бойын­ша өзiнiң пiкiрiн баяндайды, сотқа қылмыстық заңды қолдану жә­не сотталу­шы­ға жаза қолдану туралы ұсыныс айтады» делiнген. Алайда тә­жi­рибе жүзiнде соттағы дауларда бүгiнгi таңда айыптау сөздiң құрылымы қа­лыптасып үлгерген деуге әбден болатындай. Айыптау сөзiнiң құрылымы мы­на­дай элементтерден тұрады:

1. қылмыстың қоғамдық бағасы;

2. iстiң мән­-жайын баяндау;

3. iс бой­ынша жиналған және сот тексерген, зерттеген дә­­лелдемелердi талдап, бағалау;

4. қылмысты саралауды негiздеу;

5. сотт­а­лу­шы­ға, ал кейде жәбiрленушiге мiнездеме беру;

6. жазалау шарасы және аза­мат­тық талап бойынша өз ой-пiкi­рiн бiлдiру;

7. қылмыстың жасалуына түрткi бол­ған жағдайлар мен себептердiң көзiн ашу және оларды жою туралы ұсы­ныс­тары.

Сотталушының, ал кей жағдайларда жәбiрленушiнiң, басқа адамдардың мi­нездемесi соталушы сияқты және тұлғаның жауапкершiлiгiн негiздеу үшiн ға­на емес, сондай-ақ қылмыстың субъективтi жағын анықтап, дәлелде­ме­лер­дi­ баға­лау үшiн де керек.

40. Қорғау сөз - құқрылымының жалпы ерекшеліктері. Жалпы ұғым.

Франциялық сот тiлмарлары қорғау сөздерiн айыптаушыны сынаудан ба­с­­та­ған. Мұның өзi сөздерiне өткiр, пiкiр-таласқа құрылған полемикалық си­­­пат үс­тей­дi. Әйтсе де бiр артықшылығы бiрақ процесуальды қарсылас­ы­ның­ ар-ож­да­ны­на, намысына тиюден қашқан.

Адвокаттың қорғау сөзi бойынша қорғанудың қажеттiлiк, пайдалы еке­нi­­не, адвокат қалаған позициясының заңды, әдiлеттi екенiне адамдардың көз­де­­рi жетуi тиiс. Мiне, осы жайттар төрелiк айтар сөздiң негiзгi мазмұнын құ­рай­­ды.

Сотталушы өз тарапынан айтылар айғақтарды дәледеуi мiндеттi емес, ал ад­вокат қорғау сөзiнде дәлелдемелер келтiруге мiндеттi саналады. Әйтпесе сот­та адвокаттың қажетi шамалы. Сот процесiнде адвокат прокурордан кейiн сөз­ алатындықтан оның сөзi өткiр, өтiмдi болғаны абзал.