28. Қазақстаннның прокурорлары мен адвокаттардың соттағы сөздері п.И.Кудрявцев, и.В.Кацай, у.С.Сеиітов, е.Г.Пономаренко,

Л.И.Баширова, Ц.Я.Меламедовская, С.М.Гинзбург және басқалардың

соттағы сөздері. Олардың шешендік өнерінің негіздері.

Қылмыстық iстiң түйiнiн шешуде сотқа қосалқы көмек беретiн, мем­ле­кет­ атынан айыптаушы мiндетiн атқаратын прокурордың сөзiнiң қылмыстық сот­ жүр­гiзу iсiнде алар маңызы ерекше. Орыс заңгерi Р. А. Руденко сотта мем­ле­кет­тiк айыптаудың қылмысқа қарсы күресте қоғамдық пiкiрдi қалып­тас­ты­ру­дағы ор­нын айрықша бөлiп айтқан едi¹.

Прокурор көпшiлiк алдына шыққан кезде өзiнiң заңның сақшысы, әд­iл­дiк­тiң жаршысы, мәмiлеге келе бермейтiн тұлға, сөзi мен iсiне табанды жан ек­е­нiн ұғынуы қажет деймiз. Әйгiлi адвокат А. Ф. Кони бiр сөзiнде «қорғау ке­зiн­де та­сып сөйлеудi кешiруге болады, ал айыптау iсiнде таусыла сөйлеудi ке­шiруге әсте болмайды»¹ дейдi.

Прокурор сөзiнде айыптау жағы басымдау болғаны ләзiм. Бiрақ бұл қо­ғам­ға қауiптi жасалған iске атүстi жеңiл-желпi қарау, шындық, ақиқатқа қай­шы­ ке­летiн әрекетке бару деген сөз емес. П.И.Кудрявцев

Прокурордың айыптаушылық сөзiне этикалық талаптарда қойылады. Со­ның iш­iнде ең бастысы — iстiң қарау барысында прокурордың өз позици­я­сын­ ай­қын­дап, анықтап алу жатады. Оның шешiмдерi мен тұжырымдары заң­ға қа­таң сәй­кес болуы — шарт. Е.Г.Пономаренко

29. Сот ісін жүргізу қағидасының қазіргі сот жарыссөзі талабымен

байланысы.

қылмыстық, азаматтық, арнайы сот iсiнде сөйлеу құ­қы­­ғы заң бойынша оғ­ан тiкелей қатысушыларға ғана, заңда көрсетiлген рет бой­­ын­ша берiлген. Соттағы төрелiк ай­тар тiлмарлық соттың бiрiншi, екiншi са­ты­сы­­на қа­тыс­ты, ол белгiлi бiр аудиторияға: сотқа, он­дағы басқа да қа­ты­су­шы­лар­­ға ба­ғыш­тала айтылады. Соттағы сөйлеу көпшiлiкке ар­нал­ған­дықтан ол сөй­­леудiң мо­нологты түрiне жатады.

Төрелiк сөз (судебная речь) деп — қылмыстық немесе азаматтық iстердi қа­­­р­ау барысында сот пен сотқа қатысушы көпшiлiкке арналған, сот мә­жi­лi­сiн­­де нақ­ты iс бойынша тұжырым ай­тылатын, қарсы жаққа уәждi пiкiрлер бiл­­дiруге құ­рылған сөздi айтады. Төрелiк сөздiң су­дь­­яның, сотқа тiкелей қа­ты­­сушы тұл­ға­лардың iшкi сенiмiн, көзқарасын қалыптастырудағы, iс­тiң ақ-қа­­расын ан­ық­тап­, әдiл шешiм шығарудағы орны айрықша.

Соттағы пiкiрталастар көзқарастар күресiн, жарыс, бәсекелестiктi көр­­­сетедi. Оған қа­ты­сушы айыптаушы мен қорғаушылар көбiне көп ымыраға ке­­­ле бермейдi: не сөзi өтедi, не шы­ғарылған шешiмдi мойындайды. Сон­дық­тан­­ «пiкiрсайысқа қатысушыларда бiр ғана мақ­сат бар. Ол — қарсыласын ой­сы­­­ра­та жеңу, өз пiкiрiн дәлелдеп шығу»¹. Соттағы пiкiрсайыс, не­­гi­зi­нен­, заңды, ад­­ам құқығын қорғау төңiрегiнде ұйымдастырылып, қоғамдық пi­кiрдiң қа­лып­­­тасуына ұйытқы болады. Ол үшiн айыптаушы мен қорғаушы өз дәл­ел­де­ме­­лерiнiң нақ­ты­лы­ғына, дәлелдiгiне сот алқасының көзiн жет­кi­зу­ге­ тырыса­ды.­­ Ол үшiн айтар уәждiң не­гiз­де­месiнiң мықты, шымыр әрi се­нiм­дi­ болуы —­ бас­ты шарт. Полемикалық (пiкiрсайыстық) ше­берлiктi меңгеру ар­­қы­­лы­ айыптаушы мен қорғаушы сот тергеуiнде маңызы бар мә­се­ле­лер­дi жан-жақ­­ты талқылауға қатыса алады. Соттағы пiкiрталас қылмыстық iс жүр­гi­­зу­дiң­­ не­гiз­гi бөлiгiн құраса, ал төрелiк сөз сол пiкiрталастардың негiзгi өз­е­гiн­ құ­­­райды. Ендеше тө­ре­лiк сөз қылмыстық сот жүргiзу iсiндегi процес­су­ал­дық­­­­ қызметтiң ерекше бiр айшықты кө­рi­нi­сi.

Реплика — бұл да соттағы сөйленер сөздiң құрамынан табылатын, қа­р­сы­­лас­ шешендерге ай­тылар қысқаша уәж-пiкiрлер. Төрелiк сөз соттың бiрiн­шi­ са­тысына, екiншi апелляциялық са­тыға тән сөйлеу өнерi болғандықтан он­ың­ ау­қымы соттағы пiкiрталастарға қарағанда ан­а­ғұр­лым кең. Оның ретi Қа­зақ­­стан­ Республикасынының азаматтық iс жүргiзу кодексiнiң 212-ба­­бында көр­­се­­тiлген: «Жарыссөзге қатысып болған соң олар сөздерiнде айтылған­дар­ға­ бай­ла­нысты екiншi рет сөз сөйлей алады. Соңғы реплика құқығын үнемi жау­­ап­кер мен оның өк­i­лi иеленедi»².

Төрелiк сөздiң мазмұны — соттың нақты бiр қылмыс немесе құқық бұ­зу­шы­лық бойынша қа­растыратын, үкiм не шешiм шығаруға негiз беретiн мә­се­ле­лердiң өзегi.