54. Сыртқы экономикалық қызметті реттеудің әдістері

Сыртқы экономикалық қызмет - мемлекеттік түрлі меншіктегі субъектілердің және жалпы ұлттық шаруашылықтың неғұрлым жоғары тиімділікпен жұмыс істеуіне қол жеткізу үшін халықаралық еңбек бөлінісінің артықшылықтарын пайдалану мақсатымен әлемдік нарықта жүргізетін сауда-экономикалық және қаржылық-өндірістік өзара іс-қимылының түрлі нысандары мен әдістерінің жиынтығы. Сыртқы экономикалық қызметті реттеу мақсатымен мемлекет экспорттық бажды енгізеді, экспорттық тауарларға лицензия береді, шекара арқылы жеткізілетін тауарлардың кедендік бақылауын қамтамасыз етеді.

Сыртқы экономикалық кызметті мемлекеттік реттеу әр түрлі нысандар мен әдістерді кіріктіреді. Реттеудің негізгі нысандары мыналар болып табылады: 1) сыртқы экономикалық қызметті қаржыландыру; 2) салық салу; 3) инвестициялау; 4) сыртқы қарыз алу; 5) сыртқы берешек;6) экспортты қаражаттандыру

Реттеу әдістері көрсетілген нысандарға сай келеді және тура, сондай-ақ жанама әдістерді кіріктіреді.

Тура әдістерге реттеудің әкімшілік нысандары: лицензиялар мен квоталар жатады. Экспорт пен импортты лицензиялау мен квоталау шикізаттық ресурстар мен тауар қорларының шектеулігі жағдайында ішкі рынокты толтырып, тұрақтандыру мақсатымен уақытша шаралар ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ сыртқы экономикалық қызметке (сыртқы саудаға, валюталық операцияларға және басқаларға) мемлекеттік монополия қойылуы мүмкін.

Реттеменің жанама немесе экономикалық әдістері неғұрлым пәрменді және дамыған сыртқы экономикалық қатынастарға сай болып табылады. Бұларға салықтар, соның ішінде кеден баждары, валюта багамы, дүниежүзілік баға, сыртқы кредиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелер, облигациялардың, басқа бағалы қағаздар мен төлем қаражаттарының багамы жатады.

Валюта бағамы немесе басқа елдің валютасының ақшалай бірлігінде тұлғаланатын ұлттық ақшалай бірлігінің бағасы барлық ішкі бағаларды басқа елдің бағаларымен байланыстырады. Валюта бағамының ауытқуы отандық тұтынушылар үшін басқа елдің тауарларының бағасын өзгертеді және, керісінше, отандық тауарлардың бағасы басқа елдің тұтынушылары үшін өзгереді. Сөйтіп, бұл өзгерістер экспорт пен импорттың тартымдылығына әсер етеді; ұлттық валюта бағамының басқа елдің салыстырмалы валютасынан азаюы жағдайында экспорт дами бастайды, кері жағдайда импорт дамиды, өйткені бірінші жағдайда отандық тауарлар шетелдіктер үшін арзандайды және бұл тауарларға олардың тарапынан сұраным ұлғая түседі; екінші жағдайда импорттың тауарлар арзандайды және өздерінің елінде бұл тауарларға сұраным ұлғая түседі; екінші жағдайда импорттық тауарлар арзандайды және өздерінің елінде бұл тауарларға сұраным артады.

55. Кеден баждары, олардың арналымы, түрлері

Кеден төлемдері: 1. кеден бажы.; 2. кеден алымдары.; 3. төлемақы.; 4. алымдар.

Кеден ісін жүзеге асыру кезінде кеден органдары алатын, заңнамада белгіленген және мөлшерлемелерін Үкімет белгілейтін кеден төлемдерінің басты түрлерінің бірі кеден баждары – ұлттық шекара арқылы тасылатын тауардан кеден тарифинде қарастырылған мөлшерлемелер бойынша мемлекет алатын салықтар. Кеден бажы елдің кеден органдары өзінің кеден аумағына тауар әкелінген немесе осы аумақтан тауар әкетілген кезде өндіріп алатын міндетті жарна. Кеден бажының мөлшері кеден бажы салынатын тауарлардың тізімінен тұратын кеден тарифімен анықталады. Қазақстан Республикасында кеден бажының бірыңғай мөлшері белгіленген, ол кеден шекарасы арқылы өтетін адамдарға және мәміле түрлеріне байланысты өзгертуге жатпайды.  Отандық практикада баж салығының адвалорлық, айырықшылықты және құрамдастырылған мөлшерлемелері кең таралған : адвалорлық – салық салынатын тауарлардың құнына пайызбен, айырықшылықты – белгіленген мөлшерд салық салынатын таурлардың немее заттардың өлшеміне, ал құрамдастырылған мөлшерлемелер - салық салудың екі түрінің ұщтасуы жолымен есептелінетін мөлшерлемелер. Әкелім, әкетілім, транзиттік, маусымдық, арнаулы, демпингке қарсы, өтемдік, протекционистік, пұрсаттылықты кеден баждары болып бөлінеді. Қазақстанда импорттық, маусымдық, арнаулы, демпингке қарсы өтемдік баждар қолданылады.

Алу әдісі б/ша	Айырықшылықты	Адвалорлық	Құрамдастырылған
Салық салу объектісі б/ша	Импорттық	Экспорттық	Транзиттік
Сипаты б/ша	Маусымдық	Демпингке қарсы	Өтемдік
Шығу тегі б/ша	Дербес	Конвенциялық	Пұрсаттылықты
Мөлшерлемлердің тұрпаты б/ша	Тұрақты	Ауыспалы	-
Есептеп шығару әдісі б/ша	Атаулы	Тиімді	-

1996 жылға дейін Қазақстанд аэкспорттық баждар жұмыс істейді. Экспортық кеден баждары үкімет анықтайтын тізбе бойынша тауарлардың жеке түрлеріне салнады. Экспорттық баждарды шетелдік валютада экспортшылар төлейді және тауарлар мен қызметтер көрсетудің кеден құнына есептеледі. Импорттық кеден баждарының жүйесі ұлттық өндірісті шетелдік өнім экспансиясынан қорғайды: отандық таурлармен бәсекелесетін тауарларға жоғары импорттық баждр, жоқ немесе еш ішінде жеткіліксіз көлемде өндірілетін тауарларға төмен баждар салынады.