9. Салықтар мен салық жүйесін құру негіздері

Салықтар дегеніміз – мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан белгілі бір мөлшерде және мерзімде түсетін міндетті төлемдер. Салықтар – шаруашылық жүргізуші субъектілердің, жеке тұлғалардың мемлекет пен екі арадағы мемлекеттік орталықтандырылған қаржы көздерін құруға байланысты туындайтын қаржылық қатынастарды сипаттайтын экономикалық категория. Салық жүйесін мемлекет пен заңды және жеке тұлғалар арасындағы қаржы қатынастары және осы қатынасты анықтайтын салықтар, салық механизмі,яғни салық салу әдістері мен тәсілдері, жолдары, салық заңдары мен салыққа қатысты кесімдердің, салық қызметі органдарының жиынтығы құрайды. Салық жүйесі 3 құрамдас бөліктен тұрады: салық түрлері, салық механизмі, салық қызмет органдары. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында мынадай салықтар мен міндетті төлемдер қызмет атқарады: КТС, ЖТС, ҚҚС, акциздер; жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнайы төлемдері; әлеуметтік салық; жер салығы; көлік құралдары салығы; мүлік салығы және міндетті төлемдерге алымдар, мемлекеттік баж, консулдық алым, кеден төлемдері. Қазақстан Республикасы салық жүйесін басқару Қазақстан Республикасы Конституциясы бойынша Президентке, Парламентке, үкіметке, Қаржы министрлігіне жүктеледі. Салық қызметі органы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитетінен және облыс, Астана, Алматы қалалары, аудандар мен қалалар бойынша салық комитеттерінен тұрады. Қаржы министрлігінің салық комитеті салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық әрі уақтылы түсуіне мемлекеттік бақылауды қамтамасыз ететін және салық қызметі органдарын басқаратын орталық атқарушы орган болып табылады. Салық қызметі органдарына салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық түсуін, міндетті зейнетақы жарналарының толық және дер кезінде аударылуын қамтамасыз ету жөніндегі, сондай-ақ салық төлеушілердің салық міндеттемелерінің орындалуына салық бақылауын жүзеге асыру жөніндегі міндеттер жүктеледі. Салық жүйесі мемлекет қаржы көздерін жасаудың ең негізгі құралы болуымен қатар ел экономикасын қайта құруға, өндірістің ұлғайып дамуына және саяси әлеуметтік шаралардың толығымен іске асуына мүмкіндік туғызады. Салық механизмі дегеніміз салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді бюджетке төлеуді қамтамасыз ететін тәсілдер, әдістер және элементтер жиынтығы. Салық мехнаизмінің құрылымы келесідей: салық салу элементтері, салық салу тәсілдері, салық салу әдістері, салық салу қағидалары, жоспарлау және болжау.

10. Салық жүйесі жəне салық механизмі

Салық механизмі – салықтар және бюджетке төленетін міндетті басқа да міндетті төлемдерді бюджетке төлеуге қамтамасыз ететін тәсілдер, әдістер және элементтер жиынтығы. Салық механизмінің құрылымы:

• Салық салу элементтері

• Салық салу тәсілдері

• Салық салу әдістері

• Салық салу қағидалары

• Жоспарлау және болжау

Салық салу элементтері: салық субьектісі;салық обьектісі;Салық базасы,салық көзі;Салық санкциялар,Салық құпиясы,Салық агентісалық мөлшері;Салық өлшем бірлігі,салық жеңілдіктері;салық ставкасы;салық кезеңі;салықты есептеу тэртібі;

салық есептілігі;салықты төлеу тэртібі.

Салық салу тәсілдері:

• Кадастрлық

• Патент

• Деклорация

• Табыс көзінен

Салық салу әдістері:

• Кассалық

• Есептеу

Салық салу қағидалары:

• Міндеттілік

• Айқындылық

• Әділдік

• Біртұтастылық

• Жариялылық

Салық жүйесі салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің, салықтық механизмінің және салық қызмет органдарының жиынтығын қамтитын қаржылық қатынастар кешені. Салық қызмет органдары:

• ҚР Қаржы министрлігі, Салық басқармасы

• Алматы, Астана ұаласының салық басқармасы

• Аудандық деңгейдегі салық басқармасы