Студент білімін бағалаудың жалпы шкаласы

Аттестациялау әріптік баға	Баллдардың цифрлық баламасы	Оқу пәнін игерудің % - дық мазмұны	Линиялық оқыту жүйесі бойынша баға
А А –	4,0 3,67	95 – 100 90 – 94	Өте жақсы
В + В В –	3,33 3,0 2,67	85 – 89 80 – 84 75 – 79	Жақсы
С + С С –	2,33 2,0 1,67	70 – 74 65 – 69 60 – 64	Қанағаттанарлық
D + D	1,33 1,0	55 – 59 50 – 54
F	0	0 – 49	Қанағаттанарлықсыз

Пән бойынша қорытынды бағаның пайыздық мазмұны былай анықталады:

Р 1 + Р 2

И % = ------------ х 0,6 + Э х 0,4

2

Р 1 – 1-ші рейтинг бағасының пайыздық мазмұны; Р 2 – 2-ші рейтинг бағасының пайыздық мазмұны; Э – емтихан бағасының пайыздық мазмұны

Студенттің бірінші рейтинг (сегізінші аптадағы) және екінші рейтинг (он төртінші аптадағы) баллдары қосылып, 2-ге бөлінеді де 0,6-ға (яғни, 60 пайызға) көбейтіледі.Емтихан баллы 0,4 көбейтіледі де, шыққан балл рейтингтер баллына қосылады. Осы кезде студенттің пән бойынша алған семестрлік қорытынды бағасы анықталады.

Дәріс тезистері

1 – тақырып: Азаматтық құқықтың түсiнiгi

Азаматтық құқық дегеніміз – қатысушылардың заңи теңдігіне, шарт еркіндігіне, мүліктік дербестікке, қол сұқпаушылыққа негізделген мүліктік қатынастарды, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Азаматтық құқық реттейтін мүліктік емес жеке қатынастар мүліктік қатынастармен байланысты да байланыссыз да болуы мүмкін. Мысалы, азаматтың ар-намысына нұқсан келтіретін және шындыққа жанаспайтын мәлімет баспасөз ақпарат құралдары бетінде жарық көрсе, азамат бұл ақпаратты жариялаған газет (журнал және т.с.с.) редакциясынан қателік екенін білдіріп кешірім сұрауларын талап ететін болса, бұл мүліктік емес жеке құқығына келтірілген нұқсанды қорғау болып табылады және мүліктік сипатта болмайды, яғни мүліктік қатынастармен байланысты емес. Ал егер, зиян ар-ожданына, қадір-қасиеті мен іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер тарату арқылы келтірілсе және азамат моральдық зиянды өтеуді талап етсе, моральдық зиянды өтеу ақшалай нысанда болады, яғни мүліктік емес жеке қатынастардың мүліктік қатынастармен байланысты болғанына көз жеткіземіз.

Азаматтық құқықтың қағидаттары:

• қатысушылардың заңи теңдігі қағидаты бойынша азаматтық құқықтық қатынастарға қатысушы барлық тұлғалар заң алдында да және бір-бірінің алдында да тең болып табылады. Азаматтық құқықтық қатынастардың субъектісі болуы мүмкін мемлекеттің өзі де осы қатынастарда өзге қатысушылармен тең саналады және артықшылыққа ие бола алмайды;

• меншікке қол сұқпаушылық қағидаты бойынша тұлғаны меншігіндегі мүліктен айыруға заңнамамен қарастырылған жағдайларда ғана жол беріледі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 26 бабына сай, «1. Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде алған қандай да болсын мүлкiн жеке меншiгiнде ұстай алады. 2. Меншiк, оның iшiнде мұрагерлiк құқығына заңмен кепiлдiк берiледi. 3. Соттың шешiмiнсiз ешкiмдi де өз мүлкiнен айыруға болмайды. Заңмен көзделген ерекше жағдайларда мемлекет мұқтажы үшiн мүлiктен күштеп айыру оның құны тең бағамен өтелген кезде жүргiзiлуi мүмкiн»;

• шарт еркіндігі: тұлға шарт бойынша әріптесті дербес таңдайды, тараптар шарт жасасуда және оның жағдаяттарын анықтауда еркін;

• жеке істерге заңсыз қол сұғуға жол бермеу қағидатына сай құқыққа ие тұлға өзінің кәсіпкерлік немесе өзге де заңды істеріне кез келген тұлғаның заңсыз араласуына жол бермеуге құқылы, соның ішінде жария биліктің заңсыз әрекеттерінен қорғануды жүзеге асыра алады;

• азаматтық құқықтарды кедергісіз жүзеге асыру, оларды қалпына келтіру және қорғау қағидатына сай құқыққа ие тұлға өзіне тиесілі құқықтарды заңнама шеңберінде жүзеге асыруға және қиындық пен кедергі жасаушыларға тыйым салуға, қорғауды өзі немесе сот арқылы жүзеге асыруға құқылы;

• құқықты теріс мақсатта пайдалануға жол бермеу қағидатына сай құқыққа ие тұлға өзіне тиесілі құқықтар мен заңды мүдделерін, сондай-ақ заңнама шеңберінде қамтамасыз етілген мүмкіндіктерді жүзеге асырған кездерде өзгеге зиян келтірмеуі тиіс, яғни теріс мақсатта пайдаланбауы қажет.

- диспозитивтік қағидатына сай азаматтық құқықтық қатынастарға қатысушылар мәмілелердің бағасын, мазмұны мен мерзімдерін және өздері үшін өзге де қажетті болып табылатын жағдаяттарды өз қалауларына қарай жүзеге асыра алады. Дегенмен, мұндай дербестік пен ынталылық заңнамамен бекітілген императивтік талаптарға қайшы келмеуі қажет.

Азаматтық құқықтың функциялары:

• экономиканың қалыпты жұмыс істеуі мен дамуы үшін жағымды жағдайларды қалыптастыруға бағытталған реттеу функциясы;

• азаматтық құқықтарды құқық бұзушылықтардан қорғауға бағытталған қорғау функциясы. Азаматтық құқықта қорғау функциясы негізінен қалпына келтіру (төлемақы) сипатында болады.

Конституциялық құқық құқық жүйесінің жалпы қағидаттарын, соның ішінде азаматтық құқықтың негізгі бастауларын белгілейді. Конституциялық құқық меншіктің барлық нысандарының теңдігін, оған қол сұғуға болмайтындығын, кәсіпкерлік қызмет еркіндігін және өзге де қағидаттарды анықтайды. Ал, азаматтық құқық бұл қағидаттарды өз нормаларында нақтылай түседі, бекітеді және жүзеге асыруға ықпал етеді.

Әкімшілік құқық мүліктік қатынастарды реттеуі мүмкін, бірақ әкімшілік құқықтың негізгі әдістерінің бірі билік-бағыныштылық қағидаты болғандықтан, тараптар теңдігі мен шарт еркіндігіне негізделген азаматтық құқықтан өзгеше құқықтық қатынастарды реттейді. Дегенмен де, әкімшілік актілер негізінде азаматтық құқықтар мен міндеттер туындауы мүмкін. Мысалы, жергілікті атқарушы органның шешімімен азаматқа мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй немесе жеке тұрғын үй құрылысы үшін жер учаскесі берілуі мүмкін. Әкімшілік тәртіппен жүзеге асырылатын лицензиялаудың да азаматтық құқықта маңызы бар.

Қылмыстық құқық нормаларына мүліктік сипаттағы қылмыстар үшін қылмыстық жауапқа тартылатын тұлға азаматтық жауапкершілікке де тартылуы мүмкін. Мысалы, өзге адамның мүлкін ұрлау немесе тонау арқылы жасаған қылмысы үшін қылмыскер ұрлаған, тонаған заттың (мүліктің) өзін немесе құнын азаматтық құқық шеңберінде өтеуге, сол сияқты жәбірленушінің өміріне, денсаулығына келтірілген зиянды өтеуге міндетті.

Азаматтық іс жүргізу құқығы азаматтық құқықтан туындайтын талаптардың қарастыру тәртібі, мерзімі мен өзге де ерекшеліктерін белгілейді.

Еңбек құқығы еңбек қатынастарын реттейді және жеке еңбек шарты мен мердігерлік шартынан туындайтын дауларды анықтау мен шешуде азаматтық құқықпен сабақтасуы мүмкін.

Отбасы құқығы да азаматтық құқықпен тығыз байланысты. Себебі, отбасы құқығы азаматтық құқықтың ұғымдық аппаратын (азаматтық құқыққабілеттілік пен әрекет қабілеттілік, шарттарды және т.б.) пайдаланады.

Егер еңбек, отбасылық қатынастарын реттейтін осы салалардың тиісті нормалары болмаған жағдайда, азаматтық құқықтық нормалар қолданылады.

Азаматтық құқықтың нысанасы (пәні) ретінде:

• материалдық игіліктер бойынша туындайтын мүліктік қатынастар;

• материалдық емес игіліктер мен құқықтардан туындайтын мүліктік емес жеке қатынастар табылады.

Азаматтық құқықтың әдісі дегеніміз–қоғамдық қатынастарды бірізділік тәртіпке салатын, реттейтін және қорғайтын құқықтық тәсілдер мен құралдардың жиынтығы.

Азаматтық құқықтық реттеу әдісінің ерекшеліктеріне:

• тараптардың заңи теңдігі;

• тараптар еркінің дербестігі;

• тараптардың мүліктік дербестігі;

• азаматтық құқықтарды қорғау;

• азаматтық құқықтық жауапкершіліктің мүліктік сипатта болуы жатады.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Пән не себептен азаматтық құқық атауына ие?

2. Азаматтық құқық пен өзге де сабақтас құқық салаларының ұқсастықтары мен айырмашылықтары қандай?

3. Азаматтық құқық пен азаматтық заңнама ерекшеліктері неде?

4. Азаматтық құқық пен өзге құқық салалары қағидаттарының айырмашылықтары қандай?

2 – тақырып: Азаматтық заңдары

Азаматтық құқық мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы ретінде көрініс табатын болса, азаматтық заңнама осы қатынастарды реттейтін белгілі бір иерархиялық сатыда орналасқан нормативтік құқықтық актілердің жиынтығын құрайды.

Қазақстан Республикасының «Нормативтік құқықтық актілері туралы» заңының 4-ші бабына сәйкес азаматтық құқықтың қайнар көздерін заңи күшіне қарай былайша орналастыруға болады:

1. Қазақстан Республикасы Конституциясының жоғары заң күшi бар.

2. Конституцияны қоспағанда, өзге нормативтiк құқықтық актiлердiң заң күшiнiң арақатынасы мынадай төмендей беретiн деңгейлерге сәйкес болады:

1) Конституцияға өзгерiстер мен толықтырулар енгiзетiн Заңдар:

2) Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдары мен Қазақстан Республикасы Президентiнiң Конституциялық заң күшi бар Жарлықтары;

2-1) Қазақстан Республикасының Кодекстерi;

3) Қазақстан Республикасының Заңдары, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентiнiң Заң күшi бар Жарлықтары;

4) Қазақстан Республикасының Парламентi мен оның палаталарының нормативтiк қаулылары;

5) Қазақстан Республикасы Президентiнiң нормативтiк жарлықтары;

6) Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң нормативтiк қаулылары;

7) Қазақстан Республикасының министрлерi мен орталық мемлекеттiк органдардың өзге де басшыларының нормативтiк құқықтық бұйрықтары, орталық мемлекеттiк органдардың нормативтiк құқықтық қаулылары және Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының нормативтiк қаулылары;

8) мәслихаттардың нормативтiк құқықтық шешiмдерi, әкiмдiктердiң нормативтiк құқықтық қаулылары, әкiмдердiң нормативтiк құқықтық шешiмдерi.

3. Төменгi деңгейдегi нормативтiк құқықтық актiлердiң әрқайсысы жоғары деңгейдегi нормативтiк құқықтық актiлерге қайшы келмеуге тиiс.

4. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтiк қаулылары аталған сатыдан тыс тұрады.

5. Әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстер мәслихаттарының нормативтiк құқықтық шешiмдерi, әкiмдiктердiң нормативтiк құқықтық қаулылары мен әкiмдерiнiң нормативтiк құқықтық шешiмдерiнiң сатысы Қазақстан Республикасының Конституциясымен және жергiлiктi мемлекеттiк басқару туралы заң актiлерiмен белгiленедi.

6. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң нормативтiк қаулылары тек Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана негiзделедi және барлық өзге нормативтiк құқықтық актiлер оларға қайшы келуге тиiс емес. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілеріне қарағанда халықаралық құқық нормалары басымдылыққа ие.

Жалпы ережеге сай, азаматтық заңнаманың кері күші болмайды және ол қолданысқа енгеннен кейін туындайтын қатынастарға қолданылады.

Егер, заң актісінде тікелей көрсетілмесе, азаматтық заңнама Қазақстан Республикасы аумағында қолданылады.

Азаматтық заңнаманың уақытқа қарай қолданылуы Азаматтық заңнаманың ақтаңдақтарын толтыру. Азаматтық заңнаманы түсіндіру. Азаматтық құқық жүйесіндегі әдет-ғұрып, іскерлік айналым әдеттері.

Жалпы ереже бойынша, азаматтық заңнама Қазақстан Республикасы аумағында тұратын/орналасқан барлық тұлғаларға қолданылады.

Азаматтық құқықтың қайнар көздерін қолданбастан бұрын оларды түсіндіру қажет. Түсіндіру – олардың шынайы мазмұнын анықтау, білу.

Азаматтық құқықта заң ұқсастығы және құқық ұқсастығы қолданылады. Заң ұқсастығы – заңдармен, тараптардың келісімімен немесе іскерлік айналым әдеттерімен реттелмеген қатынастарға ұқсас қатынастарды реттейтін нормаларды қолдану. Мұндай нормалар болмаған жағдайда тараптардың құқықтары мен міндеттері азаматтық заңнаманың жалпы негіздері мен мәнін еске ұстай отырып анықталады (құқық ұқсастығы). Әдет-ғұрып нормалары Қазақстан Республикасы азаматтық заңнамасына қайшы келмейтін болса, қолданылуы мүмкін, қайшы келген жағдайда, ҚР азаматтық заңнамасының нормалары қолданылады. Мысалы, әдет-ғұрып нормаларына сай мұрагерлік бойынша ата-ана меншігіндегі мүлік үйдің ең кенжесіне қалады (өтеді), ата-ана қолынан өзге ұлдары еншісін, ал қыздары жасауын алады. Ал, кезінде еншісін алған ұлы немесе жасауын алған қызы әкесі және/немесе шешесі қайтыс болып және ешкімге өсиет қалдырмаған болса, заң бойынша мұрагерлікпен өз үлес/тер/ін талап ететін болса, қолданыстағы заңнамамызға сай оның /олардың/ талабы орынды болып саналады.

3 – тақырып: Азамат­тық құқықтық қатынастар

Азаматтық құқықтық қатынастар дегеніміз – азаматтық құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық қатынастар. Азаматтық құқықтық қатынастардың ерекшеліктері:

– азаматтық құқықтық қатынастардың қатысушылары дербестікке, мүліктік оқшаулыққа және заңи теңдікке ие;

– азаматтық құқықтық қатынастың туындауына әкеп соғатын негізгі заңи фактілер болып мәмілелер, яғни құқықтық қатынас қатысушыларының ерікті еркін білдіру актілері табылады;

– қатысушылар құқықтық қатынас мазмұнын дербес анықтау мүмкіндігіне ие (шарт еркіндігі);

– азаматтық құқықтар бұзылған және азаматтық міндеттер орындалмаған жағдайда, құқықтық кепілдіктер мен жауапкершілік мүліктік сипатта болады;

– бұзылған азаматтық құқықтарды қорғау негізінен алғанда сот тәртібімен жүзеге асырылады.

Азаматтық құқықтық қатынастың құрылымы: субъектілері, объектілері, мазмұны

Азаматтық құқықтық қатынастың субъектілері дегеніміз – нақты азаматтық құқықтық қатынасқа қатысуына байланысты азаматтық құқықтар мен міндеттерге ие болатын тұлғалар. Оларға жататындар:

– жеке тұлғалар;

– заңды тұлғалар;

– мемлекет;

– әкімшілік – аумақтық бөліністер.

Егер азаматтық құқықтық қатынастың қатысушылары құқыққа ие болса – несие беруші, ал міндет атқаратын тұлға болса – борышқор деп аталады. Әдетте азаматтық құқықтық қатынастың әрбір қатысушысы бір мезгілде несие беруші де борышқор да бола береді. Мысалы, сатып алу – сату, айырбастау шарттарында екі тарап та бір мезгілде құқықтарға да міндеттерге де ие болады.

Азаматтық құқықтық қатынас объектілері дегеніміз – құқықтық қатынасты туындататын және қатысушылары құқықтар мен міндеттерге ие болатын материалдық немесе материалдық емес игіліктер және құқықтар. Азаматтық құқықтық қатынастардың объектілеріне заттар (оның ішінде, ақша, бағалы қағаз), өзге де мүлік (оның ішінде, мүліктік құқықтар), жұмыстар, қызметтер, қаржы құралдары, интеллектуалдық қызметтің объектіге айналған нәтижелері, өзге де материалдық және материалдық емес игіліктер мен құқықтар жатады.

Азаматтық құқықтық қатынастың мазмұны дегеніміз – азаматтық құқықтық қатынас субъектілерінің субъективтік азаматтық құқықтары мен міндеттері. Субъективтік құқық – құқықтық нормалармен қарастырылған құқыққа ие тұлғаның жүзеге асыруы мүмкін жүріс-тұрысының өлшемі. Әдетте, бұл мүмкіндік үш элементті қамтиды:

- өзінің жүріс-тұрыс мүмкіндігі (мысалы, меншігіндегі затты иесінің пайдалануы);

- белгілі бір жүріс-тұрысты міндетті тұлғалардан талап ету құқығы (мысалы, меншік иесінің өз мүлкін пайдалануда үшінші тұлғалардың кедергі жасамауын талап етуі);

- субъективтік құқықты қорғау мүмкіндігі:

а) өзін-өзі қорғау – мысалы, автокөлігіне сигнализация орнату, үйінің есігін құлыптауы т.с.с;

ә) жедел әсер ету шараларын қолдану (өкілетті мемлекеттік органдарға шағымданбай-ақ тікелей әсер ету, мысалы, қарызы үшін борышқордың затын ұстап қалу, электрэнергиясын беруді тоқтатып қою және т.б.);

б) мемлекеттік күштеу шараларын қолдану (сот арқылы өндіріп алу).

Субъективтік міндет – құқықтық нормалармен бекітілген міндетті тұлғаның қажетті жүріс-тұрысының өлшемі. Субъективтік міндет субъективтік құқық сияқты үш элементтен тұрады:

- құқыққа ие тұлғаның заңды әрекеттеріне кедергі жасамау міндеті;

- құқыққа ие тұлғаның заңды талаптарын орындау міндеті;

- құқыққа ие тұлғаның қолданатын заңды шараларын қабылдау міндеті.

Азаматтық құқықтық қатынастардың түрлері

Құқыққа ие және міндет атқаратын тұлғалардың өзара байланысының сипатына қарай құқықтық қатынастар абсолюттік және салыстырмалы болып бөлінеді.

Абсолюттік құқықтық қатынаста құқыққа ие нақты тұлғаның субъективтік құқығына анықталмаған міндетті тұлғалардың міндеті сай келеді. Мысалы, меншік иесінің өз затын пайдалану, иелену және билік ету құқығына өзге барлық тұлғалардың кедергі жасамау, рұқсатсыз пайдаланбау міндеті қарсы тұрады.

Салыстырмалы құқықтық қатынаста құқыққа ие тұлғаның белгілі субъективтік құқығына міндетті тұлғаның нақты міндеті сай келеді. Мысалы, заем шарты бойынша (заем беруші) қарызды алған тұлғадан (заемшыдан) ғана талап етуге құқылы.

Азаматтық құқықтардың көлеміне қарай құқықтық қатынастар мүліктік және мүліктік емес болып бөлінеді.

Мүліктік қатынастар материалдық игіліктер жөнінде және мүліктің нақты тұлғада болуында немесе бір тұлғадан өзге тұлғаға ауысуына байланысты туындайды.

Мүліктік емес қатынастар материалдық емес игіліктер мен құқықтар (ар-намыс, абырой, іскерлік бедел, өмір, денсаулық, шығармаға авторлық құқығы және т.б.) жөнінде туындайды. Бұзылған (нұқсан келтірілген) мұндай құқықтарды қорғау үшін мүліктік шаралармен (моралдық зиянды өтеу) қатар, мүліктік емес сипаттағы шаралар да қолданылады. Мысалы, авторлықты тану; іскерлік беделге нұқсан келтірген және шындыққа сай келмейтін жарияланған мақаланы жария жоққа шығару және т.б.

Азаматтық құқықтық қатынастар құқыққа ие тұлғаның мүдделерін қанағаттандыру тәсіліне қарай заттық және міндеттемелік құқықтық қатынастар ретінде де бөлінеді.

Заттық құқықтық қатынастар мүліктік қатынастардың статикасын білдіреді және құқыққа ие тұлғаның әрекеттерімен жүзеге асады. Мысалы, меншік құқығындағы затты иелену, пайдалану, билік ету.

Міндеттемелік қатынастар мүліктік қатынастардың динамикасын реттейді, яғни затты беру, жұмысты орындау, қызметті көрсету жөніндегі қатынастарда көрініс табады.

Қатысушылар арасындағы құқықтар мен міндеттерді бөлуге қарай жәй және күрделі қатынастар да азаматтық құқықта кездеседі.

Азаматтық құқықтық қатынастардың басым көпшілігі күрделі болып келеді, себебі, екі тарапта да (әр қатысушы да) өзара байланысты құқықтар мен міндеттер (сатып алу-сату, айырбас шарттары және т.б.) болады.

Жәй қатынаста бір тарапта құқық, ал екінші тарапта міндет ғана болады. Мысалы, заем шарты.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Азаматтық құқық реттейтін құқықтық қатынастар мен өзге де сабақтас құқық салаларындағы қатынастардың ұқсастықтары мен айырмашылқтарын анықтаңыз.

2. Азаматтық құқықтық қатынастардың түрлерін талдап, құқықтық баға беріңіз.

3. Заттық қатынастар мен міндеттемелік қатынастарға мысалдар келтіріңіз.

4 – тақырып: Азаматтық құ­қық­тар­ды жүзеге асыру және қорғау

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру дегеніміз – құқыққа ие тұлғаның құқық мазмұнын құрайтын мүмкіндіктерін жүзеге асыруы.

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру тәсілдері:

– нақты тәсіл бойынша құқықтық нәтиже туындамайды, яғни ол құқықтық нәтижеге әкеліп соқтырмайды, (мысалы, адамның киім киюі, ауыстыруы, автокөлігін өзінің пайдалануы және т.б.)

– заңи тәсіл бойынша құқықтық салдар туындайды (мысалы, затты (мүлікті) сату, айырбастау арқылы меншік құқығының ауысуы)

Азаматтық құқықтық қатынастың қатысушысы өзіне тиесілі құқықты өзінің немесе өкіл арқылы жүзеге асыруы мүмкін.

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру қағидаттары:

• диспозитивтік қағидат;

• құқықты еш кедергісіз жүзеге асыру;

• заңдылық қағидаты;

• адал және ақылға қонымды жүзеге асыру.

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру шегі, қорғау

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру шегі дегеніміз – тұлға өзіне тән құқықтарды жүзеге асырған кезде, пайдаланған кезеңде өзге тұлғаға зиян келтірілмеуі, яғни құқығын теріс мақсатта пайдаланбауы. Азаматтық құқықтар нақты жағдайларға байланысты заңмен ғана шектелуі мүмкін:

– субъективтік шектер (мысалы, азаматтың әрекет қабілеттілігін шектеу, әрекет қабілеттілігін жоқ деп тану және т.б.);

– уақыттық шектер (талап қою мерзімі, кепілдік мерзімі, пайдалану мерзімі және т.б.);

– экономикалық шектер (рыноктағы басымдылық жағдайын пайдалануға шек қою);

– әлеуметтік шектер (құқықты теріс мақсатта пайдалануға тиым салу).

Азаматтық құқықтарды қорғау:

• Қорғануға құқық дегеніміз – құқыққа ие тұлғаның субъективтік құқығының сипатына сай келетін, заңи бекітілген құқық қорғаудың арнайы шараларына жүгіну мүмкіндігі.

Қорғануға құқық мазмұны:

• өзіндік қорғану (тұлға өзіне тиесілі құқықтарды өзі қорғау үшін қолданатын нақты шаралар)

• жедел әсер ету шаралары (құқыққа ие тұлғаның құқықтары бұзылған жағдайда құқық бұзушыға қолданатын заңи шаралар)

• мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары (өкілетті мемлекеттік органдар қолданады).

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Азаматтық құқықтармен қатар өзге де құқықтарды жүзеге асыру дегенді қалай түсінесіз? Мысалдар келтіріңіз.

2. Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру шектері нені білдіреді?

3. Азаматтық құқықтарды қорғау тәсілдері қандай?

5 – тақырып: Жеке тұлғалар – азаматтық құқықтың суб­ъек­тi­лерi

«Азаматтар» және «жеке тұлғалар» ұғымдарының арақатынасы. Азаматтық құқыққабілеттілігінің түсінігі, басталуы мен аяқталуы. Құқыққабілеттілікті шектеу.

«Жеке тұлға» ұғымына Қазақстан Республикасының азаматы, шет ел азаматы және азаматтығы жоқ тұлға кіреді. Бұл үш категорияға жататын адамдардың қай-қайсысы болмасын жекеше немесе көпше түрде жеке тұлға ұғымын білдіреді. Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасы «азаматтар» терминін қолдану арқылы жеке тұлға (яғни, Қазақстан Республикасының азаматы, шет ел азаматы және азаматтығы жоқ тұлға) ұғымын (тікелей көзделген жағдайлардан басқа ретте) қамтиды.

Азаматтардың құқық қабілеттілігі – азаматтардың азаматтық құқықтарға ие болу және азаматтық міндеттерді атқару қабілеті, делінген ҚР Азаматтық кодексінде. Дегенмен, біздің пікірімізше құқыққабілеттілік – қабілет емес, мүмкіндік болса керек. Яғни, заңнамамен бекітілген азаматтық құқықтарға ие болу және азаматтық міндеттерді атқару мүмкіндігі және бұл мүмкіндік заңнамамен кепілдік етіле отырып, азаматтың туылған сәтінен басталады. Азаматтың құқық қабілеттілігінің негізгі мазмұнын азаматтың Қазақстан Республикасы аумағында да, одан тыс жерлерде де мүлікті, соның ішінде шетел валютасын меншіктенуге; мүлікті мұраға алып, мұраға қалдыруға; республика аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жер таңдауға; республикадан тыс жерлерге еркін шығып кетуге және оның аумағына қайтып оралуға; заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген қызметпен айналысуға; дербес өзі немесе өзге азаматтармен және заңды тұлғалармен бірігіп заңды тұлғалар құруға; заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген мәміле жасасып, міндеттемелерге қатысуға; өнертабыстарға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына, интеллектуалдық қызметтің өзге де туындыларына интеллектуалдық меншік құқығын алуға; материалдық және моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге құқығы болады; басқа да мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтары болады.

Азаматтың құқық қабілеттілігі дүниеге келген (туылған) сәтінен басталады және оның қайтыс болуымен тоқтатылады.

Азаматтың құқық қабілеттілігін шектеу заңнамамен қарастырылған тәртіп, мерзім және жағдайларда орын алуы мүмкін. Мысалы, сот үкімімен бас бостандығынан айырылған адамның құқық қабілеттілігінің мазмұнын құрайтын құқықтары мен заңи бостандықтары шектелуі мүмкін, соның ішінде, қылмыстық жаза мерзімі аяқталмай кез келген елді мекенді және өзге мемлекеттерді еркін кезіп жүре алмайды және т.б.

Азаматтардың әрекет қабілеттілігі мен оның түрлері. Әрекет қабілеттілікті шектеу және жоқ деп тану. Қорғаншылық пен қамқоршылық.

Азаматтардың әрекет қабілеттілігі дегеніміз – азаматтың өз әрекеттері негізінде азаматтық құқықтарға ие болу және азаматтық міндеттерді атқару қабілеті. Азаматтардың әрекет қабілеттілігін үш түрге бөлуге болады.

- он төрт жасқа дейінгі әрекет қабілеттілік бойынша азамат жасына сай келетін ұсақ тұрмыстық мәмілелерді жасауға құқылы. Мысалы, бес жасар бала дүкеннен балмұздақ сатып алатын болса, мәміле оның жасына сай келеді деп танылады және жарамды болып саналады.

- он төрт пен он сегіз жас арасындағы азаматтар өздерінің табысына, стипендиясына, өзге де кірістеріне және өздері жасаған интеллектуалдық меншік құқығы объектілеріне өз бетінше билік етуге, сондай-ақ ұсақ тұрмыстық мәмілелер жасасуға құқылы. Жеткілікті негіздер болған жағдайда олардың заңды өкілдері (ата-анасы немесе асырап алушысы не қорғаншысы, қамқоршысы) олардың табыстарына билік ету құқығын шектеуге немесе ол құқықтан айыруға құқылы. Мысалы, осы жастағы азамат өз табысын мақсатсыз және тиімсіз, яғни, спирт ішімдіктерін алып ішуде немесе сол сияқты пайдасыз нәрселерге жұмсауда болса, онда ата-анасы шектеу қоюға құқылы.

- он сегіз жастан бастап толық әрекет қабілеттілік танылады. Толық әрекет қабілеттілігі бар азамат кез келген азаматтық құқықтық қатынастарға қатыса алады, мәмілелерді жасауға құқылы.

Кәмелетке толмаған адамды толығымен әрекетке қабілетті деп жариялау (эмансипация) үшін жасы он алтыға толған адам, егер еңбек шарты бойынша кәсіпкерлік қызметпен айналысқысы келсе заңды өкілдерінің (ата-анасының, асырап алушысының немесе қамқоршысының) келісімімен (рұқсатымен) айналыса алады, яғни мұндай азамат толығымен әрекетке қабілетті деп жариялануы мүмкін. Эмансипация қорғаншылық және қамқоршылық органының шешімі немесе сот шешімі бойынша жүргізіледі.

Егер азамат спирт ішімдіктеріне және/немесе есірткі заттарға салыну нәтижесінде өз отбасын ауыр материалдық жағдайға ұшырататын болса, мүдделі тұлғалардың арызы бойынша сот мұндай азаматтың әрекет қабілеттілігін шектеулі деп тануы мүмкін. Оған және оның мүлкіне қамқоршы тағайындалады.

Егер азамат ақыл-есі кемдігі немесе жүйке ауруына шалдығуы салдарынан өзінің не істегенін білмесе және оған жауап бере алмаса, мүдделі тұлғалардың арызы бойынша сот мұндай азаматтың әрекет қабілеттілігі жоқ деп тануы мүмкін. Оған және оның мүлкіне қорғаншы тағайындалады.

Егер азамат ішімдік ішуінен, есірткі заттарды пайдалануынан тиылса немесе оның ақыл-есі медициналық қорытындыға сай дұрысталса, сот алдыңғы шешімдерінің күшін жоюы мүмкін.

Мына жағдайларда:

- он төрт жасқа дейінгі азаматтың ата-анасы қайтыс болса;

- он төрт жасқа дейінгі азаматтың ата-анасы ата-аналық құқықтарынан айрылса;

- азаматтың әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылса, қорғаншылық тағайындалады.

Егер:

- он төрт пен он сегіз жас арасындағы азаматтың ата-анасы қайтыс болса;

- он төрт пен он сегіз жас арасындағы азаматтың ата-анасы ата-аналық құқықтарынан айрылса;

- азаматтың әрекет қабілеттілігі шектеулі деп танылса, қамқоршылық тағайындалады.

Қорғаншылық және қамқоршылық органы ретінде жергілікті атқарушылық органы (әкімдік) табылады.

Азаматты хабар-ошарсыз кетті деп тану немесе өлді деп жариялаудың тәртібі, алғышарттары мен құқықтық салдары

Егер азаматтың тұрғылықты тұратын жерінде бір жыл бойы ол туралы ешқандай деректер болмаса, мүдделі тұлғалардың (ата-анасы, кәмелетке толған балалары және с.с.) арызы бойынша сот оны хабар-ошарсыз кетті деп тануы мүмкін. Хабар-ошарсыз кетті деп танылған адамның мүлкіне сот шешімінің негізінде қорғаншылық белгіленеді.

Егер азаматтың тұрғылықты тұратын жерінде (яғни, бейбітшілік уақытта) үш жыл бойы ол туралы ешқандай деректер болмаса немесе соғыс қимылдарына байланысты хабар-ошарсыз жоғалып кеткен әскери қызметші немесе өзге адам соғыс қимылдары аяқталған күннен бастап кемінде екі жыл өткеннен кейін, ал егер ол өлім қатері төнген немесе жазатайым оқиғадан қаза тапты деп жорамалдауға негіздер болатын жағдайларда алты ай бойы хабар-ошарсыз жоғалып кеткен адамды, мүдделі тұлғалардың арызы бойынша сот өлді деп жариялауы мүмкін.

Сот шешімінде нақты күн көрсетілмесе, оның заңды күшіне енген күні, азаматтың өлген күні болып есептеледі.

Азаматты хабар-ошарсыз кетті деп тану және өлді деп жариялау, мұндай адамның мүлкіне қорғаншылық тағайындау, сондай-ақ оның өзге де мүліктік және мүліктік емес игіліктері мен құқықтарын қорғау және жүзеге асыру үшін қажет. Жоғалған адамның меншігінде мүлкі болуы мүмкін. Мысалы, сенімхат берілмеген автокөлікті иесінен өзге адамдардың жүргізуіне болмайды. Отбасылық қатынастарды да құқықтық реттеу қажеттігі туындауы мүмкін. Мысалы, жоғалып кеткен адамның жұбайы жолдасынан үміт үзіп, басқа адамға тұрмысқа шыққысы келеді. Бір адаммен заңды некеде тұрған кезінде бұған жол берілмейді. Егер де азаматты өлді деп жариялау жөніндегі сот шешімі болса, мұрагерлік құқығы бойынша мұра ашылады, оған тиесілі мүліктің тағдырын заң тұрғысынан шешу, сондай-ақ қажеттілік болса некені тоқтатып тұрмысқа шығу немесе үйлену (жаңадан некеге тұру) мүмкіндіктері туындайды.

Өлді деп жарияланған адам тірі оралған немесе оның тұрған жері белгілі болған жағдайда, сот алдыңғы шешімінің күшін жояды. Мұндай азаматтың өзге тұлғаларға тегін өткен және сақталған мүлкін өзіне қайтарып алу құқығы бар.

Өлді деп жарияланған азаматтың тірі екенін білген және оның мүлкін ақылы мәмілелер арқылы алған азаматтар болса, оған мүлкін, мүлкі болмаса оның құнын қайтаруға міндетті.

Өлді деп жарияланған адамның мүлкін иеліктен шығарушы адам да оның тірі екенін білген болса, мүлікті қайтарып беру немесе оның құнын өтеу міндетінен босатылмайды.

Егер өлді деп жарияланған адамның мүлкі мұрагерлік құқығы бойынша мемлекетке өтіп және сатылып кеткен болса (яғни өсиет және заң бойынша мұрагерлері болмай, мұра иесіз деп танылған болса), азаматты өлді деп жариялау туралы сот шешімінің күші жойылғаннан кейін оған мүліктің құны төленетін күнгі нарықтық бағасы бойынша сомасы қайтарылады.

Тапсырмалар:

1. «Жеке тұлға» мен «Азамат» ұғымдарының арақатынасын анықтаңыз.

2. Жеке тұлға мен заңды тұлғаның ұқсастықтары мен айырмашылықтары қандай?

3. Азамат пен заңды тұлғаның құқыққабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары неде?

6 – тақырып: Заңды тұлғалар – азаматтық құқықтың субъектілері ретінде

Заңды тұлғаның ұғымы, белгілері және құрылу мақсаты (ҚР АК 33-114 баптары)

Азаматтық құқықтың субъектілері ретінде жеке тұлғалармен қатар, заңды тұлғалар да бола алады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (ілгеріде – ҚР АК) 33-ші бабына сай, меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.

Заңды тұлғаның пайда болуына қатысты теориялар да жеткілікті. Солардың қатарында, К.Савиньидің «жалған теориясы», Гиркенің «шындық теориясы», кеңес заманының ғалымы А.Венедиктовтың «ұжым теориясы» бар. Осылардың арасынан әлі күнге дейін өміршеңдігін көрсетіп келе жатқан «жалған теория» мен «шындық теориясы». Савиньидің жалған теориясы бойынша адамда болатын өмір мен денсаулық заңды тұлғаға тән емес және заңды тұлғаны көру, есту, сезіну мүмкін болмайды. Ал Гиркенің шындық теориясының негізгі мазмұны бойынша заңды тұлға шынайы құбылыс, себебі, заңды тұлғада жұмыс істеп табыс тауып, сондай-ақ білім алып, денсаулығын түзеп жатқан және т.с.с. құқықтық қатынастарға қатысушы тұлғалар жеткілікті және оны жоққа шығару мүмкін емес.

Заңды тұлғаның құрылу мақсаты болып:

• азаматтық айналымға қатысу үшін мүлікті орталықтандыру мен оқшаулау;

• заңды тұлғаның өз міндеттемелері бойынша дербес жауапкершілікте болуы негізінде құрылтайшылардың (қатысушылардың) кәсіпкерлік тәуекелін азайту;

• заңды тұлғаның (негізінен коммерциялық ұйымдардың) жарғылық капиталының төменгі мөлшерін заңнамамен бекіту арқылы құрылтайшылардың (қатысушылардың) мүліктік мүдделерін қамтамасыз ету табылады.

Заңды тұлғаның белгілері:

• ұйымдастық бірлігі - қызмет мақсаттарына жету үшін заңды тұлға біртұтас ұйым ретінде қарастырылады. Бұл ұйымдастық бірлік құрылтай құжаттарында бекітілген заңды тұлға органдарының жүйесінен, олардың құзыретінен, өзара қатынастарынан, заңды тұлғаның қызмет мақсаттарынан көрініс табады. Егер заңды тұлғаның құрылтай құжатында (жарғысында) өзгеше көзделмесе оның атынан азаматтық айналымға атқарушы органы қатысады. Мысалы, оқу орны (орта, орта кәсіптік және жоғары оқу орындары) атынан директоры, ректоры қатысады.

• оқшау мүлкінің болуы - заңды тұлғаның азаматтық айналымға қатысуы үшін қажет болып табылатын өзіне тиесілі мүлкінің болуы. Заңды тұлғаның мүлкі меншік құқығында, шаруашылық жүргізу құқығында немесе жедел басқару құқығында болуы ықтимал. Заңды тұлғаның дербес балансы немесе сметасы болуға тиіс. Дербес баланс міндеттемелік құқығына негізделген, мысалы, акционерлік қоғамдарда, шаруашылық серіктестіктерде, өндірістік кооперативтерде болса, смета – заттық құқыққа негізделіп құрылатын мемлекеттік кәсіпорын мен мелекеттік мекеме сияқты заңды тұлғаларға тән.

• дербес мүліктік жауапкершілік. Жалпы қағидат бойынша, заңды тұлға міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі бар мүлкімен жауап береді. Дегенмен, меншік иесі тарапынан қаржыландырылатын мекемелер мен қазыналық кәсіпорындар несие берушілер алдында өздеріндегі ақшалай қаражатпен ғана жауап береді, ал қалған міндеттеме меншік иесі (ҚР АК 104-4, 207-3 баптары бойынша) тарапынан (субсидиялық, яғни қосымша жауапкершілікте) өтеледі.

• азаматтық құқықтар мен міндеттерге өз атынан дербес ие болу, сотта талапкер мен жауапкер болу. Заңды тұлға өз басшысы немесе құрылтайшысы немесе мемлекет атынан емес, тек қана өз атынан әрекет етеді. Жалпы ережеге сай, азаматтық құқықтық қатынастарда заңды тұлға ғана несие беруші немесе борышқор бола алады. Дегенмен, азаматтық заңнамада толық серіктестіктің міндеттемелері бойынша оның мүлкі жеткіліксіз болған жағдайда оның қатысушылары серіктестік міндеттемелері бойынша өздеріне тиесілі барлық мүлкімен ортақтасып жауап беруі көзделсе, сенім серіктестігінің толық серіктері оның міндеттемелері бойынша өздеріне тесілі барлық мүлкімен қосымша жауап беруі көзделген.

Заңды тұлға мүлкіне оның құрылтайшыларының (қатысушыларының) мынандай құқықтары бар:

• заттық құқықтар (меншік иесі тарапынан қаржыландырылатын ұйымдарға /соның ішінде мемлекеттік мекемелерге тән) бойынша заңды тұлғалардың құқықтары шектеулі болып келеді, себебі, біріншіден, бұл ұйымдар бұйрық негізінде құрылатын болса, екіншіден, олардың міндеттемелері бойынша жауап беру кезінде қаражаты жеткіліксіз болғанда, осы заңды тұлғаларды (мысалы, республикалық немесе коммуналдық мемлекеттік ұйымдарды) құрған меншік иесі, яғни үкімет немесе жергілікті атқарушы орган субсидиялық (қосымша) жауапкершілікте болады.

• міндеттемелік құқықтар (шаруашылық серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, өндірістік кәсіпорындарға тән) бойынша бұл заңды тұлғалар өз міндеттемелеріне сай өздеріне тиесілі барлық мүліктерімен жауапты болады, ал кейбір ұйымдарда, мысалы, толық серіктестік қатысушылары немесе сенім серкітестігінің толық серіктері бұл заңды тұлғалардың міндеттемелеріне қатысты мүлкі жеткіліксіз болған жағдайда өздеріне тиесілі мүліктерімен де жауап береді.

• мүліктік құқықтарын сақтамайтын заңды тұлғалар қатарына келесі коммерциялық емес ұйымдарды (соның ішінде қоғамдық бірлестіктерді, діни бірлестіктерді және т.с.с.) жатқызуға болады, себебі, құрылтайшылардың осы ұйымдарды құрған кезде және кейіннен қосқан үлестеріне және/немесе пайдасына, қайта құрылған немесе таратылған кезде мүлкіне ешқандай құқықтары болмайды. Яғни, қоғамдық бірлестік (мысалы, саяси партиялар, кәсіптік одақтар, жастар ұйымдары, қоғамдық қозғалыстар т.с.с.) немесе діни бірлестіктер тарату арқылы қызметін тоқтататын болса, олардың несие берушілер алдындағы міндеттемелерін орындағаннан кейін қалған мүлкі осы ұйымдардың құрылтай құжаттарында (жарғыларында) көрсетілген мақсаттарына жұмсалуы тиіс.

Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі- азаматтық құқықтарға ие болып, азаматтық міндеттерді атқару қабілеті.

Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі оның әрекет қабілеттілігімен сәйкес келеді және заңды тұлға мемлекеттік тіркеуден өткен сәттен бастап пайда болып, ол қайта құрылған немесе таратылған кезде тоқтатылады. Заңды тұлғаның құқық және әрекет қабілеттілігінің өз ерекшеліктері бар. Біріншіден, құқық қабілеттілік дегеніміз - белгілі бір заңи фактілердің негізінде ғана субъективтік құқықтардың пайда болу алғышарты, сонымен қатар, құқық қабілеттілігі - құқықтарға ие болудың абстракциялық мүмкіндігі. Екіншіден, заңды тұлғаның құқық және әрекет қабілеттілігі бір сәтте, яғни оны мемлекеттік тіркеу кезінде пайда болса, азаматтардың құқық қабілеттілігі дүниеге келген кезінде, ал толық әрекет қабілеттілігі – кәмелет жасқа келген кезден туындайды. Заңды тұлғаға өмір, денсаулық сияқты материалдық емес игіліктер тән емес, сол себептен де оның құқық-әрекет қабілеттілігінің толықтай туындауы үшін белгілі бір жасқа келуін күтудің қажеттігі жоқ. Заңды тұлға құқық және әрекет қабілеттілігіне заң актілері бойынша қойылатын белгілі бір талаптарға сай ие болады. Заңды тұлғалардың жалпы және арнайы құқық қабілеттілігі деп аталатын түрлері бар.

Жалпы құқық қабілеттілік, яғни заңмен тыйым салынбаған қызметтердің кез келген түрлерімен айналысу үшін қажет болып табылатын құқықтар мен міндеттерге ие болу мүмкіндігі (шаруашылық серіктестіктер, өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар).

Арнайы құқық қабілеттілігі заңды тұлғаның ұйымдық-құқықтық нысаны мен қызмет түрлеріне байланысты туындайтын құқықтар мен міндеттерге ие болу мүмкіндігі. Арнайы құқық қабілеттілік коммерциялық емес ұйымдар мен мемлекеттік кәсіпорындарға тән. Мысалы діни бірлестік азаматтардың рухани қажеттерін қанағаттандыру мақсатында құрылса, жедел басқару құқығына негізделген мемлекеттік кәсіпорын тау-кен құтқару, өрт сөндіру т.б. төтенше іс-қимыл мен жедел іс-әрекетті қажет ететін салаларда құрылады. Заңды тұлғалар қызметтің кейбір түрлерімен арнайы рұқсат (лицензия) болған жағдайда ғана айналыса алуы мүмкін. Мысалы, екінші деңгейдегі коммерциялық банктер банктік қызметті (банктік операцияларды) Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі берген арнайы рұқсаты (лицензиясы) негізінде ғана жүзеге асыра алады.

Заңды тұлғаны дараландыру құралдары – бір заңды тұлғаны өзге ұқсас заңды тұлғалардан айыруға мүмкіндік беретін әдістер жиынтығы.

Бұл құралдарға, заңды тұлғаның фирмалық атауы, тауар белгісі (қызмет көрсету белгісі), тауардың шығу жерінің атауы жатады. Заңды тұлғаның атауында оның ұйымдық-құқықтық нысаны көрсетілуі тиіс. Яғни, ұйымдық-құқықтық нысандары ұқсас болып келетін заңды тұлғаларды бір-бірінен айыру үшін фирмалық атау қолданылады. Мысалы, екі акционерлік қоғамды (АҚ) бір-бірінен айыратын, ерекшелендіретін құрал ретінде олардың фирмалық атауларын (мыс. “Барыс” АҚ және “Мерей” АҚ) айтуға болады. Коммерциялық емес ұйымдар мен мемлекеттік кәсіпорындардың атауында қызмет сипаты көрсетілуі қажет. Мысалы, қоғамдық қорға жататын “Бөбек” қайырымдылық қорын немесе “әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті” республикалық мемлекеттік кәсіпорынын айтсақ та жеткілікті. Коммерциялық ұйымдардың фирмалық атауы заңмен бекітілген тәртіп бойынша тіркелуі қажет.

Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеуші орган ретінде әділет органдары табылады және оның фирмалық атауы осы органда тіркеледі. Заңды тұлға өз атауын пайдалануда айрықша құқыққа ие. Заңды тұлға өзінің тіркелген фирмалық атауын заңсыз пайдаланушыдан тоқтатуды және келтірілген шығын орнын өтеуді талап етуге құқылы.

Заңды тұлғаның орналасқан жері ретінде оның тұрақты жұмыс істейтін органы /құрылтай құжатында көрсетілген/ орналасқан жерітанылады (ҚР АК 39 бап).

Заңды тұлғаның орналасқан жері оның құрылтай құжаттарында пошталық толық мекен-жайы жазылып, көрсетіледі. Заңды тұлғаның тұрақты жұмыс істейтін органы ретінде оның атқарушы (жеке-дара: президент, бас директор, директор, төраға/төрайым т.с.с./ немесе ұжымдық /басқарма, директорлар кеңесі т.с.с./) органы орналасқан жер табылады. Заңды тұлғаның орналасқан жерінің маңызы үлкен. Себебі, біріншіден, азаматтық-құқықтық мәмілелерге (яғни, келісім-шарттар жасасқан жағдайда) қатысқан кезде, екіншіден, міндеттемелер бойынша сотта талапкер (ақшалай міндеттемелер бойынша) немесе жауапкер (басқа міндеттемелер бойынша) болған жағдайда, әмбебап құқық ауысушылық жағдайында, есеп-несие қатынастары, зиян келтіру салдары бойынша т.б. көптеген міндеттемелер туындаған жағдайда заңды тұлғаның пошталық мекен-жайы, яғни, орналасқан жері көрсетілуі тиіс. Заңды тұлғаны дараландыру құралдарының қатарына тауар белгісі (мысалы, “Семей су”, “Marlboro”, “Coca-Cola” т.с.с.), тауардың шығу жерінің атауы жатады. Тауардың шығу жерінің атауы жағрапиялық жер атауы немесе жеке тұлға қасиеттерімен тығыз байланысты болады және бұл атауды пайдалану үшін арнайы рұқсат қажет етілмейді. Мысалы, “Сарыағаш” сусыны немесе “Қарағанды кәмпиттері” атаулары белгілі бір жағрапиялық жер аттарына қатысты аталған және бұл өнімдерді шығаратын фирмалар саны да жеткілікті. Ал, бұл атауларды пайдалану үшін жоғарыда айтып өткеніміздей арнайы бір лицензия (рұқсаттың) қажеті жоқ. Тауардың шығу жерінің атауы жеке тұлға басына және қасиеттеріне де қатысты болуы мүмкіндігін айтып өттік. Оған мысал ретінде, кеңес заманында шығарыла бастап, жақсы сатылу деңгейінде болған, тіпті қазірдің өзінде сұранысқа ие “командирские часы” қол сағаттарын айтуға болады. Яғни, командир суға салсаң батпайтын, отқа салсаң жанбайтын, Отан қорғаушы тұлға ретінде көрсетіліп, уағыздалғандықтан, бұл қол сағаты да су өткізбейтін, ұзақ уақытқа дейін бұзылмайтын, сынбайтын ерекшеліктері болғандықтан осындай атауға ие болған.

Заңды тұлғаның іскерлік беделі дегеніміз - заңды тұлға туралы, оның өндіретін тауарлары, орындайтын жұмыстары мен көрсететін қызметтері жайында қоғамда және кәсіпкерлік ортада қалыптасқан түсінік және оған берілетін қоғамдық баға. Іскерлік беделді қорғау сот тәртібімен жүзеге асады. Іскерлік беделге қол сұғу заңды тұлға жөнінде шындыққа жанаспайтын мәліметтерді тарату арқылы (адал ниеттегі емес бәсекелестік нысанында) болуы мүмкін.

Коммерциялық немесе қызметтік құпия дегеніміз - үшінші бір жаққа белгісіз болуына байланысты экономикалық құндылығы бар, онымен заңды негізде еркін танысуға болмайтын және ақпаратты иеленуші оның құпиялығын сақтауға шара қолданатын ақпарат. Мұндай ақпаратты заңсыз әдістермен алған тұлғалар, келтірген залалдың орнын толтыруға міндетті (ҚР АК 126 бабы).

Заңды тұлғаның органдары

Заңды тұлға заң актілері мен оның құрылтай құжаттарына сәйкес жұмыс істейтін органдары арқылы азаматтық құқықтарға ие болып, өзіне міндеттер қабылдайды және оларды атқарады (ҚР АК 37 бабы). Заң құжаттарында көрсетілген реттерде заңды тұлға өзінің қатысушылары мен өкілдері арқылы азаматтық құқықтарға ие болып, өзіне азаматтық міндеттер қабылдайды. Заңды тұлға органдарының түрлері, тағайындалу немесе сайлану тәртібі және олардың өкілеттігі заңдар мен құрылтай құжаттарында белгіленеді.

Заңды тұлғаны басқарудың жоғары органы ретінде оның қатысушыларының жалпы жиналысы (құрылтайшылар саны екі немесе одан да көп болса, мыс., толық серіктестікте, сенім серіктестігінде, өндірістік кооперативте – жаплы жиналыс) немесе қатысушысы (құрылтайшы жалғыз болса, мыс., акционерлік қоғамда, жауапкершілігі шектеулі серіктестікте – құрылтайшысы/қатысушысы) табылады. Заңды тұлға жоғары органының айрықша құзыретіне (яғни, осы ең жоғары орган ғана шеше алатын) сұрақтар қатарында: 1) заңды тұлға жарғысын өзгерту, соның ішінде оның жарғылық капиталы мөлшерін өзгерту; 2) заңды тұлға атқарушы органдарын құру және кері шақыртып алу; 3) заңды тұлғаның жылдық есебі мен бухгалтерлік балансын бекіту және оның пайдасы мен залалдарын бөлу; 4) заңды тұлғаны қайта құру (қосу, біріктіру, бөлу, бөліп шығару, өзгерту) немесе тарату туралы шешім шығару; 5) заңды тұлғаның тексеру комиссиясын (тексерушісін) сайлау. Заңды тұлғаның ең жоғары органының айрықша құзыретіне заңнамада немесе оның жарғысыда қарастырылған өзге де кез келген сұрақтарды енгізуге болады.

Заңды тұлғаның атқарушы органы жеке-дара (президент, бас директор, директор, төраға т.с.с.) немесе ұжымдық (басқарма, директор кеңесі т.с.с.) болуы мүмкін. Атқарушы орган заңды тұлғаның ағымдағы шаруашылық-қаржылық қызметімен, яғни, оның жоғары органының (жалпы жиналыс немесе құрылтайшының/қатысушының) айрықша құзыретіне жатқызылған сұрақтардан тыс, кез келген сұрақтармен айналыса алады. Соның ішінде, заңды тұлға атынан азаматтық-құқықтық айналымға (яғни, заң талаптарына қайшы келмейтін мәміле, келісім-шарт жасасуға) қатысуға, сенімхат беруге, қызметшілер мен жұмысшыларды жұмысқа қабылдауға және шығаруға, сыйақы (жалақы) белгілеуге, жұмыс күні мен уақытын және ішкі жұмыс ережелерін т.б. бекітуге құқылы.

Заңды тұлғаның бақылау органы болып тексеру комиссиясы (немесе тексерушісі) табылады. Тексеру комиссиясы атқарушы органның қызметін (соның ішінде, қаржылық есебі мен бухгалтерлік балансын) тексереді. Бұл жерде, айтып өтуді қажет ететін нәрсе, атқарушы органның мүшелері (президент, директор, бас бухгалтер, басқа да бухгалтерлер т.с.с.) тексеру комиссиясының мүшесі бола алмайды. Себебі, біріншіден, оларда тікелей материалдық (мүліктік) мүдделілік бар, екіншіден, атқарушы органның қызметі тексерілетіндіктен, тексеру комиссиясының мүшесі ретінде олардың қатысуына заң актілерімен тыйым салынған. Тексеру комиссиясы өз тексеру қорытындысын заңды тұлғаның ең жоғары органына (жалпы жиналысқа немесе қатысушыға) ұсынады. Ал, жалпы жиналыс немесе қатысушы тиісті шешімді қабылдайды. Егер заңды тұлғаның қатысушыларының саны 10-нан аспайтын болса (мысалы, ПИК-те, яғни пәтер иелерінің кооперативтерінде және т.с.с.) немесе жылдық активтері аз мөлшерде болатын заңды тұлғаларда тексерушінің (бір адамның) сайлану немесе тағайындалу жағдайлары орын алуы мүмкін.

Егер, заңды тұлғаның органдарына, соның ішінде құрылтай құжаттарындағы өз өкілеттіктерін асыра пайдалануына қатысты жауапкершілік туындайтын болса, үшінші тұлғалар алдында тиесілі органдар емес, заңды тұлғаның өзі жауапты болады. Ал заңды тұлғаның қатысушылары (меншкі иелері) болса осы ұйымның органы (директоры, бас директоры т.б.) кінәсінен келтірілген залал орнын толтыруды талап етуге құқылы.

Заңды тұлғаның филиалдары мен өкілдіктері (ҚР АК 43 бап)

Заңды тұлғаның тұрған жерінен тыс орналасқан және оның міндеттерінің бәрін немесе бір бөлігін, соның ішінде өкілдік міндетін жүзеге асырушы оқшау бөлімшесі филиал болып табылады. Мысалы, көптеген екінші деңгейдегі банктер облыс және аудан орталықтарында өз қызметінің барлығын немесе белгілі бөлігін жүзеге асыратын филиалдарын құрған.

Заңды тұлғаның тұрған жерінен тыс орналасқан және оның мүдделерін қорғау мен өкілдігін жүзеге асыратын, оның атынан мәмілелер мен өзге де құқықтық әрекеттер жасайтын оқшау бөлімшесі өкілдік болып табылады. Мысалы, Біріккен ұлттар ұйымының еліміздегі өкілдігі осы ұйымның Қазақстанға қатысты мүдделерін жүзеге асырады және қорғайды.

Филиалдар мен өкілдіктер заңды тұлға болып табылмайды. Бұларға өздерін құрған заңды тұлға мүлкі беріледі және оның бекіткен ережелері негізінде жұмыс істейді.

Қоғамдық бірлестіктер филиалдары мен өкілдіктерінің басшылары заңды тұлғаның жарғысы немесе филиал не өкілдік ережесі тәртібі бойынша сайланады.

Діни бірлестіктер филиалдары мен өкілдіктерінің басшылары оларды құрған заңды тұлға жарғысы немесе филиал не өкілдік туралы ережеге сай сайланады немесе тағайындалады.

Басқа заңды тұлғалар филиалдары мен өкілдіктерінің басшыларын заңды тұлғаның уәкілдік берілген органы тағайындайды және оның сенімхаты негізінде жұмыс істейді.

Заңды тұлғаның пайда болу тәсілдері:

1) заңды тұлға құрылтайшының бұйрығы негізінде құрылады, бұл үшін арнайы мемлекеттік тіркеудің қажеті жоқ. Мысалы, мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелердің бұйрық тәртібімен құрылады.

2) заңды тұлға арнайы рұқсат (лицензия) негізінде (мысалы: екінші деңгейдегі банктер, сақтандыру ұйымдары, адвокаттық кеңселер және т.б.) құрылады. Сондай-ақ, коммерциялық емес ұйымдарға арнайы құқық қабілеттілігі тән, яғни, олар қызметтің арнайы түрлерімен айналысуға ғана құқылы. Мысалы, діни бірлестіктер, қоғамдық бірлестіктер, қорлар және т.б.

3) нормативтік-көріну тәртібі бойынша заңды тұлға мемлекеттік органдар мен үшінші бір тұлғалардың келісімінсіз-ақ құрылады. Тіркеуші орган (әділет органдары) заңды тұлғаның құрылтай құжаттарының заң талаптарына сай келетінін тексеріп, ұйым ретінде тіркейді. Лицензия талап етілмейтін қызмет, жұмыс, тауар шығару (өндіру) түрлерімен айналысатын шаруашылық серіктестіктер, өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар осындай тәсілмен құрылады.

Заңды тұлғаның құрылтай құжаттары. Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу

Заңды тұлғаның құрылтай құжаттары ретінде оның жарғысы және/немесе құрылтай шарты табылады. Егер, коммерциялық ұйымды жалғыз құрылтайшы (жеке немесе заңды тұлға) құратын болса, оның құрылтай құжаты ретінде жарғысы ғана саналады. Жарғы осы заңды тұлғаның кез келген мүдделі үшінші тұлғаларға ашық болып саналатын құрылтай құжаты. Жарғыда заңды тұлғаның ресми атауы, ұйымдық-құқықтық нысаны, орналасқан жері, басқару органдары және олардың құзыретіне жатқызылған сұрақтар, құқықтары мен міндеттері, заңды тұлғаға қатысушыларды қабылдау және шығару (шығу) тәртібі мен мерзімдері, оны тоқтату (қайта құру, тарату) және өзге де мағлұматтар көрсетілуі мүмкін. Заңды тұлғалардың ұйымдық-құқықтық нысанына қарай жарғыда болуы тиіс сұрақтар да өзгеріп отырады. Мысалы, саяси партия ретінде құрылатын қоғамдық бірлестіктің жарғысы мен толық серіктестік жарғысына қойылатын талаптар мен қамтылатын мәліметтер де әр түрлі. Заңды тұлғаның жарғысын құрылтайшылары бекітеді.

Заңды тұлғаның құрылтай шарты екі немесе одан да көп құрылтайшылары болса ғана жасалады. Құрылтай шартында құрылтайшалар заңды тұлға құруға міндеттенеді, оны құру жөніндегі бірлескен қызмет тәртібін, оның меншігіне (оралымды басқаруына) өз мүлкін беру және оның қызметіне қатысу ережелерін белгілейді. Сонымен қатар, құрылтайшылар арасында таза табысты бөлудің, заңды тұлға қызметін басқарудың, оның құрамынан құрылтайшылардың шығуының шарттары мен тәртібі де белгіленеді және оның жарғысы бекітіледі. Құрылтай шартына құрылтайшалардың келісуі бойынша басқа да ережелер енгізілуі мүмкін.

Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу заңнамамен танылған ресми де қажетті процедура. Коммерциялық немесе коммерциялық ұйымды заңды тұлға ретінде тіркеуді уәкілетті мемлекеттік тіркеуші орган жүзеге асырады, яғни әділет органдары. Ұйым әділет органында заңды тұлға ретінде тіркелген күннен бастап оның құқық (әрекет) қабілеттілігі танылады және ол азаматтық айналымға ресми түрде түсе (қатыса) алады, яғни осы сәттен бастап құрылды деп саналады.

Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу сатысында салық органында (салық төлеуші нөмірін алуына және салық төлеп отыруына), статистика органында (есепке алу және мерзімді статистикалық мәліметер беріп отыруы үшін), банктерде (есеп шоттар ашу үшін) тіркеуді және мөрін даярлау қажетті алғышарт болып саналады. Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу оның азаматтық айналымға қатысуы және құрылтай құжаттарында көзделген тауар өндіру (шығару), қызмет, жұмыс түрлерімен айналысуға негіз болып табылады.

Заңды тұлғаның жарғылық капиталының мөлшері азайтылса, атауы өзгерсе, шаруашылық серіктестеріндегі қатысушылардың құрамы өзгерсе (лицензиясы бар бағалы қағаздар рыногының кәсіби қатысушысы жүзеге асыратын шаруашылық серіктестіктерін қоспағанда) заңды тұлға қайта тіркелуге тиіс. Заңды тұлғаның қайта тіркейтін оның атқарушы органы жұмыс істеп тұрған жері бойынша орналасқан әділет органы.

Заңды тұлғаның жауапкершілігі

Арнайы қаржы компанияларынан, құрылтайшы қаржыландыратын мекемелерден, мемлекеттік мекемелерден және қазыналық кәсіпорындардан басқа заңды тұлғалар өз міндеттемелері бойынша өздеріне тиесілі барлық мүлікпен жауап береді.

Мекеме міндеттемелері бойынша өз билігіндегі ақшамен жауап береді. Олар жеткіліксіз болған жағдайда мекеменің міндеттемелері бойынша оның құрылтайшысы жауапты болады.

Мемлекеттік мекеме өзінің міндеттемелері бойынша өз билігіндегі ақшамен жауап береді. Олар жеткіліксіз болған жағдайда мемлекеттік мекеменің міндеттемелері бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе тиісті жергілікті атқарушы орган жауапты болады.

Мемлекеттік мекемелермен жасалатын азаматтық-құқықтық мәмілелер Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен тіркелуге тиіс.

Мемлекеттік мекемелер жасасатын, бюджет қаражатын жұмсау көзделмейтін азаматтық-құқықтық мәмілелер тіркеуге жатпайды.

Мемлекеттік мекемелердің азаматтық-құқықтық мәмілелеріне ақы олар тіркелгеннен кейін төленуге жатады.

Қазыналық кәсіпорын өзінің міндеттемелері бойынша өз билігіндегі ақшамен жауап береді. Қазыналық кәсіпорында ақша жеткіліксіз болған жағдайда оның міндеттемелері бойынша Қазақстан Республикасы Үкіметі немесе тиісті әкімшілік аумақтық бірлік субсидиарлық жауаптылықта болады.

Жалпы ережеге сай, заңды тұлғаның құрылтайшысы (қатысушысы) немесе оның мүлкінің меншік иесі оның міндеттемелері бойынша жауап бермейді, ал заңды тұлға заңды тұлғаның құрылтайшысының (қатысушысының) немесе оның мүлкінің меншік иесінің міндеттемелері бойынша жауап бермейді, бұған Азаматтық кодексте, өзге заң актілерінде не заңды тұлғаның құрылтай құжаттарында көзделген жағдайлар қосылмайды. Бұл арада, толық серіктестіктің қатысушылары, сенім серіктестігінің толық серіктестіктерін, қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктің қатысушыларының тиісті серіктестік міндеттемелері бойынша мүлкі жеткіліксіз болған жағдайлардағы жауапкершілік ерекшеліктері сөз болуда.

Егер заңды тұлғаның банкроттығы оның құрылтайшысының (қатысушысының) немесе оның мүлкінің меншік иесінің іс-әрекетінен туындаған болса, заңды тұлғаның қаражаты жеткіліксіз болған жағдайда құрылтайшы (қатысушы) немесе оның мүлкінің меншік иесі несие берушілер алдында субсидиарлық жауапкершілікте болады.

Заңды тұлға үшінші тұлғалар алдында заңды тұлғаның органы құрылтай құжаттарында белгіленген өз өкілеттігін асыра пайдаланып қабылдаған міндеттемелері бойынша жауап береді, бұған ҚР азаматтық кодексінің 159-бабының 11-тармағында көзделген жағдайлар қосылмайды. ҚР АК 159-бабының 11-тармағында мына ережелер қарастырылған: «Заңды тұлғаның Азаматтық кодексте, өзге де заң актілерінде немесе құрылтай құжаттарында нақты шектелген қызмет мақсаттарына қайшы келетін етіп жасаған, не оның органының жарғылық құзыретін бұза отырып жасаған мәмілесі, егер мәміледегі басқатараптың мұндай жолсыздықтар туралы білгені немесе күнілгері білуге тиіс болғаны дәлелденсе, заңды тұлғаның немесе оның құрылтайшысының (қатысушысының) мүлік иесінің қуынымы бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін».

Заңды тұлғаны тоқтату тәсілдері (қайта құру және тарату). Банкроттық

Заңды тұлғаны тоқтату дегеніміз – оның құқықтары мен міндеттерін басқа бір заңды тұлғаға бере (өткізе) отырып (қайта құру) немесе берместен толықтай тоқтатылуы. Заңды тұлғаны қайта құру ерікті немесе ықтиярсыз жүргізілуі мүмкін. Ерікті түрде қайта құруды оның меншік иесі немесе құрылтайшысы (қатысушысы) жүзеге асыра алады. Ал, ықтиярсыз түрде заңды тұлғаны қайта құру сот шешімі негізінде орын алуы мүмкін. Мысалы, заң талаптарына сай толық серіктестіктің қатысушыларының саны екі адамнан кем болмауы тиіс. Егер, қатысушы бір адам болып қалса (яғни, екіншісі серіктестік құрамынан еркімен шығып кетсе немесе қайтыс болса), мұндай толық серіктестік алты ай ішінде өзге ұйымға (мысалы, жауапкершілігі шектеулі серіктестікке немесе акционерлік қоғамға) қайта құрылуы немесе таратылуы тиіс.

Заңды тұлғаны қайта құрудың қосу, біріктіру, бөлу, бөліп шығару, өзгерту арқылы жүзеге асырылуы ықтимал.

Заңды тұлғаларды қосқан (қосу) кезде олардың әрқайсысының құқықтары мен міндеттері өткізу актісіне сәйкес жаңадан пайда болған заңды тұлғаға ауысады.

Заңды тұлғаны екінші бір заңды тұлғаға біріктірген (біріктіру) кезде біріктірілген заңды тұлғаның құқықтары мен міндеттері өткізу актісіне сәйкес соңғысына ауысады.

Заңды тұлғаны бөлген (бөлу) кезде оның құқықтары мен міндеттері бөлу балансына сәйкес жаңадан пайда болған заңды тұлғаларға ауысады.

Заңды тұлғаның құрамынан бір немесе бірнеше заңды тұлғаларды бөліп шығарғанда (бөліп шығару), бөлу балансына сәйкес олардың әрқайсысына қайта құрылған заңды тұлғаның құқықтары мен міндеттері ауысады.

Заңды тұлғаның бір түрін екінші түрдегі заңды тұлғаға өзгерткен кезде (ұйымдық-құқықтық нысанды өзгерту) қайта құрылған заңды тұлғаның құқықтары мен міндеттері өткізу актісіне сәйкес жаңадан пайда болған заңды тұлғаға ауысады.

Заңды тұлғаны тарату негізінде оның құқықтары мен міндеттері өзге тұлғаға берілместен толықтай тоқтатылады. Заңды тұлғаны тарату ерікті (оның меншік иесі, құрылтайшысы, қатысушысы қалауымен) немесе ықтиярсыз түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Ықтиярсыз негізде сот шешіміне сай заңды тұлға банкрот болған, оны мемлекеттік тіркеу жарамсыз деп танылған, заңды тұлға жарғылық мақсаттарына қайшы келетін қызметті үнемі жүзеге асырған, лицензиясыз қызметті, тыйым салынған қызметті жүзеге асырған, қызметін заңдарды бірнеше рет немесе өрескел бұза отырып жүргізген және өзге де жағдайларда таратылуы ықтимал.

Банкроттық – борышкердің (ҚР АК және өзге заң актілерінде борышкер мен борышқор терминдері синоним ретінде қолданылады) соттың шешімімен танылған оны таратуға негіз болып табылатын дәрменсіздігі. Борышкердің – жеке кәсіпкердің немесе заңды тұлғаның ақшалай міндеттемелер бойынша несие берушілердің талаптарын толық көлемде қанағаттандыра алмауы, еңбек шерты бойынша жұмыс істейтін адамдармен еңбегіне ақы төлеу жөнінде есеп айырыса алмауы, салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді, мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдарды, сондай-ақ зейнетақы жарналарын төлеуді қамтамасыз ете алмайтын қабілетсіздігі сот белгілеген оның дәрменсіздігі деп түсініледі.

Банкроттық ерікті немесе мәжбүр ету тәртібімен танылуы мүмкін. Банкроттықты ерікті түрде тану борышкердің сотқа берген өтініші негізінде жүзеге асырылады.

Мәжбүр ету тәртібімен банкрот деп тану несие берушінің, ал заң актілерінде көзделген жағдайларда өзге де тұлғалардың сотқа өтініш беруі негізінде жүзеге асырылады.

Заңды тұлғалардың түрлері мен ұйымдастық-құқықтық нысандары

ҚР Азаматтық кодексінің 34 бабында заңды тұлғалардың коммерциялық және коммерциялық емес түрлері көрсетілген.

Коммерциялық ұйымның негізгі мақсаты - пайда келтіру (табу) болып табылады.

Коммерциялық емес ұйымдар әлеуметтiк, мәдени, ғылыми, бiлiм беру, қайырымдылық, басқару мақсаттарына қол жеткiзу; азаматтардың және ұйымдардың құқықтарын, заңды мүдделерiн қорғау; даулар мен жанжалдарды шешу; азаматтардың рухани және өзге қажеттiлiктерiн қанағаттандыру; азаматтардың денсаулығын сақтау, қоршаған ортаны қорғау, дене шынықтыру мен спортты дамыту заң көмегiн көрсету үшiн, сондай-ақ қоғамдық игiлiктердi және өз мүшелерiнiң (қатысушылардың) игiлiктерiн қамтамасыз етуге бағытталған басқа да мақсаттарда құрылады.

Коммерциялық ұйымның негізгі мақсаты пайда табу болып табылатындықтан, оның кәсіпкерлік қызметпен айналысуы заңды құбылыс. Ал, коммерциялық емес ұйым кәсіпкерлік қызметпен өзінің жарғылық мақсаттарына сай келуіне қарай ғана айналыса алады. Мысалы ретінде, мемлекеттік емес жоғарғы немесе орта кәсіптік оқу орындарында студенттер ақылы негізде білім алуда, дегенмен, бұл оқу орындарының негізгі мақсаты пайда табу емес, азаматтардың қалаған мамандықтары бойынша білімге деген қажеттерін қанағаттандыру болып табылады. Коммерциялық емес ұйымдардың кәсіпкерлік қызметтен түскен кірістері, олардың құрылтай құжаттарында көрсетілген мақсаттарына (мыс, студенттерге арналған кітапхана қорын ұлғайтуға, жатақхана салуға. т.б.) жұмсалуы қажет.

Коммерциялық ұйымның кірістері оның қатысушылар арасында бөлінеді, ал коммерциялық емес ұйымның кірістері болса, жалпы ережеге сай, оның қатысушылар арасында бөлінбейді және жарғылық мақсаттарға жұмсалады.

Заңды тұлғалардың коммерциялық және коммерциялық емес түрлерге бөлінуі, негізінен алғанда, салық заңнамасы тұрғысынан болмаса, азаматтық айналымда (атқаратын қызмет, орындайтын жұмыс түрлеріне қарай) тең жағдаяттарда құрылып, қызметтерін жүзеге асыруда.

Коммерциялық ұйымдарға мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестіктер, өндірістік кооператив және акционерлік қоғам жатады.

Қызмет аясына қарай мемлекеттік кәсіпорындар шаруашылық жүргізу құқығындағы және оралымды (жедел) басқару құқығындағы (қазыналық кәсіпорын) болып және мемлекеттік меншіктің түрлеріне байланысты республикалық және коммуналдық болып бөлінеді.

Шаруашылық серіктестік дегеніміз жарғылық капиталы құрылтайшылардың (қатысушылардың) үлесіне (салымдарына) бөлінген коммерциялық ұйым

Шаруашылық серіктестігін басқару органдары ретінде жалпы жиналыс (егер құрылтайшысы /қатысушысы бір тұлға болса – қатысушы/), атқарушы орган (жеке дара немесе алқалы), бақылау органы болып тексеру комиссиясы (тексеруші) табылады.

Шаруашылық серіктестіктер құрамына толық серіктестік, сенім серіктестігі, жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер кіреді.

Толық серіктестіктің міндеттемелері бойынша мүлкі жеткіліксіз болса, оның қатысушылары өздеріне тиесілі барлық мүлкімен ортақтасып жауап береді. Толық серіктестіктің қатысушылары ретінде тек қана жеке тұлғалар бола алады, яғни заңды тұлға(лар) мұндай серіктестіктің құрылтайшысы (қатысушысы) бола алмайды. Құрылтайшы (қатысушы) болып табылатын адамдардың саны екеуден кем болмауы тиіс. Жалғыз адамның және/немесе заңды тұлғаның толық серіктестікті құруына жол берілмейді. Толық серіктестіктің фирмалық атауында қатысушылардың біреуінің немесе бірнешесінің есімдері сонымен қатар «және компания» деген сөздер болуы тиіс. Толық серіктестіктің заңнамамен бекітілген жарғылық капиталының төменгі мөлшері жиырма бес айлық есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс. Серіктестік қатысушыларының жауапкершілігі толық болып есептеледі, себебі мұндай ұйымның міндеттемелері бойынша жауаптылық туындап мүлкі жеткіліксіз болған кезде, оның қатысушылары болып табылатын жеке тұлғалар өздерінің аттарында тіркелген, яғни жеке меншіктеріндегі барлық мүліктерімен (тұрғын үй, автокөлік, банктердегі ақша қаражаты және т.с.с.) ортақтасып жауап береді. Егер толық серіктестіктің қатысушыларының саны екеуден аз болып қалса (бір қатысушыдан басқасы өз еріктерімен толық серіктестік құрамынан шықса немесе екі қатысушының біреуі қайтыс болса және т.б.), онда мұндай серіктестік алты ай ішінде өзге ұйымдық-құқықтық нысанға қайта құрылуға немесе таратылуға міндетті.

Сенім серіктестігі дегеніміз серіктестіктің міндеттемелері бойынша мүлкі жеткіліксіз болса оның толық серіктері өздеріне тиесілі (жеке меншігіндегі) барлық мүлкімен қосымша жауаптылықта болатын, ал салымшылары жарғылық капиталдағы салымдарымен тәуекел ететін коммерциялық ұйым. Сенім серіктестігі құрылтайшыларының (қатысушыларының) саны екеуден кем болмауы тиіс, бірақ оның біреуі толық серік, ал екіншісі салымшы болуы қажет. Толық серік ретінде тек қана жеке тұлға бола алады, ал салымшы ретінде жеке тұлға да, заңды тұлға да бола алады. Толық серіктің серіктестік міндеттемелері бойынша жауапкершілігі толық жауаптылық (яғни толық серіктестіктегі қатысушылар жауапкершілігі сияқты), ал салымшылар (коммандистер) жауапкершілігі олардың жарғылық капиталға енгізген салымы шеңберінде ғана тәуекел ету болып табылады, яғни салымшылар тек қана серіктестік құрылып жатқан кезде оның жарғылық капиталына берген мүлкін жоғалтуы мүмкін (жауапкершілігі шектеулі серіктестігіндегі қатысушылар сияқты). Сенім серіктестігінің заңнамамен бекітілген жарғылық капиталының төменгі мөлшері елу айлық есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс. Сенім серіктестігін тек қана толық серіктер басқара алады, ал салымшылар басқаруға жіберілмейді, себебі салымшылардың жауапкершілігі жарғылық капиталға енгізген салымдарымен шектеледі. Кәсіпкерлік қызметпен отбасы мүшелері айналысқан жағдайда сенім серіктестігін құру тиімді бизнес жүргізу болып саналады. Мысалы, әкесі толық серік ретінде бизнес үшін бар жауапкершілікті мойнына ала отырып, бизнесті үйрету үшін баласын салымшы ретінде қатысушы қатарына тарта алады.

Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің міндеттемелері бойынша оның қатысушылары жауап бермейді, тек қана жарғылық капиталға енгізген салымдары шегінде тәуекел етеді. Жауапкершілгі шектеулі серіктестікті бір тұлға да (жеке немесе заңды тұлға) құра алады. Оның жарғылық капиталының заңнамамен бекітілген төменгі мөлшері жүз айлық есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс. Еліміздегі азаматтық айналымға қатысушы жауапкершіліг шектеулі серіктестіктердің саны мыңдап саналады. Себебі, мұндай коммерциялық ұйымдарды құрған қатысушылардың жауапкершілігі жоққа тән, яғни олар жалпы ереже бойынша серіктестік міндеттемелері бойынша жауап бермейді, сондай-ақ жоғалтатындары оның жарғылық капиталына (құрылу кезеңінде) енгізген салымдарының құны болып табылады.

Қосымша жауапкершілігі бар серіктестік дегеніміз қатысушылары серіктестік міндеттемелері бойынша өздерінің жарғылық капиталға салған салымдарымен жауап беретін, ал бұл сомалар жеткіліксіз болған жағдайда өздеріне тиесілі мүлікпен оған өздері еселенген мөлшерде енгізген салымдар арқылы жауап беретін коммерциялық ұйым. Қатысушылар жауапкершілігінің шекті мөлшері жарғыда көзделеді. Егер толық серіктестік қатысушылары оның міндеттемелері бойынша өздерінің меншігіндегі барлық мүлкімен ортақтасып жауап беретін болса, сенім серіктестігінің толық серіктері оның міндеттемелері бойынша өздеріне тиесілі мүлікпен қосымша жауапты да, ал салымшылары жарғылық капиталдағы салымдары шегінде тәуекел етеді, жауапкершілігі шектеулі серіктестік қатысушылары жарғылық капиталаға салған салымдарының құны шегінде тәуекел ететін болса, қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктің қатысушылары оның міндеттемелері бойынша мүлкі жеткіліксіз болса жарғылық капиталдағы салымдарымен жауап береді, бұл да жеткіліксіз болса, жарғылық капиталға салған салымдарының (ақшаның) еселенген көлемінде жауап береді. Мысалы, қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктің жарғысында қатысушылардың жауапкершілігінің шекті мөлшері екі есе деп бекітілген болатын. Серіктестіктің жарғылық капиталы бір миллион теңгені құрайды. Оның екі қатысушысы бар, біреуі 700 000 теңгені жарғылық капиталға енгізіп 70% ие, ал екіншісінің жарғылық капиталдағы үлесі 30% тиісінше 300 000 теңгемен кіргенді. Серіктестіктің несие берушілері алдындағы міндеттемелерінің құны он миллион теңгені құрайды. Қатысушылар жауапкершілігінің шекті мөлшері екі есе болғандықтан серіктестіктің міндеттемелері бойынша алғашқысы 1 400 000 теңге мөлшерінде, ал екіншісі 600 000 теңге көлемінде ғана жауап беретін болады. Мұндай жауапкершілік шаруашылық серіктестіктің өзге нысандарында кездеспейді.

Акционерлік қоғам

Акционерлік қоғам дегеніміз өзінің қызметін жүзеге асыру үшін қаражат тарту мақсатында акциялар шығаратын заңды тұлға.

Акционерлік қоғам коммерциялық және коммерциялық емес ұйым ретінде құрылуы мүмкін. Акционерлік қоғамды жалғыз тұлға да (жеке немесе заңды тұлға) құра алады. Оның құрылтай құжаттары ретінде жарғысы және (акционер саны екеуден кем болмаса) құрылтай шарты табылады. Акционерлік қоғамды коммерциялық ұйым ретінде құру үшін жарғылық капиталын қалыптастыру қажет және оның заңнамамен бекітілген төменгі мөлшері елу мың айлық есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс. Жалпы ереже бойынша акционерлік қоғам өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі мүлкімен жауап береді, ал оның акционерлері қоғам міндеттемелері бойынша жауап бермейді, тек қана өздеріне тиесілі акциялар шегінде қоғамның қызметіне байланысты шығындар тәуекелін көтереді. Ал, корпоративтік жинақтаушы зейнетақы қорларының акционерлері болса, қорлардың міндеттемелері бойынша зейнетақы заңдарына сай ортақтасып жауап береді. Себебі, мұндай қорлардың негізгі капиталын жұмыс істейтін қазақстандықтардың айлық табысының (соның ішінде жалақысының) белгілі бір мөлшері (он пайыз) құрайды. Акционерлік қоғам жай және артықшылықты акцяларды шағруға құқылы. Жай акцияның иесі акционерлік қоғамды басқаруға, дивидендтер алуға, қоғам таратылған жағдайда жарғылық капиталындағы үлесіне сай мүлік (ақша) алуға құқылы. Жай акцияның иесі қоғамның жалпы жиналысында дауыс беру құқығына ие. Артықшылықты акцияның иесі болса, қоғамды басқаруға қатыспайды, дауыс беру құқығы жоқ, алдын ала бекітілген дивидендті алуға құқылы. Тіпті, қоғам қаржылық жыл бойынша табыссыз (кіріссіз) шықса да артықшылықты акцияның иесі бекітілгген дивидендті алуға құқылы. Егер, қаржылық жылдың аяқталғанынан кейінгі үш ай ішінде артықшылықты акция иесіне дивиденд төленбесе, ол жай акция иесінің құқықтарына ие бола алады. Акцинерлік қоғамда алтын акция да болуы мүмкін. Алтын акцияның иесі қоғамды басқаруға қатыспайды, дивиденд алмайды, тек қоғамның қабылдаған шешімдеріне «вето» қою құқығына ие. Мысалы, Қазақстан Республикасы стартегиялық маңызы бар объектілерді коммерциялық ұйымдарға (соның ішінде шет ел инвесторларына) жалға немесе сенімгерлікпен басқаруға және т.б. мәмілелер бойынша беруі мүмкін. Кез келген коммерциялық ұйым мен шет ел инвесторының мақсаты тез арада көп пайда табу екені құпия емес. Жер асты қазба байлықтары қазақстандықтардың ұрпақтарына да қалуы және қызмет жасауы тиіс. Стратегиялық объектіне пайдаланушы акционерлік қоғам болып табылатын заңды тұлғаға мемлекетіміз (алтын акция иесі ретінде) бір жылда осынша тонна мұнай немесе метал, көмір және т.б. өндіре аласың деп талап қоюға құқылы. Акционерлік қоғамды басқару жалпы жиналыс (жалғыз акционер), директорлар кеңесі, атқарушы орган, комиссиясы (тексеруші) арқылы жүзеге асырылады. Егер акционерлер саны жүзден асатын болса жалпы жиналыста есептеу комиссиясының, ал өзге уақытта бақылаушы органның болуы қажет. Акцоинерлік қоғам атқарушы органның қаржылық қызметін тексеру мақсатында аудитті (яғни аудиторлық компанияны) немесе аудиторды ақылы негізде тартуға құқылы.

Жарғылық капиталының басым бөлігін басқа заңды тұлға қалыптастырған не олардың арасында жасалған шартқа сәйкес негізгі ұйым осы ұйымның қабылдайтын шешімдерін айқындай алатын заңды тұлға еншілес ұйым болып табылады. Еншілес ұйым өзінің негізгі ұйымының борыштары бойынша жауап бермейді. Еншілес ұйымға берген нұсқаулары нәтижесінде еншілес ұйым борышқор болса, негізгі ұйым онымен бірге субсидиарлық жауапта болады. Негізгі ұйымның кінәсінен еншілес ұйым банкрот болса, оның борыштары бойынша негізгі ұйым субсидиарлық жауапта болады. Егер өзгеше белгіленбесе, еншілес ұйымның қатысушылары негізгі ұйымнан оның кінәсінен еншілес ұйымға келтірілген зиянды өтеуді талап етуге құқылы.

Егер акционерлік қоғамның дауыс беруші акцияларының жиырма пайызынан астамы, басқа (қатысушы, басымырақ) заңды тұлғанікі болса, ол тәуелді қоғам деп танылады. Егер заң актілерінде өзгеше көзделмесе, акционерлік қоғамдардың бір-бірінің жарғылық капиталдарында өзара қатысуы әрбір жарғылық капиталдың жиырма бес пайызынан аспауға тиіс. Бір-бірінің жарғылық капиталына өзара қатысатын акционерлік қоғамдар басқа қоғам акционерлерінің жалпы жиналысында жиырма бес пайыздан артық дауысты пайдалана алмайды.

Өндірістік кооператив

Өндірістік кооператив дегеніміз азаматтардың бірлескен кәсіпкерлік қызмет үшін мүшелік негізде олардың өз еңбегімен қатысуына және және кооператив мүшелерінің мүліктік жарналарын біріктіруіне негізделген ерікті бірлестігі. Кооператив мүшелерінің саны екеуден кем болмауға тиіс. Кооператив мүшелері ретінде тек қана азаматтар бола алады, себебі өз еңбегімен қатысу жеке тұлғаларға тән. Кооператив коммерциялық ұйым болып саналады. Кооперативтің басқару органдары болып мүшелердің жалпы жиналысы, атқарушы орган (алқалы атқарушы орган – басқарма немесе дара атқарушы орган – төраға), қадағалау кеңесі табылады. Қадағалау кеңесі мүшелерінің қндірістік кооператив атынан әрекет жасауға құқығы жоқ. Кооператив мүшесі бір мезгілде қадағалау кеңесінің және басқарма мүшесі бола алмайды, себебі қадағалау кеңесінің мүшесі атқарушы органның қызметіне бақылауды жүзеге асырады. Жалпы жиналыс шешім қабылдаған кезде кооператив мүшесі бір дауысқа ие. Өндірістік кооперативтегі мүшелік өз еркімен шығу немесе жалпы жиналыстың шешімі бойынша шығару негізінде тоқтатылуы мүмкін. Кооператив мүшелігінен шыққан немесе шығарылған адамға есепті кезең аяқталып, қаржы есебі бекітілгеннен кейін кооператив алдындағы міндеттемелері есепке алына отырып жарна немесе өзге де мүлік берілуі мүмкін. Кооператив мүшесі қайтыс болған жағдайда оның мұрагері кооператив мүшесі ретінде қабылдануы мүмкін. Егер мұндай азамат кооперативке кіруден бас тартса немесе кооператив мұрагерді мүшелікке қабылдаудан бас тартқан жағдайда, оған қайтыс болған кооператив мүшесінің мүліктегі пайына бара-бар үлес, сондай-ақ кооперативтің таза табысының қайтыс болған адамға тиесілі бөлігі және кооператив қызметіне қосқан жеке еңбегі үшін сыйақы төленеді.

Мемлекеттік кәсіпорындар

Коммерциялық ұйымдардың қатарында мемлекеттік кәсіпорындар да бар. Мемлекеттік кәсіпорындар шаруашылық жүргізу құқығына негізделген және жедел (оралымды) басқару құқығына негізделген (қазыналық кәсіпорын) кәсіпорындар болып бөлінеді.

Мемлекеттiк кәсiпорынның құрылтай құжаты болып жарғысы табылады. Республикалық мемлекеттiк кәсiпорынның жарғысын – мемлекеттiк мүлiк жөнiндегi уәкiлеттi орган, Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң шешiмi бойынша республикалық меншiк құқығы субъектiсiнiң құқықтарын жүзеге асыратын өзге де мемлекеттiк орган, ал коммуналдық мемлекеттiк кәсiпорынның жарғысын жергiлiктi атқарушы орган бекiтедi. Мемлекеттiк кәсіпорынның жарғысында: 1) мемлекеттiк заңды тұлғаның түрi туралы нұсқау; 2) атауы (фирмалық атауы); 3) құрылтайшы және тиiстi саланың уәкiлеттi органы туралы мәлiметтер; 4) тұрған орны; 5) қызметiнiң нысанасы мен мақсаттары; 6) басшысының өкiлеттiгi; 7) байқау кеңесi құрылған жағдайларда оның өкiлеттiгi; 8) жұмыс режимi; 9) мүлiктiң құралу тәртiбi; 10) қайта ұйымдастыру және тарату талаптары болуға тиiс.

Шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорын – мемлекет шаруашылық жүргiзу құқығында бөлiп берген мүлкi бар және өз мiндеттемелерi бойынша өзiне тиесiлi барлық мүлкiмен жауап беретiн коммерциялық ұйым. Қазыналық кәсiпорын – мемлекет жедел басқару құқығында бөлiп берген мүлкi бар коммерциялық ұйым.

Мемлекетік кәсіпорынның мүлкі бөлінбейді және оны салымдар (үлестер, жарналар) бойынша, соның ішінде кәсіпорын қызметкерлерінің арасында бөлуге болмайды.

Мемлекеттік кәсіпорынның фирмалық атауында оның мүлкін меншіктенуші көрсетілуге тиіс. Мемлекеттік кәсіпорын уәкілетті мемлекеттік органның шешімі бойынша құрылады, таратылады және қайта ұйымдастырылады.

Мемлекеттік кәсіпорынның органы болып басшысы табылады. Ол басшыны мемлекеттік орган тағайындайды және кәсіпорын басшысы осы орган алдында есеп береді.

Республикалық мемлекеттiк кәсiпорынды – Қазақстан Республикасының Үкiметi, коммуналдық мемлекеттiк кәсiпорынды жергiлiктi атқарушы орган құрады.

Мемлекет қоғам мен мемлекеттiң қажеттерiне қарай айқындалатын әлеуметтiк-экономикалық мiндеттердi шешу мақсатында мынадай жағдайларда: 1) мемлекеттiң ұлттық қауiпсiздiгiн, қорғаныс қабiлетiн және қоғам мүддесiн қорғауды қамтамасыз етудiң өзге мүмкiндiгi жоқ болса; 2) мемлекетке тиесiлi стратегиялық объектiлердi пайдаланғанда және оны күтiп ұстағанда; 3) мемлекеттiк монополияға жатқызылған салалардағы қызметтi жүзеге асыру үшiн; 4) бәсекелестiк жоқ не бәсекелестiк жете дамымаған қоғамдық өндiрiс салаларындағы тауарларды өндiруге қоғамдық қажеттiлiк болғанда мемлекеттiк кәсiпорындар құрады.

Шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорындар өз қызметiн: 1) елдi мекендердiң тыныс-тiршiлiгiн (энергиямен, газбен, сумен, жылумен жабдықтау және коммуналдық қалдықтарды көму) қамтамасыз ету; 2) табиғат пайдаланудың және орман өсiрудiң шектеулi режимi бар орман саябақтары, жасыл және қорғаныш аймақтарын құру; 3) Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң, Қазақстан Республикасы Президентi Iс басқармасы мен оның ведомстволарының және Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызмет органдарының өздерiне жүктелген функцияларын жүзеге асыруына ықпал ету; 4) мемлекеттiк автомобиль жолдарын күтiп ұстау; 5) денсаулық сақтау; жоғары және жоғары оқу орнынан кейiнгi бiлiм беру; 6) спорттық-сауықтыру объектiлерiн, мәдениет және демалыс саябақтарын пайдалану; 7) қолданбалы ғылыми зерттеулер; 8) мемлекеттiк жер кадастрын, жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы ақпараттық деректер базасын, экологиялық ақпараттың мемлекеттiк қорын және Қазақстан Республикасы табиғи ресурстарының мемлекеттiк кадастрларын, Қазақстан Республикасы нормативтiк құқықтық актiлерiнiң мемлекеттiк тiзiлiмiн жүргiзу; 9) мемлекет меншiгiндегi су шаруашылығы жүйелерiн және құрылыстарды күтiп ұстау, пайдалану, сондай-ақ олардың қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету; 10) өсiмдiктердi қорғау және өсiмдiктер карантинi, фумигация (зарарсыздандыру) және фитосанитариялық сараптама; 11) тарих және мәдениет ескерткiштерiн ғылыми зерттеу, консервациялау, реставрациялау, қайта жасау, жөндеу және бейiмдеу жөнiндегi жұмыстарды орындау; 12) теңiз портының қызметi; 13) Қазақстан Республикасының әуе кеңiстiгiн пайдаланушыларға аэронавигациялық қызметтер ұсыну; 14) мемлекеттiк материалдық резервтi қалыптастыру және сақтау; 15) техникалық реттеу және метрология саласында өндiрiстiк-шаруашылық қызметтi жүзеге асыру; 16) қылмыстық-атқару жүйесi саласында өндiрiстiк қызметтi жүзеге асыру және сотталғандардың жұмыспен қамтылуын ұйымдастыру; 17) Қазақстан Республикасының жеке басты куәландыратын құжаттарын дайындау; 18) жануарлардың аса қауiптi аурулары мен энзоотикалық ауруларының диагностикасы, ветеринариялық препараттарды, жемшөп және жемшөп қоспаларын тiркеу сынақтары, байқаудан өткiзу, сондай-ақ ветеринариялық препараттарға шағым түскен кезде олардың серияларына (топтарына) бақылау жасау; 19) ұлттық гидрометеорологиялық қызметтiң функцияларын жүзеге асыру; 20) радиожиiлiк спектрiнiң және радиоэлектрондық құралдардың мониторингi бойынша жұмыстарды техникалық қамтамасыз ету, радиоэлектрондық құралдардың және радиожиiлiктi берулердiң тiзiлiмiн (деректер базасын) жүргiзу, сондай-ақ радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiнiң есебiн жүргiзу бойынша қызмет көрсету; 21) мемлекеттiк авариялық жұмыс iстемей тұрған кенiштердi және көмiр кәсiпорындарын Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайтын тiзбе бойынша жою және консервациялау, сондай-ақ олардың жұмысының зардаптарын жою саласында жүзеге асырады.

Қазыналық кәсiпорындар өз қызметiн: 1) төтенше және авариялық жағдайлар кезiнде тауда құтқару және өзге де арнайы жұмыстарды орындау, өрттен, су тасқынынан және басқа да дүлей зiлзалалардан қорғау; 2) денсаулық сақтау; 3) мектепке дейiнгi тәрбие және оқыту, қосымша бiлiм беру, техникалық, кәсiптiк және орта бiлiмнен кейiнгi бiлiм беру; 4) еңбек қауiпсiздiгi және еңбектi қорғау, халықты жұмыспен қамту, әлеуметтiк қорғау, мәдениет және спорт; 5) iргелi ғылыми зерттеулер; 6) биологиялық әртүрлiлiктi және тектiк қорды сақтау мақсатында жануарлар, өсiмдiктер дүниесi объектiлерiн қорғауды, тұрақты пайдалануды, молайтуды және жасанды түрде өсiрудi, сондай-ақ табиғатты (зоологиялық саябақтарды, ботаникалық бақтарды, дендрологиялық саябақтарды) қорғауды, орман қорын күзету және қорғау жөнiндегi авиациялық жұмыстардың орындалуын қамтамасыз ету; 7) топографиялық-геодезиялық және картографиялық жұмыстарды жүргiзу; 8) өмiрлiк қиын жағдайда жүрген адамдар (отбасылар) үшiн арнайы әлеуметтiк қызметтер көрсету; 9) жылжымайтын мүлiктi мемлекеттiк техникалық зерттеу саласында жүзеге асырады.

Мемлекеттiк кәсіпорынның мүлкi: 1) оған меншiк иесi берген мүлiк; 2) өз қызметi нәтижесiнде ие болған мүлiк (ақшалай табыстарды қоса алғанда); 3) Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер есебiнен қалыптасады. Шаруашылық жүргiзудегi (жедел басқарудағы) мүлiктi пайдаланудан алынған жемiстер, өнiм мен табыстар, сондай-ақ шарттар немесе өзге де негiздер бойынша мемлекеттiк кәсіпорын сатып алған мүлiк Қазақстан Республикасының заңнамасында меншiк құқығына ие болу үшiн белгiленген тәртiппен мемлекеттiк кәсіпорынның шаруашылық жүргiзуiне (жедел басқаруына) түседi.

Шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорынның жарғылық капиталының төменгі мөлшерi айлық есептiк көрсеткiштiң он мың еселенген мөлшерiнен кем болмауға тиiс.

Мемлекеттiк кәсiпорын өзi өндiрген өнiмдi дербес өткiзедi.

Мемлекеттiк кәсiпорынның негiзгi құралдарға жататын мүлiктi сатып алу-сату, айырбастау, сыйға тарту шарттары негiзiнде иелiктен шығаруға құқығы жоқ.

Шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорын өзiнiң мiндеттемелерi бойынша өзiне тиесiлi барлық мүлiкпен жауап бередi.

Шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорын мемлекеттiң мiндеттемелерi бойынша жауаптылықта болмайды.

Мемлекет құрылтайшының, мемлекеттiк мүлiк жөнiндегi уәкiлеттi органның немесе тиiстi саланың уәкiлеттi органының iс-әрекеттерiнен туындаған банкроттық, ал коммуналдық мемлекеттiк кәсiпорындарға қатысты – жергiлiктi атқарушы органның iс-әрекеттерiнен туындаған банкроттық жағдайларын қоспағанда, шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорынның мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi. Бұл жағдайларда мемлекет шаруашылық жүргiзу құқығындағы мемлекеттiк кәсiпорынның қаражаты кредиторлардың талаптарын қанағаттандыру үшiн жеткiлiксiз болған кезде оның мiндеттемелерi бойынша жауап бередi.

Қазыналық кәсiпорын негiзгi құралдарға жатпайтын, өзiне жедел басқару құқығында бекiтiлiп берiлген жылжымалы мүлiкке дербес билiк етедi.

Қазыналық кәсiпорын өз мiндеттемелерi бойынша өзiнiң билiгiндегi ақшамен жауап бередi.

Қазыналық кәсiпорынды тарату жағдайларын қоспағанда, оның қалған мүлкiн өндiрiп алуға жол берiлмейдi.

Қазыналық кәсiпорын мемлекеттiң мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi.

Қазыналық кәсiпорынның ақшасы жеткiлiксiз болған кезде, оның мiндеттемелерi бойынша Қазақстан Республикасы немесе әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiс тиiстi бюджет қаражатымен субсидиарлық жауаптылықта болады.

Коммерциялық емес ұйымдар

Коммерциялық емес ұйымдар мекеме (мемлекеттік және жеке меншік), қоғамдық бірлестік, діни бірлестік, қор, тұтыну кооперативі, коммерциялық емес акционерлік қоғам, заңды тұлғалардың қауымдастығы (одағы) нысанындағы бірлестіктер, заң құжаттарында көзделген өзге де нысандарда құрылуы мүмкін.

Мекеме дегеніміз басқару, әлеуметтік-мәдени немесе өзге де коммерциялық емес сипаттағы қызметтерді жүзеге асыру үшін құрылтайшы құрған және қаржыландыратын ұйым. Мекеме мемлекеттік және жеке меншік болып құрылуы мүмкін.

Мемлекеттiк мекеме – басқарушылық, әлеуметтiк-мәдени немесе коммерциялық емес сипаттағы өзге де функцияларды жүзеге асыру үшiн мемлекет құрған және қаржыландырудың қосымша көздерi Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленбесе, тек қана бюджет немесе Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң бюджетi (шығыстар сметасы) есебiнен қамтылатын коммерциялық емес ұйым. Республикалық мемлекеттiк мекеменi – Қазақстан Республикасының Президентi немесе Қазақстан Республикасының Үкiметi, коммуналдық мемлекеттiк мекеменi облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың, аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың жергiлiктi атқарушы органдары құрады. Мемлекеттiң жеке тұлғалармен және мемлекеттiк емес заңды тұлғалармен бiрлесiп мемлекеттiк мекеме құруына жол берiлмейдi. Мемлекеттiк мекеме өзiне бекiтiлiп берiлген мүлiктi және өзiне смета бойынша бөлiнген қаражат есебiнен сатып алынған мүлiктi дербес иелiктен шығаруға немесе оған өзгеше әдiспен билiк етуге құқылы емес. Мемлекеттiк мекеме өз мiндеттемелерi бойынша өзiнiң билiгiндегi ақшамен жауап бередi. Мемлекеттiк мекеменiң қалған мүлкiн өндiрiп алуға жол берiлмейдi. Мемлекеттiк мекемеде ақша жеткiлiксiз болған кезде оның мiндеттемелерi бойынша Қазақстан Республикасы немесе әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiс тиiстi бюджет қаражатымен субсидиарлық жауаптылықта болады.

Басқарушылық, әлеуметтiк-мәдени немесе коммерциялық емес сипаттағы өзге де қызметтердi жүзеге асыру үшiн жеке және (немесе) мемлекеттiк емес заңды тұлғалар құрған, мемлекеттiк құрылымның бөлiгi болып табылмайтын ұйым жеке меншiк мекеме деп танылады. Жеке меншiк мекеменiң мүлкi оған оралымды басқару құқығымен бекiтiлiп берiледi. Жеке меншiк мекеме өз мiндеттемелерi бойынша өзiнiң билiгiндегi ақшамен жауап бередi. Ақшасы жеткiлiксiз болған жағдайда мемлекеттiк емес мекеменiң мiндеттемелерi бойынша оның құрылтайшысы жауапты болады.

Қазақстан Республикасының заңдарына қайшы келмейтiн ортақ мақсаттарға жету үшiн азаматтардың ерiктi бiрiгуi нәтижесiнде құрылған ұйым қоғамдық бiрлестiк болып табылады. Қоғамдық бiрлестiктер мүшелерiнiң (қатысушыларының) сол бiрлестiктерге өздерi берген мүлiкке, соның iшiнде мүшелiк жарналарға құқықтары жоқ. Өздерi мүшелерi (қатысушылары) ретiнде қатысатын қоғамдық бiрлестiктердiң мiндеттемелерi бойынша олар жауап бермейдi, ал аталған бiрлестiктер өз мүшелерiнiң мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi.

Азаматтар және (немесе) заңды тұлғалар ерiктi мүлiктiк жарналар негiзiнде құрған, әлеуметтiк, қайырымдылық, мәдени, бiлiм беру және өзге де қоғамдық пайдалы мақсаттарды көздейтiн, мүшелiгi жоқ коммерциялық емес ұйым қор деп танылады. Қорды құрған кезде құрылтайшылардың (құрылтайшының) шешiмiмен тұрақты жұмыс iстейтiн алқалы басқару органы - қордың атқарушы органы тағайындайтын қамқоршылық кеңесi құрылады, ол қор қызметiнiң оның жарғылық мақсаттарына сай келуiне бақылау жасайды, сондай-ақ қордың жарғысында бекiтiлген өзге де өкiлеттiктердi жүзеге асырады. Жұбайлық және жақын туыстық байланысы бар адамдар қордың қамқоршылық кеңесiнiң көпшiлiк мүшесi, сондай-ақ осы қордың штаттағы қызметкерлерi бола алмайды. Қордың атқарушы органы қордың жоғары басқару органының және тұрақты жұмыс iстейтiн алқалы басқару органының (қамқоршылық кеңестiң) шешiмдерi негiзiнде және оларды орындау мақсатында жұмыс iстейдi және соларға есеп бередi. Қордың атқарушы органының басшысы мен мүшелерi қордың құрылтай құжаттарын, осы заңды және Қазақстан Республикасының басқа да заң актiлерiн бұза отырып өздерi қабылдаған шешiмдерiнiң салдарынан келтiрiлген шығынның орнын бiрлесе толтыруға мiндеттi. Мұндай шешiм қабылданған кезде қарсы дауыс берген, қалыс қалған немесе отырысқа қатыспаған адамдар шығынның орнын толтыру мiндетiнен босатылады. Қордың некеде тұрумен, жақын туыстықпен немесе жекжаттықпен байланыспаған басшысы мен бухгалтерi болуға тиiс. Бiр адамның екi қызметтi қатар iстеуiне болмайды. Басшы құрылтай құжаттарының, қорды басқару органының шешiмдерi негiзiнде қордың атынан мәмiлелер жасауға құқылы. Қордың жарғысында өз бетiнше әрекет етiп, мәмiлелер жасай алатын басқа уәкiлеттi адамдардың қызмет аясы белгiленуi мүмкiн. Қор басшысының сотта, мемлекеттiк органдарда, сондай-ақ ұйымдарда қордың атынан сенiмхатсыз өкiлдiк етуге құқығы бар. Қорға оның құрылтайшылары берген мүлiк қордың меншiгi болып табылады. Қор құрылтайшыларының қордың мүлкiне мүлiктiк құқығы жоқ және оларды мiндеттемелерiн орындамағаны үшiн жарғыда белгiленген тәртiппен құрылтайшылардың жалпы жиналысы қордан шығаруы мүмкiн. Қор жарғыда белгiленген мерзiмде қаржы қызметiн тексерудi жүзеге асыруға мiндеттi. Тексерудi тексерушi немесе аудиторлық ұйым жүзеге асырады. Тексерушiнi сайлау тәртiбi жарғыда белгiленедi; аудиторлық ұйымдар заңдарда белгiленген тәртiппен тартылады. Қор жыл сайын ресми басылымдарда өз мүлкiн пайдалану туралы есептi жариялауға мiндеттi.

Құрылтайшылардың құрамына, сондай-ақ қызмет саласына қарай жеке, корпоративтiк, қоғамдық, мемлекеттiк қорлар құрылуы мүмкiн. Қызмет мақсаттарына қарай әлеуметтiк, қайырымдылық, мәдени, бiлiм қорлары және өзге де қорлар құрылуы мүмкiн.

Бiр жеке адамның немесе жеке адамдардың - бiр отбасы мүшелерiнiң өзiнiң (өздерiнiң) жеке қаражаттары есебiнен құрған қоры жеке қор деп танылады. Жеке қор, сондай-ақ жеке адамның нотариалды куәландырылған өсиетi бойынша да құрылуы мүмкiн. Жеке қордың мүлкi жеке тұлғадан (құрылтайшыдан) немесе жеке тұлғалардан - бiр отбасы мүшелерiнен (құрылтайшылардан) бiр жолғы және (немесе) тұрақты түсетiн түсiмдер есебiнен, өсиет бойынша түскен мүлiктен, сондай-ақ жеке қор қызметiнiң мақсаттарына сай келетiн басқа да көздерден құралады.

Бiр заңды тұлғаның немесе бiрнеше заңды тұлғалардың - коммерциялық және (немесе) коммерциялық емес ұйымдардың осы ұйымдардың қаражаттары есебiнен құрған қоры корпоративтiк қор деп танылады. Корпоративтiк қордың мүлкi бiр немесе бiрнеше заңды тұлғалардан - коммерциялық және (немесе) коммерциялық емес ұйымдардан (құрылтайшылардан) бiр жолғы және (немесе) тұрақты түсетiн түсiмдер есебiнен, сондай-ақ корпоративтiк қор қызметiнiң мақсаттарына сай келетiн басқа да көздерден құралады.

Бiр отбасының мүшелерi болып табылмайтын жеке адамдардың және (немесе) заңды тұлғалардың - қоғамдық бiрлестiктердiң құрған қоры қоғамдық қор деп танылады. Қоғамдық қордың мүлкi заңды тұлғалардан - қоғамдық бiрлестiктер мен жеке тұлғалардан бiр жолғы және (немесе) тұрақты түсетiн түсiмдер есебiнен, сондай-ақ қоғамдық қор қызметiнiң мақсаттарына сай келетiн басқа да көздерден құралады. Қоғамдық қордың мүлкi бiр отбасы мүшелерiнен - аталған қордың бiрден бiр қатысушыларынан түсетiн түсiмдер есебiнен құрала алмайды.

Мемлекеттiк органдардың шешiмiмен құрылған, белгiленген тәртiппен мемлекеттiк меншiктi иелену, пайдалану және оған билiк ету құқығы берiлген; қордың мақсаттары мен мiндеттерiн мемлекеттiк бюджет қаражаты есебiнен жүзеге асыратын қор мемлекеттiк қор деп танылады. Мемлекеттiк қордың мүлкi заңдарда белгiленген тәртiппен Қазақстан Республикасы мемлекеттiк бюджетiнiң қаражаты есебiнен, сондай-ақ мемлекеттiк қор қызметiнiң мақсаттарына сай келетiн басқа да көздерден құралады.

Мүшелiк негiзде қатысушыларының материалдық және өзге де қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн өз мүшелерiнiң мүлiктiк (пайлық) жарналарын бiрiктiру жолымен жүзеге асырылатын азаматтардың ерiктi бiрлестiгi тұтыну кооперативi деп танылады. Заң актiлерiнде көзделген жағдайларда тұтыну кооперативiне заңды тұлғалар да кiре алады. Селолық тұтыну кооперативтерi тек өз мүшелерiнiң ғана емес, ауылдық жерде тұратын басқа да азаматтардың материалдық және өзге де қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн құрылуы мүмкiн. Тұтыну кооперативтерiнiң мүшелерi оның мiндеттемелерi бойынша кооператив мүшелерiнiң қосымша жарнасының енгiзiлмеген бөлiгi шегiнде ортақ субсидиарлық жауаптылықта болады. Тұтыну кооперативi алған кiрiстердi оның мүшелерi арасында бөлуге болмайды және олар жарғылық мақсаттарға жұмсалады. Тұтыну кооперативiнiң мүшелерi жинақталып қалған шығынды жыл сайынғы баланс бекiтiлгеннен кейiн үш ай iшiнде қосымша жарналар арқылы жабуға мiндеттi. Бұл мiндеттеме орындалмаған жағдайда кооператив кредит берушiлердiң талабы бойынша сот тәртiбiмен таратылуы мүмкiн.

Рухани қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн өз мүдделерiнiң ортақтығы негiзiнде заң актiлерiнде белгiленген тәртiппен бiрiккен азаматтардың ерiктi бiрлестiгi дiни бiрлестiк деп танылады. Дiни бiрлестiк қатысушыларының (мүшелерiнiң) осы ұйымға өздерi берген мүлiкке, соның iшiнде мүшелiк жарналарға құқықтары сақталмайды. Олар дiни бiрлестiктiң мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi, ал дiни бiрлестiк өз мүшелерiнiң мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi.

Өзiнiң қызметiн жүзеге асыру үшiн қаражат тарту мақсатымен акциялар шығаратын, кiрiстерi тек қана осы қоғамды дамытуға пайдаланылатын заңды тұлға коммерциялық емес акционерлiк қоғам деп танылады. Коммерциялық емес акционерлiк қоғамдардың артықшылықты акциялар, туынды және айырбасталатын бағалы қағаздар шығаруды жүзеге асыруға құқығы жоқ. Коммерциялық емес акционерлiк қоғамның құрылтай шарты осы шартқа әрбiр құрылтайшының немесе оның уәкiлеттi өкiлiнiң қол қоюы арқылы жасалады. Коммерциялық емес ұйым ретiнде құрылған қоғамның коммерциялық ұйым болып қайта құрыла алмайтыны сияқты коммерциялық ұйым ретiнде құрылған қоғам да коммерциялық емес ұйым болып қайта құрыла алмайды.

Коммерциялық ұйымдар өздерiнiң кәсiпкерлiк қызметтерiн үйлестiру, сондай-ақ ортақ мүлiктiк және өзге де мүдделердi бiлдiру және қорғау мақсатында өзара шарт бойынша, сондай-ақ коммерциялық емес ұйымдармен бiрлесiп қауымдастықтар (одақтар) нысанында бiрлестiктер құра алады. Коммерциялық емес ұйымдар осы ұйымдардың қауымдастықтарына (одақтарына) ерiктi түрде бiрiге алады. Қауымдастықтың (одақтың) мүшелерi өзiнiң дербестiгiн және заңды тұлға құқықтарын сақтап қалады. Қауымдастық (одақ) өз мүшелерiнiң мiндеттемелерi бойынша жауап бермейдi. Қауымдастықтың (одақтың) мүшелерi оның мiндеттемелерi бойынша қауымдастықтың (одақтың) құрылтай құжаттарында көзделген мөлшерде және тәртiпте субсидиарлық жауаптылықта болады. Қауымдастық (одақ) мүшелерi, егер құрылтай құжаттарында өзгеше көзделмесе, қаржы жылы аяқталған соң өзiнiң қалауы бойынша қауымдастықтан (одақтан) шығуға құқылы. Бұл жағдайда қауымдастық (одақ) мүшесi өзi қауымдастықтан шыққанға дейiн туындаған мiндеттемелерi бойынша шыққан кезiнен бастап екi жыл бойына оның өзiнiң жарнасына бара-бар субсидиарлық жауаптылықта болады. Қауымдастық (одақ) мүшесi қауымдастықтың (одақтың) құрылтай құжаттарында белгiленген реттерде және тәртiппен қауымдастық (одақ) мүшелерiнiң шешiмi бойынша одан шығарылуы мүмкiн. Қауымдастықтың (одақтың) шығарылған мүшесiнiң жауапкершiлiгiне қатысты қауымдастықтан (одақтан) шығуға жататын ереже қолданылады. Қауымдастық (одақ) мүшелерiнiң келiсiмiмен оған қауымдастықтың жаңа мүшесi кiре алады. Қауымдастыққа (одаққа) жаңа мүшенiң кiруi қауымдастықтың (одақтың) ол кiргенге дейiн туындаған мiндеттемелерi бойынша оның субсидиарлық жауаптылықта байланыстырылуы мүмкiн. Қауымдастықтың (одақтың) атауында "қауымдастық" немесе "одақ" деген сөздердi қоса отырып, осы қауымдастық (одақ) мүшелерi қызметiнiң негiзгi мәнiне көрсетпе болуға тиiс

Коммерциялық емес ұйымдар өзге де ұйымдық-құқықтық нысанда құрылуы мүмкiн. Нотариалдық палаталар, адвокаттар алқалары, сауда-өнеркәсiп палаталары, кәсiби аудиторлық ұйымдар, меншiк пәтер иелерi кооперативтерi және басқа да коммерциялық емес ұйымдар өзге де ұйымдық-құқықтық нысанда құрыла алады.

Заңды тұлғалардың құрылуында немесе кейіннен қатысушылары ретінде шетелдік азаматтар мен шетелдік заңды тұлғалар құрылтайшы немесе қатысушы ретінде қатысатын болса, шетелдік немесе бірлескен кәсіпорын деп те аталуда.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Заңды тұлғаның пайда болуына байланысты ғылыми теориялар мен олардың негізгі мазмұны қандай?

2. Заңды тұлғаларды коммерциялық және коммерциялық емес деп түрлерге бөлу негізінде не жатыр?

3. АҚШ және Батыс Еуропа елдерінің азаматтық заңнамасы бойынша заңды тұлғалар түрлері қандай?

4. Ар-намыс, абыройға зиян келтіру жағдайлары заңды тұлғаға қатысты қолданылады ма?

5. Коммерциялық ұйымдарға құқықтық сипаттама беріңіз.

6. Коммерциялық емес ұйымдардың нысандары қандай және олардың бір-бірінен айырмашылқтары неде?

7. Заңды тұлғаның банкроттығы нені білдіреді?

7 – тақырып: Азаматтық құқықтың объектілері

Азаматтық құқық объектілерінің түсінігі, түрлері және сипаттама беру (ҚР АК 115-146 баптары)

Азаматтық құқық объектілері дегеніміз – азаматтық құқықтар мен міндеттерді туындататын материалдық және/немесе материалдық емес игіліктер мен құқықтар.

Азаматтық құқық объектілері:

• заттар, ақша, соның ішінде шетел валютасы, қаржы құралдары;

• өзге де мүлік, соның ішінде мүліктік құқықтар;

• жұмыстар мен қызметтер;

• ақпарат;

• интеллектуалдық қызметтің объектіге айналған нәтижелері, фирмалық атаулар, тауарлық белгілер және тауарды дараландырудың өзге де құралдары;

• материалдық емес игіліктер мен құқықтар.

Азаматтық құқық объектілері айналым қабілеттілігіне қарай:

• азаматтық айналымнан алынып тасталған объектілер. Мысалы, ядролық қару т.б. Мұндай материалдық объектілер бойынша келісімге келген мәмілелер жасалған сәтінен бастап жарамсыз болып танылады және тараптардың заттары (ядролық қару және оның қарымтасы ақша сомалары) тәркіленеді, яғни мемлекет пайдасына (тараптар үшін өтемақысыз) өтеді;

• азаматтық айналымдағы шектеулі объектілер. Мысалы, қару-жарақ, оқ-дәрі және т.б. Мұндай заттар арнайы рұқсат арқылы беріледі. Адам өзіне қару алғысы келетін болса, жүйке ауруымен ауырмайтынын растайтын психиатриялық мекемеден анықтама, есірткі заттар мен спирт ішімдіктеріне кәсіби әуесқойлығы жоқ екенін дәлелдейтін мекемеден анықтама, тұрғылықты жері бойынша аудандық (қалалық) ішкі органдар басқармасынан (бөлімінен) рұқсат алған жағдайда ғана қару-жарақ сататын жерден (дүкеннен) оны сатып ала алады. Қару-жарақ жәнеоның иесі есепке алынады. Сол сияқты, кейбір дәрі-дәрмекті сатып алу және пайдалану үшін дәрігердің рұқсаты болып табылатын рецепт қажет болады.

• азаматтық айналымдағы еркін объектілер. Заңнамамен тыйым салынбаған және еркін саудадағы кез келген материалдық игілік. Мысалы, тұрғын үйлер, автокөліктер және өзге де жылжитын, жылжымайтын мүлік (зат).

Заттар дегеніміз – азаматтық құқықтар мен міндеттер туындататын қоршаған ортаның материалдық объектілері.

Заттардың түрлері:

- жылжымайтын және жылжитын мүліктер (ескерту: Қазақстан Республикасының азаматтық кодексінде «қозғалмайтын және қозғалатын мүлік» терминдері де қолданылады); жылжымайтын мүлік - жер учаскелері, үйлер, ғимараттар, көпжылдық екпелер және жермен тығыз байланысты өзге мүлік, яғни орнынан олардың мақсатына сай емес шығынсыз ауыстыру мүмкін болмайтын мүлік.

Мемлекеттік тіркеуге жататын әуе және теңіз кемелері, ішкі сауда жүзу кемесі, «өзен-теңіз» жүзу кемесі, ғарыштық объектілер де жылжымайтын заттарға теңестіріледі. Осы объектілер жылжымайтын болса (яғни, жұмыс істемейтін болса), құнсыз (қажетсіз) болар еді. Кеңес одағы ыдыраған кезеңде Қазақстан аумағында орналасқан бірақ КСРО меншігіндегі көптеген ұшақтар мен тікұшақтар, Байқоңыр ғарыш объектілері және өзге объектілер бар болатынды. «Uti possidetis» (мүлік қай жерде орналасса, сол жердің /мемлекеттің/ меншігі болып табылады) қағидатын қолдана отырып жылжымайтын мүлік санатына теңестіру арқылы елімізде қалдыру мүмкіндігі жүзеге асырылғанды. Ресми түрде олардың жылжымайтын мүлікке теңестіруіне келетін болсақ, бұл объектілермен жасалатын кез келген мәміле және одан туындайтын құқық мемлекеттік тіркеуді талап ететіні, сондай-ақ олардың аса қымбат тұратыны алға тартылды.

Жылжитын (қозғалатын) заттарға жылжыған (қозғаған) кезде өзінің негізгі функциясын жоғалтпайтын заттар (мүлік) жатқызылады. Мысалы, азық-түлік, жанар-жағар май, киім-кешек, автокөліктер және тағы да басқалары.

Заттар (мүлік) өз ерекшеліктеріне қарай:

- бөлінетін және бөлінбейтін;

- жай және күрделі;

- басты зат және керек-жарақ;

- жеке белгілерімен және тектік белгілерімен анықталған заттар;

- тұтынылатын және тұтынылмайтын заттар ретінде де сұрыпталады.

Теңге ақша ретінде еліміздің бүкіл аумағында өз құны бойынша қабылдануға міндетті заңды төлем құралы болып табылады, сонымен қатар, азаматтық құқықтық мәмілелер бойынша қолма қол төлеу және қолма қол төлемей есеп айырысу төлемінде білдіреді. Кез келген ақылы мәміленің бағасы да ақшалай нысанда көрініс табады. Еліміздің аумағында шетел валютасын пайдалану « Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 маусымдағы №57 Заңымен реттеледі және валюталық реттеудiң мақсаты тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзу және экономикалық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету жөнiндегi мемлекеттiң саясатына жәрдемдесу болып табылады. Валюталық реттеудiң мiндеттерiне Қазақстан Республикасында валюталық құндылықтардың айналысының тәртiбiн белгiлеу; 2) Қазақстан Республикасының дүниежүзiлiк экономикаға одан әрi кiрiгуi үшiн жағдайлар жасау; валюталық операциялар мен капитал легi жөнiндегi ақпараттық базаны қамтамасыз ету болып табылады. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi уәкiлеттi ұйымдарға шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыру жөнiндегi қызметтi жүзеге асыруға лицензия бередi.

Қаржы құралдары азаматтық құқық объектілері ретінде (ҚР АК 128-1 – 128-6 баптары)

Қаржы құралы дегеніміз - операциялар нәтижесiнде бiр ұйымның қаржылық активiмен бiр мезгiлде басқа ұйымда қаржылық мiндеттеме немесе үлестiк құрал туындайтын ақша, туынды құнды қағаздарды қоса алғанда, құнды қағаздар, туынды қаржы құралдары мен басқа да қаржы құралдары.

Қаржылық актив ақшасын, басқа ұйымның үлестiк құралын бiлдiретiн кез келген актив, ұйымның меншiктi үлестiк құралдарының белгiленген санына кез келген өзге тәсiлмен жүргiзiлетiн немесе жүргiзiлуi мүмкiн туынды құрал болып табылатын шарт.

Қаржылық мiндеттеме — ақшасын немесе өзге де қаржылық активтi басқа ұйымға беру немесе өзi үшiн ықтимал тиiмсiз жағдайларда басқа ұйыммен қаржылық активтермен немесе қаржылық мiндеттемелерiмен алмасудың шартты мiндеттемелерiн бiлдiретiн кез келген мiндеттеме немесе заңнамаға сәйкес туынды құрал болып табылатын шарт.

Үлестiк құрал — ұйымның барлық мiндеттемелерi шегерiлгеннен кейiн қалатын оның активтерiндегi қалдық үлесiне құқығын растайтын кез келген шарт.

Туынды қаржы құралдары — болашақта осы шарт бойынша есеп айырысуды жүргiзудi көздейтiн, құны шарттың базалық активiнiң мөлшерiне (мөлшердiң ауытқуын қоса алғанда) тәуелдi шарт.

Туынды қаржы құралдарына опциондар, фьючерстер, форвардтар, своптар және осы белгiлерге сай келетiн басқа да туынды, оның iшiнде жоғарыда аталған туынды қаржы құралдарының комбинациясы болып табылатын қаржы құралдары жатады.

Опцион — оған сәйкес бiр тарап (опцион сатушысы) екiншi тарапқа (опционды сатып алушы) болашақта келiсiлген жағдайларда пәтуаласқан баға бойынша базалық актив сатып алу немесе сату құқығын сататын туынды қаржы құралы. Опционды сатушы өзiне мiндеттемелер алады, ал сатып алушы құқыққа ие болады. Опционды сатушы опционды сатып алушыға сыйлықақы деп аталатын сыйақыға опционды сатады. Опционның келiсiлген жағдайлары деп мынадай мiндеттi шарттарды келiсу түсiнiледi: базалық активтiң түрi, базалық активтiң жалпы құны (опцион жасалатын сома), базалық активтiң бағасы (страйк — опционды орындау бағасы), опционның сыйлығы, опционның мерзiмi (опционның қолданылу кезеңi), опционның түрi. Егер опционды сатып алушы өзi сатып алған құқықты iске асырса, онда опцион орындалды деп есептеледi.

Своп — оған сәйкес тараптар келiсiлген шарттармен базалық активтер немесе болашақтағы базалық активтер бойынша төлемдердi айырбастау жөнiнде пәтуаласатын туынды қаржы құралы.

Форвард — сатып алушы (немесе сатушы) болашақта келiсiлген шарттарда базалық активтi сатып алудың (немесе сатудың) белгiленген мерзiмi өткеннен кейiн мiндеттеменi өзiне алатын туынды қаржы құралы. Форвард ұйымдастырылмаған нарықта жасалады.

Фьючерс — сатып алушы (немесе сатушы) ұйымдастырылған нарықта белгiленген стандартты шарттарға сәйкес базалық активтi сатып алудың (немесе сатудың) белгiленген мерзiмi өткеннен кейiн мiндеттеменi өзiне алатын тек ұйымдастырылған нарықта айналымға түсетiн туынды қаржы құралы.

Азаматтық құқықтың объектісі болып табылатын жұмыс пен еңбек құқығындағы жұмыстың өз ерекшеліктері бар. Азаматтық құқықтың объектісі ретінде жұмыс орындалғанда материалдық объект, яғни азаматтық айналымға түсе алатын материалдық игілік туындайды. Мысалы, мердігерлік шарттары бойынша жұмыс орындалғанда, соның ішінде құрылыс мердігерлігі шартының объектісі болатын тұрғын үй, ғимарат және сол сияқтыларды сатуға, сатып алуға, айырбастауға, сыйға тартуға болады. Тұрмыстық мердігерлігі шарты бойынша жеке тапсырыспен киім тіктіруге, үстел, орындықтарды жасатуға және т.б. сол сияқты жұмыстарды орындауға болады. Еңбек құқығындағы жұмысты қарастыратын болсақ, жұмыстың орындалуы оның нәтижесіне байланысты емес, яғни материалдық объект (игілік) туындамайды. Мемлекеттік, әскери және бюджеттік қызметтегі адамдардың орындайтын жұмысының нәтижесі материалдық көрініс таппайды. Оқу орындарының басшылары, мұғалімдері, оқытушылары (мектеп директоры мен сабақ беретін мұғалімнің, декан мен оқытушының жұмыстары материалдық нәтижеге ұластырмайды), тіпті техникалық және шаруашылық жұмыстарын орындайтын адамдардың да (мыс. еден жуу немесе жұмыс орны айналасын тазалау) жұмыс нәтижесі материалдық игілік туындатпайды.

Азаматтық құқықтың объектісі болып табылатын қызмет көрсетіледі. Бұл қызметтің мемлекеттік қызметтен, әскери қызметтен және өзге де қызметтерден өз айырмашылығы бар. Азаматтық құқықтағы қызмет шарт негізінде көрсетіледі және оның нәтижесі материалдық игілікке ұласпайды, яғни азаматтық айналымға түспейді. Мысалы, медициналық қызметтің бір түрі болып табылатын тіс емдеу, жасанды тіс салдыру нәтижесі азаматтық айналымға қатыспайды, яғни оларды сату, сыйға тарту, айырбастау және сол сияқты мәмілелерді жасау мүмкін емес. Мұндай өтемелі қызметтердің қатарына байланыс, мал дәрігерлік, аудиторлық, кеңес беру, ақпараттық, туристік қызметтер, оқыту жөніндегі қызметтер және т.б. жатады.

Бағалы қағаздар азаматтық құқық объектілері ретінде

Бағалы қағаз дегеніміз – мүліктік құқықтарды куәландыратын белгілі бір жазбалар мен басқа да белгілердің жиынтығы.

Бағалы қағаздар борыштық және үлестік болуы мүмкін. Бағалы қағаздарға акция, облигация, ислам бағалы қағаздары, тұрғын үй жинақтау сертификаты, жай және қос қойма куәліктері және т.б. жатады.

Бағалы қағаздар шығарылым нысаны бойынша құжатты және құжатсыз, эмиссиялық және эмиссиялық емес, атаулы, ұсынбалы және ордерлік бағалы қағаздар болып бөлінеді.

Құжатты бағалы қағаздар - құжаттық нысанда шығарылған (қағаздағы немесе арнайы техникалық құралдарды пайдаланбай-ақ бағалы қағаздың мазмұнын тікелей оқуға болатын өзге де материалдық жеткізгіштегі) бағалы қағаздар.

Құжатсыз бағалы қағаз - құжатсыз нысанда (электрондық жазбалардың жиынтығы түрінде) шығарылған бағалы қағаз.

Эмиссиялық бағалы қағаздар – бір шығарылым шегінде осы шығарылым үшін бірдей жағдай негізінде орналастырылатын және айналымда болатын, біртекті белгілері мен реквизиттері бар бағалы қағаздар.

Эмиссиялық бағалы қағаздар ҚР азаматтық кодексінің 129 бабының 3 тармағының 4 бөлігінде көрсетілген белгілерге сәйкес келмейтін бағалы қағаздар.

Атаулы бағалы қағаз – ол куәландырған құқықтардың онда аталған тұлғаға тиесілігін растайтын бағалы қағаз.

Ұсынбалы бағалы қағаз - ол куәландырған құқықтардың бағалы қағазды ұсынушыға тиесілігін растайтын бағалы қағаз.

Ордерлі бағалы қағаз - ол куәландырған құқықтардың онда аталған тұлғаға, ал оларға осы құқықтар бағалы қағаз бойынша құқықтарды беру арқылы тәртіппен қарастырылса, басқа тұлғаға тиесілігін растайтын бағалы қағаз.

Азаматтық құқықтың өзге де объектілері

Азаматтық құқықтың объектісі болуы мүмкін ақпарат дегеніміз нақты немесе потенциалды коммерциялық құны бар онымен заңды негізде еркін танысуға болмайтын және ақпаратты иеленуші оның құпиялылығын сақтауға шара қолданатын техникалық, ұйымдық немесе коммерциялық сипаттағы үшінші тұлғаларға белгісіз мағлұмат. Мұндай ақпаратты иеленушісі заңсыз пайдаланудан қорғауға құқығы бар.

Интеллектуалдық меншік объектіге айналған нәтижелері азаматтық құқық объектісі бола алады. Олардың қатарына авторлық құқық бойынша ғылым, әдебиет және өнер туындылары (шығармалары), патенттік құқық бойынша өнертабыс, пайдалы модель және өнеркәсіптік үлгі, селекциялық жетістік деп танылатын өсімдік шаруашылығында жасанды жолмен немесе сұрыптау жолымен алынған және оны қолда бар өсімдіктер сорттарынан ерекшелендіретін бір немесе бірнеше шаруашылық белгілері бар өсімдік сорты немесе мал шаруашылығында адам жасап шығарған және оны осы түрдегі жануарлардың өзге тұқымдарынан айыруға мүмкіндік беретін генеологиялық құрылымы мен қасиеті бар және бір тұқым ретінде көбейту үшін сан жағынан жеткілікті тұқым, яғни шығу тегі ортақ жануарлардың саны көп тұтас тобы, интегралды микротәсім топологиясына құқықтар кіреді. Бұл сұрақтар интеллектуалдық меншік құқығы тақырыбы (азаматтық құқықтың ерекше бөлімі) шеңберінде кеңірек қарастырылады.

Азаматтық құқықтың объектілері ретінде материалдық емес игіліктер мен құқықтар да болуы мүмкін. Ар-намыс, абырой, іскерлік бедел, адамның өмірі мен денсаулығы, жеке басының құпиясы, өз бейнесіне құқығы, тұрғын үйіне қол сұқтырмау құқығы және өзге де мүліктік емес құқықтар мен игіліктер болуы мүмкін. Мысалы, адамның өмірі мен денсаулығы материалдық емес игілік болса, оған зиян келтірілуден қорғау адамның материалдық емес құқығы болады. Материалдық емес құқықтар мен игіліктер азаматтық құқықтың объектісі ретінде оларға зиян (нұқсан) келтірілген жағдайда ғана қарастырылады.

Ар-намыс деген – азаматтың рухани және әлеуметтік сапасының биіктігі, қоғам бағасы. Азаматтың жеке басына қатысты жағымды қасиеттеріне қоғамның (немесе ұжымның) бағасы.

Абырой деген – өз рухани байлығын, рухани санасын, қоғамдағы маңыздылығын, орнын адамның өзінің іштей бағалауы.

Іскерлік бедел деген – жеке немесе заңды тұлғаның кәсіби қызметіне қоғам (ұжым) беретін баға.

Тапсырмалар:

1. Азаматтық құқықтың объектілері атауына пікіріңіз қандай?

2. Құқық құқықтың объектісі болуы мүмкін бе?

3. Осы сұраққа қатысты ғалымдардың көзқарастарын талдаңыз және өз ұсынысыңызды білдіріңіз.

4. Кез келген материалдық игілік азаматтық құқық объектісі бола ала ма?

5. Материалдық емес игіліктер мен құқықтарды барынша толық атап шығыңыз.

8 – тақырып: Мәмiлелер

Мәміле дегеніміз – азаматтар мен заңды тұлғалардың азаматтық құқықтары мен міндеттерін белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған құқықтық әрекеттері.

Мәміле - құқықтық (құқыққа сай) әрекет.

Мәміле - ерікті әрекет, яғни нақты құқықтық мақсатқа жетуді көздейтін әрекет.

Мәміленің түрлері:

- біржақты және екі немесе көпжақты (тараптардың ерік білдіруіне қарай);

- каузалды және абстракциялық (мәмілелелердің туындау негіздерінің байланыстылық дәрежесіне қарай);

- шартты мәмілелер: кейінге қалдырылатын шартпен жасалатын және кейін күші жойылатын шартпен жасалатын (белгілі-бір фактінің туындау немесе туындамауына қарай);

- ақылы және ақысыз (бір тарап міндетінің екінші тарап міндетіне сәйкес келуіне қарай);

- шынайы және консенсуалды;

- биржалық мәміле;

- негізгі және қосымша мәмілелер.

Біржақты мәміле - заңдарға немесе тараптардың келісіміне сәйкес жасалуы үшін бір тараптың ерік білдіруі қажет және жеткілікті болатын мәміле (мысалы: өсиет, берілген сенімхатты тоқтату, азаматтың өзіне тиесілі құқығынан бас тартуы).

Екіжақты немесе көпжақты мәміле - екіжақтың немесе одан көп тараптың келісілген ерік білдіруі қажет болатын мәміле (сатып алу-сату, айырбастау, рента шарттары және т.б.).

Каузалды мәміле - (causa - себеп, негіз) – мәміленің жарамды болуы толықтай оның негізіне байланысты болатын мәміле. Мысалы, сатып алушы тауардың бағасын алдын-ала төлеп қойса да, сатушы тауарды бермеді, сол себептен де оның сатып алушыдан алған ақшаға құқығы жойылады. Каузалды мәміленің құқықтық мақсатқа жету мүмкіндігінің болмауы немесе заңсыз болуы, оны жарамсыз етеді.

Абстракциялық мәміле – жарамды болуы оның негізіне байланысты болмайтын әрекет. Мысалы, вексельдің жарамды болуы жасалған кездегі мәміленің жарамдылығына байланысты емес.

Егер тараптар құқықтар мен міндеттердің туындауын басталу-басталмауы белгісіз мән-жайға байланысты етіп қойса, мәміле кейінге қалдырылатын шартпен жасалды деп есептеледі. Мысалы, шартты банктік салым шарты (яғни, азамат кәмелет жасқа жеткен кезде оның атына банкке салынған ақшаны алуға құқылы).

Егер тараптар құқықтар мен міндеттердің тоқтатылуын басталу-басталмауы белгісіз мән-жайға байланысты етіп қойса, мәміле кейін күші жойылатын шартпен жасалды деп есептеледі. Мысалы, шартты банктік салым шарты бойынша азамат шартта көрсетілген (он сегіз жас т.б.) жасқа жетпей қайтыс болса, құқықтар мен міндеттер тоқтатылады және мәміле шартсыз мәмілеге айналады.

Ақылы мәміле – бір тараптың міндетіне екінші тарап міндетінің сәйкес келуін талап ететін мәміле. Мысалы, сатып алу-сату шарты, рента шарттары және т.б.

Ақысыз мәміле – бір тарап міндетіне екінші тарапта қарсы міндеттің болмауын қамтитын мәміле. Мысалы, өсиет, сыйға тарту шарты.

Шынайы мәміле – мәміле жасау үшін тараптардың келісімін және оның нысанасы болып табылатын мүлікті беруді қажет ететін шарт. Мысалы, заем шарты, сыйға тарту шарты, жүктерді тасымалдау шарты және т.б.

Консенсуалды мәміле – мәміле жасау үшін тараптардың келісімін қажет ететін және шарттың жасалу сәті мен орындалу сәтінің бір мезгілде жүзеге аспайтынын қамтитын мәміле. Мысалы, тауар жеткізілімі шарты, жолаушыларды тасымалдау шарты, мердігерлік шарттары және т.б.

Негізгі және қосымша мәміле. Қосымша мәміле негізгі мәмілені толықтырады, нақтылай түседі, оның орындалуын қамтамасыз етеді. Мысалы, негізгі мәміле – несие шарты, ал қосымша мәміле – кепіл, кепілдік, кепілболушылық шарттары.

Биржалық мәміле – биржада айналысқа жіберілген тауарларға, бағалы қағаздар мен басқа да мүлікке қатысты құқықтар мен міндеттерді өзара беру туралы келісімдер. Биржалық мәмілелер делдалдық жазбалармен рәсімделуі мүмкін және биржада тіркелуге тиіс.

Биржалық мәміле – биржалық сауда-саттық барысында биржа тіркеген биржа қатысушыларының тауарларға қатысты жасасқан шарты. Биржалық мәмілелердің түрлері:

• форвардтық мәмілелер – нақты тауарға қатысты құқықтар мен міндеттерді өзара келешекте беру жөніндегі келісім.

• фьючерслік (опциондық) мәмілелер – стандарттық шарттар негізінде келешекте берілетін биржалық тауарға қатысты құқықтар мен міндеттерді беру жөніндегі мәмілелер.

Биржа дегеніміз – көрсететін қызметінен түсетін кірісі оның шығындарын жабуға, ақпараттық-техникалық және әлеуметтік дамуына жұмсалатын субъект. Биржа өз қызметін лицензия негізінде жүзеге асырады.

Биржалық сауданың қатысушылары:

• брокерлік ұйымдар, делдалдар, бір жолғы келушілер

• брокер – биржалық мәмілелерді клиент атынан және есебінен немесе клиент атынан, бірақ өз есебінен немесе өз атынан бірақ клиент есебінен жасайтын тұлға;

• делдал – биржада қайта сату мақсатында өз атынан және есебінен биржалық мәмілелерді жасайтын тұлға;

• бір жолғы келуші – биржалық мәмілелерді өз атынан және өз есебінен бір рет жасайтын тұлға.

Тауар биржаларының түрлері:

• жабық (биржалық саудаға тек қана биржа мүшелері қатысады);

• ашық (биржалық саудаға кез-келген тұлға жіберіледі)

Тауар биржасның органдары:

• биржа құрылтайшыларының жалпы жиналысы;

• биржалық кеңес;

• тексеру комиссиясы

Мәміленің жарамдылық жағдаяттары (алғышарттары)

Мәміле жарамдылығының түсінігі - құқықтық талаптарға сәйкес келуі және тараптардың мәмілені жасаған кездегі ниет еткен құқықтық салдарды туындату мүмкіндігі. Мәміле жарамдылығының жағдаяттарын төрт топқа бөлуге болады:

- тиісті субъектілік құрамының болуы: мәмілеге қатысушы жеке тұлғалардың әрекет қабілеттілігі, заңды тұлғалардың жалпы немесе арнайы құқыққабілеттілігінің болуы;

- шарт жасасу кезіндегі ерік білдіру мен тараптардың шынайы еркінің сәйкес келуі;

- мәміле мазмұнының заңдылығы, яғни мәміле мазмұны заң талаптарына сәйкес болуға тиіс;

- мәміле нысанының сақталуы:

• ауызша (орындалу сәті мен жасалу сәті бір мезгілде жүзеге асырылса; конклюдентті мәмілелер – тұлғаның мәміле жасауға ерік білдіру әрекеті болып табылады. Мысалы, автоматтандырылған құралға ақша салып кофе, шәй, сусын алу және т.б.). Үндемей қалу заңдарда немесе тараптардың келісімінде көзделген реттерде мәміле жасауға ерік білдіру болып танылады (АК 151-ші бабының 4-ші тармағы)

• жазбаша: 1) кәсіпкерлік қызмет үрдісінде жүзеге асырылатын; 2) мәміленің жасалу сәті мен орындалу сәті бір мезгілде жүзеге асырылмаса және мәміле бағасы жүз айлық есептік көрсеткіш сомасынан асатын болса; 3) заңдарда немесе тараптардың келісімінде көзделген өзге де реттерде жазбаша түрде жасалуға тиіс. Жазбаша нысанның өзі жай жазбаша немесе білікті, яғни нотариалды куәландыру түрінде, ал кейбір мәмілелер үшін мемлекеттік тіркеу міндетті болып табылады. Екі заңды тұлға арасында жасалған мәміле жай жазбаша нысанда жасалған болып саналады. Ал, рента шарттарының (тұрақты рента, ғұмырлық рента, өмір бойы асырауда ұстау) нотариалды куәландырылуы міндетті болп табылады. Жылжымайтын мүлікпен байланысты мәмілелер мемлекетті тіркеуді қажет етеді. Сол сияқты көлік құралдарымен (соның ішінде жиі кездесетіні-автокөліктермен) жасалатын мәмілелерді де мемлекеттік тіркеу міндетті болып табылады.

Жарамсыз мәміле түсінігі, түрлері және құқықтық салдары

Жарамсыз мәміле дегеніміз – тараптардың қалайтын құқықтық нәтижесін туындатпайтын, ал кейбір жағдайларда тараптар үшін жағымсыз салдар туғызатын мәміле.

Жарамсыз мәмілеге қарағанда жасалынбаған мәміле кейбір қажетті элементтердің болмауына байланысты жасалынбады деп танылады, заңи факт болып табылмайды және құқықтық салдар туғызбайды.

Жарамсыз мәмілелердің түрлері:

• даулы мәміле – сот жарамсыз деп таныған сәттен бастап жарамсыз болатын мәмілелер. Мысалы сыйға тарту шарты жасалғаннан кейін, сыйға тартушының денсаулығына сый алушы зиян келтірсе, сый тартушының талабы бойынша сот шартты жарамсыз деп таниды.

• мардымсыз мәміле - жасалған сәтінен бастап жарамсыз деп танылатын мәмілелер. Мысалы, әрекет қабілеттілігі жоқ адам жасасқан немесе заң талаптарына қайшы келетін мәмілелер жасалған сәтінен бастап жарамсыз деп танылады.

• жалған мәміле - заңдық салдар туғызу ниетін көздемей тек қана көз алдау үшін жасалған мәмілелер.

• қулықпен жасалған мәміле - мәміле екінші бір мәмілені бүркемелеу мақсатында жасалатын мәміле. Бұл жағдайда тараптар шын мәнінде ойлаған мәмілеге қатысты ережелерді қолданады.

• кіріптарлық мәміле - басқа тарап пайдаланған жағдайларға қарағанда тұлға өзі үшін мүлде тиімсіз ауыр мән-жайлардың салдарынан жасауға мәжбүр болған мәміле.

Мәміленің мазмұнына және қатысушыларына, сондай-ақ олардың ерік білдіру бостандығына қойылатын талаптар бұзылған жағдайда мүдделі тұлғалардың, тиісті мемлекеттік органның немесе прокурордың талабы бойынша мәміле жарамсыз деп танылуы мүмкін (АК 157-ші бабы).

Егер мәмілені оның жарамсыз бөлігін енгізбей-ақ жасауға болар еді деп ойлау мүмкін болса, мәміленің бір бөлігінің жарамсыздығы оның басқа бөліктерінің жарамсыз болуына әкеліп соқтырмайды.

Мәміленің жарамсыздығының жалпы және арнайы негіздері.

Жалпы негіздеріне мәміленің заңнама талаптарына сәйкес келмеуі болса жатқызылса, арнайы негіздері:

• мәміле мазмұны туралы талаптардың бұзылуы (қажетті лицензия алмай жасалған мәміле; теріс пиғылды бәсеке мақсатын көздеу немесе іскерлік әдеп талаптарын бұзу);

• мәмілені жасауға қабілеті жоқ тұлғаның жасауы (әрекет қабілеттілігі жоқ, 14 жасқа дейінгі азаматтың жасаған жасына сай келмейтін ұсақ тұрмыстық емес мәмілесі, заңды тұлғаның құқық қабілеттілігін асыра пайдалануы);

• ерік білдірудің тараптардың шынайы еркіне сәйкес келмеуі (жалған және қулықпен жасалған мәмілелер; алдау, зорлық, қорқыту ықпалымен жасалған немесе елеулі мәні бар жаңылысу салдарынан жасалған мәмілелер);

• мәміленің жасалу нысанын немесе оны мемлекеттік тіркеу талабын бұзу (мәміленің жай жазбаша, нотариалды куәландыру немесе мемлекеттік тіркеу талабының сақталмауы) оның жарамсыздығына әкеп соқтырады.

Мәміленің жай жазбаша нысанының сақталмауы оның жарамсыз болып қалуына әкеліп соқтырмайды, бірақ дау туған жағдайда тараптарды мәміленің жасалғанын, мазмұнын немесе орындалуын куәгерлік айғақтармен растау құқығынан айырады;

Заң актілерінде немесе тараптардың келісімінде тікелей көрсетілген реттерде мәміленің жай жазбаша нысанының сақталмауы оның жарамсыз болуына әкеліп соқтырады;

Сыртқы экономикалық мәміленің жай жазбаша нысанын сақтамау мәміленің жарамсыз болып қалуына әкеліп соқтырады.

Мәміле жарамсыздығының құқықтық салдары:

• мәміле жарамсыз деп танылғанда - оны орындауға жол бермеу;

• қулықпен жасалған мәміле жарамсыз деп танылғанда,талаптардың шын мәнінде ойлаған мәміле ережелері қолданылады;

• егер әрекет қабілеттілігі жоқ немесе 14 жасқа дейінгі азаматтар жасаған мәмілелер олардың пайдасына жасалса, қорғаншыларының (ата-анасы, асырап алушылары) талабымен сот жарамды деп тануы мүмкін;

• екі жақты реституция (тараптардың мәміле жасалғанға дейінгі жағдайын қалыпқа келтіру), немесе

• бір жақты реституция (мәміле жасалғанға дейінгі бір тараптың ғана жағдайын қалпына келтіру), немесе

• реституцияға жол берілмеуі (мәміле бойынша алынған және алынатынның барлығы мемлекет пайдасына өтеді - тәркілеу) мүмкін.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Мәміле, шарт, құқықтық қатынас ұғымдарының арақатынасы мен ерекшеліктерін анықтаңыз.

2. Кез келген шарт мәміле болып табылады, ал кез келген шарт мәміле бола алмайды, дегенді қалай түсінесіз?

3. Мәміле жарамды болуы үшін қандай талаптарға қойылады?

4. Мәмілені жарамсыз ететін жағдаяттар мен олардың салдары қандай?

9 – тақырып: Өкiлдiк

Өкілдік дегеніміз – бір тұлға (өкіл), оған берілген өкілеттіктерге сай екінші бір тұлға (өкілдік беруші) атынан, есебінен және соның мүддесінде мәмілелерді және өзге де заңи маңызы бар әрекеттерді жасау жөніндегі күрделі азаматтық құқықтық қатынас.

Өкілдік белгілері:

- өкіл өз атынан емес, өкілдік беруші атынан әрекет етеді;

- мәміле бойынша құқықтар мен міндеттер өкілде емес, өкілдік берушіде туындайды, өзгереді, тоқтатылады;

- өкіл оған берілген өкілеттіктер шеңберінде ғана әрекет етуге тиіс;

- өкіл ретінде толық әрекет қабілеті бар жеке тұлға немесе заңды тұлға бола алады;

- өкіл арқылы өзіндік сипаттағы құқықтарды жүзеге асыруға болмайды (некеге тұру және т.б.);

- өкіл арқылы кейбір мәмілелерді жасауға болмайды (мысалы, өсиет жасау);

- өкіл өкілдік беруші атынан жүзеге асыратын әрекеттерді өз атына рәсімдей алмайды.

Өкілдік түрлері:

- Заңды өкілдік заңның тікелей көрсетуі бойынша туындайды. Заңды өкіл ретінде ата – ана, асырап алушы, қорғаншы, қамқоршы танылады;

- Шартты өкілдік мәміле негізінде туындайтын құқықтық қатынас (мысалы, сенімхат беру арқылы өкілдікті рәсімдеу);

- Коммерциялық өкілдік – коммерциялық өкіл дербес және тұрақты негізде бір мезгілде шарт жасаушы бірнеше тараптың мүддесін (олардың келісімімен) білдіре алады. Коммерциялық өкілдік өтемелі негізде ғана жүзеге асырылады.

Сенімхат түсінігі, түрлері, мерзімдері, тоқтатылуы

Сенімхат дегеніміз – бір тұлғаның (сенім білдірушінің) екінші тұлға сенім білдірілген өкілге) беретін жазбаша уәкілдігі. Сенімхат – өкілдік қатынастарын рәсімдеу құралы.

Сенім білдірілген өкіл сенім білдіруші атынан, есебінен және соның мүддесінде үшінші тұлғалармен құқықтық қатынастарға түседі.

Сенім білдірілген өкілге берілген өкілеттіктер сипаты мен көлеміне байланысты сенімхаттың үш түрі болады:

• біржолғы сенімхат. Бір рет нақты құқық және/немесе міндетті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жазбаша уәкілдік. Мысалы, сенім білдірушінің нақты көрсетілген ай үшін жалақысын алу.

• арнайы сенімхат. Сенім білдірушінің белгілі бір материалдық игілікке байланысты құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жазбаша уәкілдігі. Мысалы, сенім білдіруші сатып алған автокөлікгін сенім білдірілген өкілдің жол полициясы басқармасында мемлекеттік тіркеуден өткізуі, мемлекеттік нөмір алуы, оны сақтандыруы, салығын төлеуі және т.с.с.

• бас сенімхат. Сенім білдірушінің белгілі бір материалдық игілікке немесе өзге де құқықтық әрекетке байланысты кез келген құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жазбаша уәкілдігі. Мысалы, сенім білдірушінің тұрғын үйіне қатысты заңнамамен тыйым салынбаған кез келген мәмілені жасауға берілген сенімхат.

Сенімхаттың әрекет етуінің жоғары мерзімі үш жыл. Егер оның әрекет ету мерзімі көрсетілмесе бір жылға ғана жарамды. Егер, сенімхатың берілген уақыты көрсетілмесе, ол жарамсыз.

Қайта сенім білдіру алғашқы берілген сенімхатта көрсетілсе ғана күші бар.

Сенімхаттың тоқтатылу жағдайлары:

- мерзімі аяқталса;

- сенімхатты берген тұлға сенімхаттың күшін жойса;

- сенімхат берілген тұлға одан бас тартса;

- сенім білдіруші қайтыс болса, әрекетке қабілетсіз, шектеулі әрекет қабілеті бар, хабар ошарсыз кетті деп танылса;

- заңды тұлға тоқтатылса және өзге де заңнамада және/немесе шартта көзделген жағдайларда сенімхаттың қолданылуы тоқтытылуы мүмкін.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Өкілдік пен сенімхаттың арақатынасы мен ерекшеліктері неде?

2. Өкілдік қатынастары қандай шарттан көрініс табуы мүмкін?

10 – тақырып: Азаматтық құқық­та­ғы мерзiмдер

Мерзім дегеніміз – туындауы немесе өтуі азаматтық құқықтар мен міндеттердің пайда болуына, өзгеруіне немесе тоқтатылуына әкеп соқтыратын уақыт мезеті немесе кезеңі.

Басталуы немесе өтуі белгілі бір құқықтық салдар туғызатын уақыт кезеңі немесе мезеті азаматтық құқықта мерзім деп аталады.

Құқықтық табиғатына сәйкес мерзім заңи факті болып табылады, себебі заң онымен белгілі бір заңи салдардың туындауын байланыстырады. Заңи факті оқиға немесе әрекетті қамтиды. Оқиға - тұлғалардың еркінен тыс, тәуелсіз пайда болатын заңи маңызы бар фактілер (адамның тууы, өлімі, мерзімнің өтуі т.с.с.)

Анықталу дәрежесіне қарай мерзімдер:

- императивтік, яғни тараптардың келісімімен өзгеруі мүмкін емес мерзімдер (талап қою мерзімі);

- диспозитивтік, тараптардың келісімі бойынша бекітілетін мерзімдер (міндеттемені орындау мерзімі)

Мерзімдердің басталуына немесе өтуіне әкеп соғатын құқықтық салдары бойынша:

- құқықты (орнықтыратын) түзетін;

- құқықты өзгертетін;

- құқықты тоқтатын мерзімдер болып бөлінеді.

Абсолютті анықталған, шамамен (салыстырмалы) анықталған және анықталмаған мерзімдер болуы мүмкін.

- абсолютті анықталған мерзімдер нақты уақыт кезеңі немесе күнтізбелік уақытты көрсетумен бекітіледі;

- шамамен анықталған мерзімдер нақты емес, болуы мүмкін оқиға мерзімін жобалап уақыт кезеңімен немесе мерзімді бағалау ұғымдарымен көрсетеді (тез арада, ақылға сыйымды мерзім т.б.);

- анықталмаған мерзімдер – міндеттеменің мерзімділігі анықталу керек болса да, мерзімі көрсетілмейді (мүлікті мерзімсіз жалдау).

Мерзімдерді есептеу. Заңдармен, мәмілемен белгіленген не сот тағайындайтын мерзім күнтізбелік күнмен немесе сөзсіз болуға тиісті оқиға көрсетіліп белгіленеді.

Мерзім жылдармен, айлармен, апталармен, күндермен есептелетін уақыт кезеңі ретінде белгіленуі мүмкін.

Уақыт кезеңімен белгіленетін мерзімнің өтуі күнтізбелік күннен немесе мерзімнің басталуы белгіленген оқиға болғаннан кейінгі келесі күннен басталады;

• жылдармен есептелетін мерзім - мерзімнің соңғы жылының тиісті айы мен күнінде бітеді;

• жарты жылмен есептелетін мерзімге айлармен есептелетін мерзімнің ережелері қолданылады;

• жыл тоқсандарымен есептелетін мерзімге, бір тоқсан - үш айға тең деп есептеледі, ал тоқсандарды есептеу жыл басынан бастап жүргізіледі;

• айлармен есептелетін мерзім - мерзімнің соңғы айының тиісті күнінде бітеді; Егер айлармен есептелетін мерзімнің аяқталуы тиісті күннің саны жоқ айға тура келсе, мерзім сол айдың соңғы күнінде бітеді. Мысалы, төр жылда бір келетін ақпан айының жиырма тоғызыншы күні немесе жыл сайын ауысып отыратын кейбір айлардың отызы мен отыз бірінші күндері;

• жарты аймен белгіленетін мерзім - күндермен есептелетін мерзім ретінде қаралады да, он бес күнге тең болып есептеледі;

• апталармен есептелетін мерзім - мерзімнің соңғы аптасының тиісті күнінде бітеді. Егер мерзімнің соңғы күні жұмыс емес күнге келетін болса, келесі жұмыс күнінде мерзім аяқталады.

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру және азаматтық міндеттерді орындау мерзімдері

Мерзімдер қандай тұлғаның белгілейтініне қарай заңды, шарттық және сот мерзімдері деп бөлінеді.

Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру мерзімі – уәкілетті тұлға субъективтік құқықтарын жүзеге асыруға бағытталған қандай да бір әрекеттерді жасау мүмкіндігі болатын уақыттың бір бөлігі (меншік құқығы, авторлық құқық т.б.).

Субъективтік құқықтардың қолданылу мерзімі - уәкілетті тұлға белгілі бір субъективтік құқықтарын жүзеге асыруға шынайы мүмкіндігі болатын уақыт кезеңі (сенімхаттың әрекет ету мерзімі)

Тыйым салатын мерзім - уәкілетті тұлға өзіне тиесілі құқықты жүзеге асырмаған немесе тиісті түрде жүзеге асырмаған жағдайда оны мерзімінен бұрын тоқтату қаупі болатын қатаң шектеулі уақыты бар мерзім (олжаны сақтау мерзімі - 6 ай ҚР АК 245 бабының 4-ші тармағы).

Шағымдану мерзімі - уәкілетті тұлға бұзылған өз құқығын қорғау үшін сотқа шағымданғанға дейін тікелей міндетті тұлғаға талап қою уақыт бөлігі (тұтынушы құқығы бұзылған жағдайда сотқа талап арызын бермес бұрын құқығын бұзушыға талап қоюға құқылы/міндетті).

Кепілдік мерзімі - сатушының немесе дайындаушының көрсеткен мерзімі ішінде тауардың үздіксіз қызмет атқаруын және осы мерзім ішінде анықталған кемшіліктерін ақысыз жоюды қарастыратын уақыт кезеңі (теледидар, шаң сорғыш т.б. берілетін кепілдік мерзімдері).

Жарамдылық мерзімі - нормативтік актілермен бекітілген мерзім ішінде азық-түлік, дәрі-дәрмек, парфюмерлік-косметикалық тауарлар пайдалануға жарамды болатын уақыт кезеңі.

Қызмет мерзімі - дайындаушы кейбір заттар үшін белгілі бір уақыт кезеңі ішінде олардың қалыпты пайдалану мүмкіндігін қарастыратын, сонымен қатар дайындаушы кінәсінен болған кемшіліктерді жоюды қамтитын уақыт кезеңі (киім-кешек т.б.)

Азаматтық құқықтың пайда болу мерзімі - субъективтік азаматтық құқықтың пайда болуы байланыстырылатын мерзім (иелену мерзімі - меншік иесі болып табылмайтын тұлға қозғалмайтын мүлікті ең азы 7 жыл, басқа мүлікті 5 жыл бойы адал, ашық, ұдайы иеленген жағдайда ол мүлікке меншік құқығын /иелену мерзімін/ алады - ҚР АК 240 бабы)

Азаматтық міндетті орындау мерзімі - міндеттемелермен

қарастырылған әрекеттерді міндетті тұлғаның жасауға тиісті уақыт кезеңі (заем шарты бойынша қарыз ақшаны қайтаруц мерзімі).

Талап (талаптың ескіруі) қою мерзімінің түсінігі, маңызы, қолданылуы. Талаптың ескіруі - тұлға құқығының немесе заңмен қорғалатын мүддесінің бұзылуынан туындайтын талаптың қанағаттандырылуы мүмкін болатын уақыт кезеңі. Талап қою мерзімдері және ооларды есептеу тәртібі заңмен көзделеді және оларды тараптардың келісуімен өзгертуге болмайды.

Талап қоюдың жалпы мерзімі 3 (үш) жыл болып белгіленеді. Талап қою мерзімінің өтуі тұлға құқық бұзушылық туралы білген немесе білуге тиіс болған күннен басталады (АК 180 бап) /айрықша жағдай азаматтық кодекс және өзге де заң актілерімен қарастырылуы мүмкін/.

Талаптардың жекелеген түрлері үшін заң құжаттарымен талап қоюдың жалпы мерзімімен салыстырғанда қысқартылған немесе неғұрлым ұзақ арнаулы мерзімдері белгіленуі мүмкін (қысқартылған мерзім: қорлық немесе қорқыту ықпалымен мәміле жасалып, мәмілені жарамсыз деп тануға негіз болып табылатын өзге де мән-жайларды білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап талап қою мерзімі – 1 жыл болады ҚР АК 162 бабының 2 тармағы).

Талап қою мерзімінің өтіп кетуіне қарамастан бұзылған құқықты қорғау туралы талапты сот өз қарауына алады. Талап қойғанға дейін талап қою мерзімінің өтіп кетуі соттың талаптан бас тарту туралы шешім шығаруына негіз болады.

Талап қою мерзімінің өтуін тоқтата тұру (АК 182 бабы)

Талап қою мерзімінің өтуі:

1. егер талап қоюға төтенше және бұл жағдайда болмай қоймайтын оқиға (бой бермейтін күш) кедергі жасаса;

2. міндеттемелердің бұл түрін орындау ҚР-сы Президентінің жариялауымен кейінге қалдырылуына байланысты (мораторий);

3. егер талапкер немесе жауапкер соғыс жағдайына көшірілген әскери бөлімшелер құрамында болса;

4. егер әрекет қабілеттілігі жоқ адамның заңды өкілі болмаса;

5. тиісті қатынасты реттейтін заңдардың қолданылуын тоқтатуға байланысты тоқтатыла тұрады.

Тоқтата тұруға әкеліп соқтырған мән-жайлар тоқтатылған күннен бастап талап қою мерзімінің өтуі одан әрі жалғасады. Бұл орайда мерзімнің қалған бөлігі 6 айға дейін, ал егер қою мерзімі 6-айдан аспаса - талап мерзіміне дейін ұзартылады.

Талап қою мерзімінің өтуіндегі үзіліс (АК 183 бап)

Талап қою мерзімінің өтуі белгіленген тәртіппен талап қою, сондай-ақ міндеткер адамның борышты немесе өзге міндеттерді мойындағандығын дәлелдейтін әрекеттер жасауы арқылы үзіледі.

Үзілістен кейін талап қою мерзімінің өтуі қайтадан басталады; үзіліске дейін өткен уақыт жаңа мерзімге есептелмейді.

Талап қою мерзімін қалпына келтіру (АК 185 бап). Ерекше жағдайларда, талапкердің жеке басына байланысты мән-жайлар (ауыр науқас, дәрменсіз халде болу, сауатсыздық және т.б.) бойынша талап қою мерзімі өтіп кетуінің себебін сот орынды деп таныған кезде, азаматтың бұзылған құқығы қорғалуға тиіс. Егер себепті жағдайлар талап қою мерзімінің соңғы 6 ай ішінде орын алған болса, ал егер бұл мерзім 6 айға тең немесе 6 айдан аз болса - талап қою мерзімінің өтіп кету себептері орынды танылады.

Белгілі бір іс бойынша сот шешімін орындаудан бас тартылуына байланысты заң актілеріне сәйкес талапкердің тап сол іс бойынша жаңа талап қою құқығы пайда болған ретте талап қою мерзімі қалпына келтіріледі және қайтадан өте бастайды.

Талап қою қолданылмайтын талаптар. Талап қою:

1. заң актілерінде көзделгеннен басқа реттерде материалдық емес игіліктер мен мүліктік емес өзіндік құқықтарды қорғау туралы талаптарға;

2. салымшылардың банкіге банктік салымдарды беру туралы талаптарына;

3. азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянның орнын толтыру туралы талаптарға қолданылмайды. Алайда, талап қою мерзімі өтіп кеткеннен кейін қойылған талаптар талап қойыла бастаған соң 3 жылдан асырмай қанағаттандырылады;

4. егер меншік иесінің немесе өзге заң иеленушінің өз құқығының кез келген бұзылуы иеліктен айыруға байланысты болмаса, олардың осы құқық бұзушылықты жою талабына;

5. заң актілерінде белгіленген реттерде басқа да талаптарға да қолданылмайды.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

- Азаматтық құқықтағы мерзімдердің өзге құқық салаларындағы мерзімдерден айырмашылықтары мен ерекшеліктері неде?

- Азаматтық құқықтағы мерзімдердің түрлерін атап шығыңыз.

- Талап қою ұғымы қашан пайда болды және нені білдіреді?

- АҚШ, Батыс еуропа және кейбір Азия елдерінің заңнамасы бойынша талап қою мерзімін талдап, еліміздің азаматтық заңнамасымен салыстырыңыз.

911- тақырып: Меншiк құқығы мен басқа да зат­тық құқықтар

Меншік құқығының ұғымы және мазмұны

Меншік, бұл зат та емес, мүлік те емес. Бұл - белгілі бір экономикалық қатынас (Суханов Е.А. Гражданское право. том 1, М.,1998 стр. 477). Меншік дегеніміз - адамдар арасында тарихи қалыптасқан белгілі бір материалдық игілікке қатысты туындайтын қоғамдық қатынас. Бұл материалдық игіліктер бір тұлғаның иелігінен шығып жатса, екінші бір тұлғаларға тиесілі болып жатады.

Меншік иесі затқа өз қалауы бойынша толықтай билік етеді.

Меншіктің экономикалық қатынастарын заңи рәсімдеу құқықтың әртүрлі салаларынан көрініс табады. Азаматтық құқықта меншік қатынастарының статикасы меншік құқығы және өзге де заттық құқықтармен, ал динамикасы міндеттемелік құқықпен рәсімделеді.

Меншік құқығының объективтік мағынадағы түсінігі - материалдық игіліктердің нақты тұлғаларға тиесілі болуын реттейтін және қорғайтын азаматтық-құқықтық нормалардың жиынтығы (меншік құқығы институты). Бұл нормалар:

• заттардың нақты тұлғаларға тиесілігін түзетін (орнықтыратын) нормалар;

• меншік иесінің өзіне тиесілі мүлікті пайдалану өкілеттіктерін анықтайтын нормалар;

• меншік иесінің құқықтарын қорғау құралдарын белгілейтін нормалар болып қалыптасуы мүмкін.

Меншік құқығының субъективтік мағынадағы түсінігі - меншік иесінің болуы мүмкін жүріс-тұрысының өлшемі.

Меншік құқығы дегеніміз субъектінің заң актілері арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы.

• иелену құқығы дегеніміз мүлікке нақты ие болуды заң жүзінде қамтамасыз ету;

• пайдалану құқығы дегеніміз мүліктен оның пайдалы табиғи қасиеттерін алудың, сондай-ақ одан пайда табудың заң жүзінде қамтамасыз етілуі. Пайда кіріс, өсім, жеміс, төл алу және өзге нысандарда болуы мүмкін;

• билік ету құқығы дегеніміз мүліктің заң жүзіндегі тағдырын белгілеудің заңмен қамтамасыз етілуі.

Меншік иесінің өз өкілеттігін жүзеге асыруы басқа тұлғалар мен мемлекеттің құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін бұзбауға тиіс.

Меншік иесі өз құқықтарын жүзеге асырған кезде азаматтардың денсаулығы мен айналадағы ортаға келтірілуі мүмкін зардаптарға жол бермеу шараларын қолдануға міндетті.

Заң актілерінде көзделген реттерде, жағдайлар мен шектерде меншік иесі өз мүлкін басқа тұлғалардың шектеулі түрде пайдалануына жол беруге міндетті.

Меншік құқығының мерзімі шексіз. Мүлікке меншік құқығы ҚР АК-де көзделген негіздер бойынша ғана ықтиярсыз тоқтатылуы мүмкін.

Меншік нысандары: жеке меншік және мемлекеттік меншік

1. Жеке меншік - азаматттар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар мен олардың бірлестіктерінің меншігі. Жеке меншікте болатын мүліктің саны мен құны шектелмейді. Жеке меншіктің объектісі ретінде азаматтық айналымнан алынбаған кез келген жылжитын және жылжымайтын (қозғалатын және қозғалмайтын) мүлік болуы мүмкін. Азаматтар кәсіпкерлік қызметпен айналыспай-ақ жеке меншік объектілеріне ие бола алады. Сонымен қатар, кәсіпкерлік және/немесе басқа да қызметпен айналысу арқылы да мүлікке меншік иесі болулары мүмкін. Жеке кәсіпкерлік түрлері:

• дара кәсіпкерлік (заңды тұлға құрмай-ақ және оның белгісі жоқ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар);

• микробизнес (заңды тұлға құрмай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар және қызметкерлерінің орташа жылдық саны 10-нан аспайтын заңды тұлғалар);

• шағын кәсіпкерлік (заңды тұлға құрмай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар және қызметкерлерінің орташа жылдық саны 50-ден және жылдық активтерінің жалпы құны 60 000хАЕК аспайтын заңды тұлғалар);

• орта кәсіпкерлік (заңды тұлға құрмай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар және қызметкерлерінің орташа жылдық саны 250-ден және жылдық активтерінің жалпы құны 325 000хАЕК аспайтын заңды тұлғалар);

- ірі бизнес (қызметкерлерінің орташа жылдық саны 250-ден және жылдық активтерінің жалпы құны 325 000хАЕК асатын заңды тұлғалар).

Жеке меншіктегі мүліктің меншік иелері ретінде жеке тұлғалардан басқа мемлекеттік емес заңды тұлғаларда болуы мүмкін екенін көрсеткенбіз. Олардың қатарында коммерциялық ұйымдар (шаруашылық серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, өндірістік кооперативтер) және коммерциялық емес (мемлекеттік емес мекемелер, қоғамдық бірлестіктер, діни бірлестіктер, тұтыну кооперативтері, акционерлік қоғамдар, жеке қор, корпоративтік қор, қоғамдық қор, заңды тұлғалардың бірлестігі) болуы мүмкін.

2. Мемлекеттік меншіктің республикалық және коммуналдық меншік түрлері бар.

- республикалық меншік мемлекеттік қазынадан және заң актілеріне сәйкес мемлекеттік республикалық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүліктен тұрады. Республикалық бюджеттің қаражаты, алтын валюта қоры және алмас қоры, жер, оның қойнауы, су, өсімдік және жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар және мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де мемлекеттік мүлік Қазақстан Республикасының мемлекеттік қазынасын құрайды.

- коммуналдық меншік жергілікті қазынадан және заң актілеріне сәйкес коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүліктен тұрады. Жергілікті бюджет қаражаты мен мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де коммуналдық мүлік жергілікті қазынаны құрайды.

Жекешелендіру дегеніміз меншік иесі ретінде мемлекеттің еркі бойынша жеке, мемлекеттік емес заңды тұлғалардың меншігіне мемлекеттік мүліктің сатылуы.

Елімізде жекешелендіру үш сатыда жүзеге асырылғанды. Бірінші сатыда жалға алушылар тұрып жатқан мемлекеттік тұрғын үй қорындағы тұрғын үйлер (мемлекеттік пәтерлер) 1992 – 1997 жылдар аралығында жекешелендірілді. Азаматтар тұрып жатқан мұндай пәтерлерді жекешелендіру үшін тұрғын үй жекешелендіру купондары шығарылды және олардың еңбек үтіліне (стажына) қарай таратылды. Бір жылдық еңбек үтілі үшін төрт жүз купоннан берілді, еңбек үтілі (стажы) жоқ немесе болуы мүмкін емес, бірақ мемлекеттік пәтерде тұрып жатқан адамдарға (мүгедектерге) бес мың тұрғын үй купоны, ал оқу орындарында оқитын еңбек үтілі жоқ студенттер мен курсанттарға үш мың тұрғын үй купонынан берілді. Азаматтар тұрып жатқан тұрғын үйлерін жекешелендіруге купондар жеткіліксіз болған жағдайда ақшалай сома енгізіп толықтыруға және жекешелендіруді жүзеге асыруға мүмкіндіктер жасалды. Сатушы болып жергілікті атқарушы орган, мемлекеттік пәтер кімнің атына тұрақты пайдалануға берілген болса, сол адам сатып алушы ретінде танылды. Мұндай жекешелендіру шартында сатып алушы мен оның отбасы мүшелері толықтай көрсетілді. Тіпті жекешелендіру уақытында басқа елді мекенде немесе басқа мемлекетте жүрген отбасының кәмелетке толған мүшелерінің де жекешелендіруге қатысты жазбаша келісімі талап етілді. Жекешелендірілген пәтер сатып алушы мен оның отбасы мүшелерінің ортақ бірлескен меншігіне рәсімделді. Отбасының кәмелетке толмаған мүшелерінің мүдделерін олардың ата-аналары жүзеге асырды.

Жекешелендірудің екінші сатысында инфрақұрылым объектілері (дүкендер, ресторандар, кафелер, дәріханалар, шаштараздар және т.б.) сатылды.

Жекешелендірудің үшінші сатысында мемлекеттік мекемелер мен мемлекеттік кәсіпорындарды сату орын алды. Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарындағы экономикалық жағдай мен нарықтық экономика талаптары осындай қадамдарға баруға негіз болды. Бұл жекешелендіруде де ізгі мақсат болатынды. Сол кезеңде жекешелендірілетін мемлекеттік кәсіпорында және мемлекеттік мекемеде жұмыс істеген адамға (қызметкерге, жұмысшыға) инвестициялық жекешелендіру купондары берілгенді. Мұның мақсаты осындай кәсіпорында жұмыс істеп жүрген адамдардың жекешелендіруге қатысып сол кәсіпорынның меншік иесі болуларына мүмкіндік жасау болатынды. Сонымен қатар кәсіпорынға қатысы жоқ, бірақ ақшасы бар шетелдіктер мен өзге де қазақстандықтарды шеттете тұру да есепке алынғанды. Мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелерді жекешелендіру үшін қажетті сомада шығарылған инвестициялық жекешелендіру купондарының басын біріктіру қажеттігі туындады. Осындай сәтте кәсіпкерлікке епті адамдар инвестициялық жекешелендіру қорларын құрып, купондарды жүйелі түрде сатып алуды жүзеге асыру нәтижесінде жекешелендіруге қатысып, сатып алу-сату шарты бойынша сатып алушы ретінде танылып, кейіннен осындай кәсіпорындардың меншік иелері болды.

Қазіргі таңда жекешелендіру субъектілері ретінде сатушы және сатып алушы танылады. Сатушы - жекешелендіруді жүзеге асыруға өкілетті мемлекеттік орган. Сатып алушы - жекешелендіру процесінде мүлікті алушы жеке тұлға, мемлекеттік емес заңды тұлға.

Жекешелендіру объектілері ретінде:

1. мүліктік кешен болып табылатын мемлекеттік кәсіпорын немесе мемлекеттік мекеме;

2. мүліктік кешен ретінде кәсіпорынның технологиялық циклын бұзбайтын өндірістік және өндірістік емес құрылымдары;

3. кәсіпорынның мүлкі;

4. акциялар;

5. ЖШС-тің жарғылық капиталдарындағы мемлекеттің үлестері;

6. мемлекетке тиесілі акцияларға құқықты растайтын туынды бағалы қағаздар;

7. мемлекеттік мекемеге бекітілген өзге де мемлекеттік мүлік.

ҚР-ның заң актілеріне және ҚР-ның Президенті мен Үкіметінің шешімдеріне сәйкес жекешелендіруге болмайтын және тек қана мемлекеттік меншікте болуы тиіс мүлік жекешелендіру объектісі бола алмайды.

Жекешелендіру түрлері:

1. аукцион, тендер нысанында саудада, қор биржасында, екі сатылы процедура арқылы конкурста, туынды бағалы қағаздарды сату;

2. тікелей адресті сату.

Мемлекеттік мүлікті жекешелендіруге қатысты сауда өткізу 30 күн (қор биржасы саудасында 15 күн) бұрын ресми ақпарат құралдарында мемлекеттік және орыс тілдерінде хабарландырылуы тиіс.

Сауданы ұтып алған тұлға және сатушы аукцион немесе тендер өткізілген күні сауда нәтижелері туралы хаттамаға қол қояды. Тараптар сатып алу-сату шартына сауда аяқталғаннан кейін 10 күн ішінде қол қоюлары тиіс.

Екі сатылы процедура арқылы конкурс өткізудің бірінші сатысына - қаржы кеңесшісін тарту, жекешелендіру объектісін жан-жақты талдау, бағалау, объектіні сату жөнінде хабарландыру беру, ең жақсы ұсыныс білдірген екі сатып алушымен тиісті сұхбат өткізу кіреді. Екінші саты - сатушы қаржы кеңесшісінің қатысуымен бұрынырақ ұсынылған жағдаяттарды жақсарту мақсатында конкурстың бірінші сатысының жеңімпазымен келіссөз өткізеді.

Егер конкурс жеңімпазы сатып алу-сату шартына сатушы белгілеген мерзім ішінде қол қоюдан бас тартса, ұсыныстары жақсы деп танылған келесі сатып алушымен (инвестормен) шарт жасалады.

Тапсырмалар:

- Меншік және меншік құқығы ұғымдарының арақатынасын анықтап, түсінік беріңіз.

- Меншік нысандары қандай? Халық меншігі деген ұғымды қалай түсінесіз және елімізде қолданылады ма?

- Жекешелендіру сатылары қандай және елімізде ол қалай жүргізілді, жүзеге асуда?

Меншік құқығының пайда болуы және тоқтатылуы (ҚР АК 235-258 баптары)

Меншік құқығы туындау негіздері

Меншік құқығының пайда болу тәсілдері дегеніміз тұлғаның меншік құқығының туындауына әкеліп соғатын заңи фактілер. Меншік құқығын алудың жалпы азаматтық және арнайы тәсілдері бар.

Жалпы азаматтық тәсілдерді азаматтық құқықтың кез-келген субъектісі пайдалануы мүмкін. Мысалы, сатып алу-сату, сыйға тарту және т.б. шарттар арқылы меншік құқығын алу.

Арнайы тәсілдер бойынша меншік құқығы құқықтың нақты тұлғаларында ғана пайда болады. Мысалы, тәркілеу, реквизиция т.б. негіздер.

Меншік құқығын алудың тәсілдері бастапқы және туынды болып бөлінеді. Бастапқы тәсіл бойынша мүлікке меншік құқығы бұрынғы меншік иесінің еркінен тыс алғашқы рет пайда болады. Ал туынды тәсіл бойынша затқа меншік құқығы бұрынғы меншік иесінің еркі және жаңа меншік иесінің келісімі бойынша туындайды. Бұл жағдайда жаңа меншік иесі құқықтарының көлемі бұрынғы меншік иесіне тиесілі болған құқықтардың көлеміне байланысты болады. Тиісінше жаңа меншік иесіне меншік құқығының барлық ауыртпалығы, шектеулері де (жаңа меншік иесіне ауысқан мүлікке қатысты сервитуттар, өзге де заттық құқықтар, үшінші тұлғалардың құқықтары) ауысады.

Бастапқы тәсілдер:

• жаңа затты жасау (құру) жаңадан жасалған қозғалатын және қозғалмайтын мүлікке меншік құқығын алу;

• заң негізінде мүлікті пайдалану арқылы тұлғаның кіріс, өсім, жемістерге меншік құқығын алуы;

• затты қайта өңдеу;

• иесіз (меншік иесі бас тартқан, олжа /сыйақы-30%/, көмбе /сыйақы-50%/, қараусыз жануарлар) мүлікке меншік құқығын алу;

• жинау үшін жалпыға бірдей заттарды меншікке айналдыру (саңырау құлақтарды жинау, балық аулау т.б.)

• иелену мерзімі (ҚР АК 240-шы бабы) (мүліктің меншік иесі болып табылмайтын, бірақ өзінің жеке қозғалмайтын мүлкіндей 15 жыл бойы, не өзге мүлікті кем дегенде 5 жыл адал, ашық және ұдайы иеленген азамат немесе заңды тұлға ол мүлікке меншік құқығын алады)

Туынды тәсілдер:

• сатып алу-сату, айырбастау, сыйға тарту немесе басқа да мәмілелер арқылы мүлікке меншік құқығын алу;

• өсиет немесе заң бойынша мұрагерлік;

• заңды тұлға қайта құрылған жағдайда мүлікке меншік құқығын алу;

• тұрғын үй, тұрғын үй-құрылыс, гараж немесе т.б. тұтыну кооперативі мүшесі пай жарнасын толықтай төлеген жағдайда тиісті жайға меншік құқығын алады.

Меншік құқығының тоқтатылуы

Меншік құқығын тоқтатудың жалпы негіздері:

• меншік иесі өз мүлкін басқа тұлғаларға берген жағдайда (сату, айырбастау, сыйға тарту т.б.);

• меншік иесі меншік құқығынан бас тартуы (басқа тұлға бұл мүлікке меншік құқығын алғанға дейін бас тартқан меншік иесінің құқығы тоқтатылмайды);

• мүліктің қирауы немесе жойылуы және оны қалпына келтіру мүмкін болмаса меншік құқығы тоқтатылады.

Мүлікті меншік иесінен ықтиярсыз (еркінен тыс) алып қою мына жағдайларда орын алуы мүмкін:

Ақысыз (өтемесіз) негізде:

• меншік иесінің міндеттемелері бойынша мүлкінен ақы өндіріліп алу (мүлікті сот шешімі негізінде алған тұлғаның меншік құқығы пайда болған кезден бастап тоқтатылады (ҚР АК 251бабы);

• тәркілеу (заң актілерінде көзделген реттерде мүлік меншік иесінен жасаған қылмысы немесе өзге де құқық бұзушылығы үшін санкция түрінде сот тәртібімен тегін алынуы мүмкін (ҚР АК 254 бабы).

Ақылы (өтемелі) негізде:

• реквизициялау (дүлей апаттар, авариялар, жұқпалы аурулар, індеттер және төтенше сипаттағы өзге де жағдайлар болған ретте қоғам мүддесі үшін мемлекеттік органдар шешімі бойынша заң актілерінде белгіленген тәртіп пен жағдайларда меншік иесінен оған мүліктің құны төлене отырып алып қойылуы мүмкін);

• жер учаскесін алып қоюға байланысты қозғалмайтын мүлікті иеліктен айыру (меншік иесіне құны тең мүлік беріп және өзге де келтірілген залалдарын өтей отырып немесе меншік құқығының тоқтатылуынан келтірілген залалдарын толық көлемде өтей отырып меншік құқығының тоқтатылуына жол беріледі (ҚР АК 255 бабы);

• заң құжаттарына сәйкес белгілі бір тұлғаға тиесілі бола алмайтын мүлікті ықтиярсыз иеліктен айыру (тұлғаға тиесілі бола алмайтын мүлік оның меншігінде болып шықса, меншік құқығы пайда болған кезден бастап 1 жыл ішінде иеліктен айыруға тиіс. Орындамаса сот шешімімен иеліктен айырылады (ҚР АК 252 бабы);

• күтімсіз ұсталған мәдени немесе тарихи қазыналар сатып алу (мемлекет меншік иесінен сот шешімі негізінде сатып алу немесе жария саудаға салып сату арқылы алуы мүмкін (ҚР АК 256 бабы);

• ұлт меншігіне алу (арнайы қабылданған нормативтік құқықтық акті негізінде мүлікті мемлекет меншігіне алу).

Тапсырмалар:

1. Меншік құқығының туындау негіздерін барынша толық атап шығыңыз.

2. Меншік құқығы қандай ауыртпалықтар мен міндеттерді жүктеуі мүмкін?

3. «Аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін» дегенге пікіріңіз қандай?

4. Көмбе мен олжаның негізі айырмашылықтары неде?

Ортақ меншік (ҚР АК 209-227 баптары)

Ортақ меншіктің түсінігі, түрлері, мазмұны

Екі немесе бірнеше тұлғаның меншігіндегі мүлік оларға ортақ меншік құқығымен тиесілі болады.

Ортақ меншіктің пайда болу негіздері:

• бөлінбейтін мүліктің (мысалы: автомобильдің) немесе заң актілеріне негізінде бөлінуі мүмкін емес (шаруа/фермер қожалығының мүлкі) бірнеше тұлға меншігіне түсуі;

• заң немесе шартпен (сатып алу-сату т.б.) бекітілген басқа да жағдайларда;

Ортақ меншік құқығының қатысушылары ретінде азаматтық құқықтың кез келген субъектісі болуы мүмкін.

Ортақ меншіктің түрлері:

• ортақ үлестік меншік - мүлік меншік иелерінің әрқайсысының меншік құқығындағы үлестерінің белгіленуі.

Ортақ үлестік меншік ортақ меншік құқығындағы әр меншік

иесі үлесінің анықталуымен сипатталады. Егер заң немесе шартпен өзгеше көзделмесе, барлық меншік иелерінің үлестері тең деп танылады. Ортақ мүліктің (құнының жоғарылауына, сапасының артуына) жақсаруына оның пайдалану тәртібін сақтай отырып ажырамайтын жақсартулар жасаған тұлғаның өз үлесінің тиісті өсуіне құқығы бар.

Ортақ мүлікті иелену мен пайдалану барлық меншік иелерінің келісімі бойынша жүзеге асырылады. Келісімге қол жетпеген жағдайда сот бекіткен тәртіппен жүзеге асырылады. Әр меншік иесі мүліктің өз үлесіне сәйкес келетін бөлігін пайдалануға құқылы.

Ортақ мүлікке билік ету барлық меншік иелерінің келісімі бойынша жүзеге асырылады. Дегенмен, әрқайсысы ортақ меншік құқығындағы үлесіне (басқа қатысушылардың сатып алудың басым құқығын ескере отырып) дербес билік етуге құқылы. Егер үлесті меншіктің басқа қатысушылары сатып алудан бас тартса немесе қозғалмайтын мүлікке меншік құқығындағы сатылатын үлесті 1 ай ішінде, ал басқа мүлік жөнінен - хабар алған күннен бастап 10 күн ішінде сатып алмаса, сатушы өз үлесін кез келген тұлғаға сатуға құқылы. Үлес сатып алудың басым құқығы бұзыла отырып сатылған жағдайда үлесті меншіктің кез келген басқа қатысушысы 3 айдың ішінде сотта өзіне сатып алушының құқықтары мен міндеттерін аударуды талап етуге құқылы.

Ортақ мүлікті бөлу ортақ үлестік меншікті тоқтатуға әкеп соғады. Ал меншік иелерінің біреуінің үлесін бөліп шығару /екі тұлға болмаса/ үлестік меншікті тоқтатпайды.

• ортақ бірлескен меншік - мүлік меншік иелерінің әрқайсысының меншік құқығындағы үлестерінің белгіленбеуі (анықталмауы) негізінде болады. Ортақ бірлескен меншікте:

1. ерлі-зайыптылардың ортақ бірлескен меншігі;

2. шаруа (фермер) қожалығының ортақ бірлескен меншігі;

3. жекешелендірілген тұрғын үйге ортақ бірлескен меншік ретінде көрініс табады.

Ортақ мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету барлық меншік иелерінің келісімі бойынша жүзеге асырылады. Егер меншік иелерінің біреуінің ортақ мүлікке қатысты басқаларының келісімін алмай жасаған мәмілесі сот тәртібімен жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Кондоминиум - меншіктің нысаны

Кондоминиум – жылжымайтын мүліктің жекелеген бөліктері (мысалы, пәтерлер және/немесе тұрғын емес жайлар) оның ішінде кейбір жер учаскелері азаматтардың, заңды тұлғалардың және (немесе) мемлекеттің дара (бөлек) меншігінде болады, ал жылжымайтын мүліктің бөлек меншікте емес бөліктері ортақ үлестік меншік құқығымен жылжымайтын мүлік бөліктерінің иелеріне тиесілі болатын меншіктің нысаны.

Әрбір меншік иесінің ортақ мүліктегі үлесі оның жылжымайтын мүліктің өзіне тиесілі бөлігіндегі дара меншігінен ажырағысыз.

Меншік құқығын қорғау (ҚР АК 259-267 баптары)

Меншік құқығын қорғаудың азаматтық- құқықтық тәсілдер жүйесі
Заттық құқықтық тәсілдер	Міндеттемелік құқықтық тәсілдер	Өзге де тәсілдер
Виндикациялық талап	Шарттық жауапкершілік	Мәмілелердің жарамсыздығына байланысты тәсілдер
Негаторлық талап	Зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер	Азаматты хабар-ошарсыз кетті деп тану немесе өлді деп жариялауға байланысты тәсілдер
Меншік құқығын тану туралы талап	Негізсіз баю салдарынан туындайтын міндеттемелер	Мемлекеттік орган мен лауазымды адамдарға қойылатын талаптар

Заттық-құқықтық тәсілдер меншік құқығын кез келген үшінші тұлға тарапынан қорғау үшін қолданылады (абсолюттік қорғау).

Міндеттемелік-құқықтық тәсілдер тараптар арасында шарттық немесе шарттан тыс міндеттеме болған жағдайда қолданылады.

Виндикациялық талап дегеніміз – меншік иесі өзгенің заңсыз иеленуінен өз мүлкін талап етуі. Мысалы, меншік иесі өз меншігінде болған, бірақ жоғалып кеткен автокөлігін өзге адамның заңсыз иеленіп жүргенін байқап, сотқа талап қою арқылы кері қайтарып алуға құқылы немесе өз ақшасын басқа адамнан ала алмай жүрген адам да виндикациялық талап шеңберінде оны қайтарып алу жөнінде сотқа талап қоя алады.

Талап нысанасы (пәні) ретінде тек қана жеке белгілерімен анықталған зат табылады. Талаптың қанағаттандырылуы үшін меншік иесі талап етіп отырған затқа меншік құқығы бар екенін дәлелдеуі қажет. Талап қанағаттандырылған жағдайда даулы зат заңсыз иеленушіден алынып меншік иесіне беріледі.

Егер мүлік оны иеліктен айыруға құқығы болмаған адамнан ақылы алынып, алушы мұны білмесе, және білуге тиіс болмаса (адал алушы), мүлікті меншік иесі немесе меншік иесі мүлікті иеленуге берген тұлға жоғалтқан, не мұның екеуінен де ұрланған не олардың иеленуінен бұлардың еркінен тыс өзге жолмен шығып қалған ретте ғана меншік иесі бұл мүлікті алушыдан талап етіп алдыруға құқылы (ҚР АК 261 баптың 1 тармағы).

Егер мүлік оны иеліктен айыруға құқығы жоқ адамнан тегін алынса, меншік иесі барлық ретте мүлікті талап етіп алдыруға құқылы (ҚР АК 261 баптың 3 тармағы).

Егер мүлік сот шешімдерін атқару үшін белгіленген тәртіп бойынша сатылған болса ҚР АК 261 баптың 1 тармағында көрсетілген негіздер бойынша мүлікті талап етіп алдыруға жол берілмейді.

Ұсынушығаберілетін ақшаны, сондай-ақ бағалы қағаздардыадал иеленушіден талап етіп алдыруға болмайды.

Негаторлық талап дегеніміз – меншік иесінің өз құқықтарының бұзылуы иеліктен айыруға байланысты болмағанымен, оларды бұзудың қандайын болса да жоюды талап етуі. Мысалы, тұрғын үйінің терезесінен күн сәулесінің түсуіне мүмкіндік берметін кедергілерді жою жөніндегі меншік иесінің талабы сот қарауына алынады.

Тақырыпты пысықтау үшін қажетті сұрақтар:

1. Қандай жағдайларда мүлік ерлі-зайыптылардың ортақ меншігінде болмауы мүмкін?

2. Мүліктің ортақ бірлескен меншікте болу негіздері.

3. «Ортақ өгізден оңаша бұзау артық» дегенді қалай түсінесіз?

12 – тақырып: Мiндеттемелiк құқық

Міндеттемелік құқықтың ұғымы және жүйесі

Міндеттемелік құқық дегеніміз – мүлікті меншікке немесе уақытша пайдалануға беру, жұмыс орындау, қызмет атқару, зиян келтіру немесе негізсіз баюға байланысты туындайтын қатынастарды реттейтін азаматтық-құқықтық нормалардың жиынтығы.

Міндеттемелік құқық жүйесі:

жалпы бөлім – міндеттемелер және шарт туралы жалпы ережелерді қамтиды.

ерекше бөлім – міндеттемелердің кейбір түрлерін реттейді. Соның ішінде:

- мүлікті иеліктен шығару (сату, айырбастау, сыйға тарту т.б.) жөніндегі міндеттемелер

- мүлікті пайдалануға беру (жалдау, ссуда) жөніндегі міндеттемелер

- жұмыстарды орындау (мердігерлік) жөніндегі міндеттемелер

- қызмет көрсету (өтемелі қызмет, тасымалдау, факторинг, банктік қызмет, сақтау, тапсырма, комиссия, франчайзинг, сақтандыру т.б.) жөніндегі міндеттемелер

- интеллектуалдық қызмет нәтижелерін құру (жасау) және пайдалану (авторлық шарт, лицензиялық шарт т.б.) жөніндегі міндеттемелер

- зиян келтіру және негізсіз баю жөніндегі міндеттемелер

Міндеттеме дегеніміз– бір тарап - борышқордың екінші тарап - несие беруші пайдасына белгілі бір әрекетті (мүлікті беру, жұмысты орындау, қызметті атқару, ақшаны төлеу) жасауға немесе белгілі бір әрекетті жасаудан тартынуға міндеттенуін, ал несие беруші борышқордан өз міндеттерін орындауын талап ету құқығын қамтитын құқықтық қатынас.

Міндеттеме түрлері:

1) тараптардың құқықтары мен міндеттерінің арақатынасына қарай:

- біржақты міндеттемелер (бір тарапта тек қана құқық, ал екінші тарапта тек қана міндет болады. Мысалы, заем шарты);

- өзара міндеттемелер (әр тарап бір мезгілде құқықтарға да міндеттерге де ие болады);

2) Борышқор міндетінің анықталу дәрежесіне қарай:

- борышқордың нақты қатаң міндеті бар міндеттемелер

- баламалы міндеттемелер (борышқордың таңдауы бойынша міндеттеме жағдаяттарында көрсетілген әрекеттердің біреуін жасау арқылы орындау);

- факультативтік міндеттемелер (борышқор белгілі бір әрекетті жасауы тиіс, ал ол мүмкін болмаса, міндеттемемен көзделген басқа бір әрекетті жасауы);

3) Қатаң жеке сипаттағы міндеттемелерде тарапты алмастыруға жол берілмейді. (нақты анықталған адамның алименттік міндеттемесі, нақты бір адамның кітап жазып шығуы жөніндегі авторлық шарт т.б.);

4) Пайда болу негізі бойынша:

- шарттық, яғни шарттардан туындайтын міндеттемелер;

- шарттан тыс, яғни зиян келтіру немесе негізсіз баюдан туындайтын міндеттемелер;

- біржақты ерікті әрекеттерден туындайтын міндеттемелер (конкурстық /сыйақыға жария уәде беру, тендер, аукцион/, лотерея, тотализатор т.б.);

5) дербестік дәрежесіне қарай:

- басты (негізгі) міндеттеме;

- қосымша (акцессорлық), яғни негізгі міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету үшін жасалатын міндеттеме (айып төлеу, кепіл, кепілпұл т.б.).

Міндеттеменің пайда болу (туындау) негіздері – құқықтық нормалар міндеттемелік құқықтық қатынастардың орнатылуын (бекітілуін) байланыстыратын заңи фактілер.

Міндеттемелердің пайда болу негіздерінің түрлері:

 заңнамаға қайшы келмейтін шарттар және өзге де мәмілелер

 мемлекеттік органдардың актілері (мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын жай беру туралы шешім)

 сот шешімдері

 азамат немесе заңды тұлғаға зиян келтіру

 негізсіз баю, яғни заңнамамен немесе мәмілелемен бекітілген негіздерсіз басқа тұлға есебінен мүлікті алу немесе үнемдеу

 азаматтар мен заңды тұлғалардың өзге де әрекеттері (басқаның мүддесіне тапсырмасыз іс-әрекет жасау)

 оқиға, онымен заң немесе басқа да құқықтық акт азаматтық-құқықтық салдардың туындауын байланыстырады (сақтандыру оқиғасының туындауы сақтандырушының сақтандыру төлемін төлеу міндетін туындатады)

Міндеттеменің субъектілері

- борышқор – міндетке ие тұлға

- несие беруші – құқыққа ие тұлға

- үшінші тұлғалар

Тараптары көп тұлғалардан тұратын міндеттеме дегеніміз – борышқор немесе несие беруші жағында бірнеше тұлға болатын міндеттеме.

Міндеттемедегі тұлғалар көптігінің түрлері:

 белсенді /автивті/ (несие беруші жағында бірнеше тұлғаның болуы)

 енжар /пассивті/ (борышқор жағында бірнеше тұлғаның болуы)

аралас

Көп тұлғалары бар міндеттемелердің түрлері:

үлестік

ортақтасқан

субсидиарлық

Регрестік міндеттеме – несие беруші борышқор үшін үшінші тұлғаға төлеген сомасын немесе берген мүлкін борышқордан талап ету жөніндегі міндеттеме. Мысалы, кепіл болушылықтағы міндеттеме бойынша кепіл болушы борышқор үшін үшінші тұлғаға төлеген ақша сомасын немесе берген мүлкін, борышқордан талап етуі.

үшінші жақтың пайдасына бағытталған міндеттемелер (әкесі баласының атына банкке баласының кәмелет жасқа жеткен кезде алатын жағдаятымен ақша сомасын банктік шартты салым шарты бойынша салуы)

Міндеттемедегі тұлғалардың ауыстырылуы. Міндеттемедегі несие берушіні ауыстыру – алғашқы несие берушінің орнына жаңа несие берушінің кіруі (болуы). Несие берушіні ауыстыру мына жағдайларда орын алуы мүмкін:

 әмбебап құқық қабылдаушылық - тұлғаның барлық құқықтары мен міндеттерінің екінші бір тұлғаға ауысуы (заңды тұлғаны қайта құру, мұрагерлік)

жеке (сингулярлық) құқық қабылдаушылық – нақты құқықтың бір тұлғадан екінші бір тұлғаға ауысуы. Жеке құқық қабылдаушылық мына негіздер бойынша:

- сот шешімі;

- кепіл болушы немесе кепіл беруші (салушы) борышқордың міндеттемесін орындауына байланысты, оған (кепіл болушы немесе кепіл берушіге) талап ету құқығы ауысады;

- суброгация жағдайында сақтандырушыға сақтанушының зиян келтірушіге қоятын талабы ауысады;

- талап ету құқығын беру;

- заңнамамен көзделген басқа да жағдайларда ауысуы мүмкін.

Қатаң жеке сипаттағы құқықтар (алимент алу немесе өмір, денсаулыққа келтірілген зиян орнын толтыру құқықтары) басқа тұлғаға ауыспайды.

Талап ету құқығын беру –нақты міндеттеме бойынша алғашқы несие берушінің талап ету құқығының жаңа несие берушіге ауысуы жөніндегі келісім. Талап ету құқығын беру нысаны алғашқы мәміле сияқты жасалады.

Талап ету құқығын берудің ерекшеліктері:

 егер заңмен немесе шартпен өзгеше көзделмесе, жаңа несие берушіге құқық сол көлемде және сондай жағдаяттармен (яғни, алғашқы несие берушіге тиесілі) ауысады;

 жалпы ереже бойынша борышқордың келісімі талап етілмейді, тек қана оны хабардар етеді;

 алғашқы несие беруші талаптың жарамсыздығы үшін ғана жауапты, ал борышқордың міндеттемені жаңа несие беруші алдында орындамағаны үшін жауап бермейді.

 егер несие берушінің тұлғалығы борышқор үшін маңызды болып табылса, борышқордың келісімінсіз талапты беруге болмайды

 талап ету құқығы заңнамаға (жеке сипаттағы құқықтар) немесе шартқа қайшы келетін болса, беруге болмайды.

Жеке сипатқа ие емес міндеттемедегі борышқорды ауыстыру жағдайлары:

 әмбебап құқық қабылдаушылық (бұл жағдайда, әдетте, несие беруші борышқордан міндеттемені мерзімінен бұрын орындауын, міндеттемені бұзуды және келтірілген залалды өтеуді талап етуге құқылы)

 борыштың ауысуы – нақты міндеттеме бойынша борыштың үшінші тұлғаға ауысуы жөніндегі борышқор мен үшінші тұлға арасындағы келісім. Борышқордың борышының басқа тұлғаға ауыстырылуына тек қана несие берушінің келісімімен ғана жол беріледі. Жаңа борышқор несие берушімен бастапқы борышқордың арасындағы қатынастарға негізделген қарсылықтарын несие берушінің талабына қарсы қоюға құқылы.

Тапсырмалар:

- «Міндеттеме» термині тек қана міндет жүктейтін болғандықтан пайда болды ма немесе оның басқа да ұғымы бар ма?

- Ортақтасқан міндеттеме мен субсидиарлық міндеттеменың айырмашылықтары неде?

- Деликтілік міндеттеме нені білдіреді және қандай қатынастарды қамтиды?

Міндеттемені орындау (ҚР АК 272-291 баптары)

Міндеттемені орындау ұғымы, қағидаттары, мерзімі, жері, әдістері

Міндеттемені орындау дегеніміз – борышқордың міндетін құрайтын әрекеттерді жасауы (мүлікті беруі, қызметті көрсетуі, жұмысты орындауы) немесе міндеттеменің жаяғдаяттарымен қарастырылған нақты бір әрекеттерді жасаудан тыс қалуы (әрекеттерді жасамауы).

Міндеттемені орындау қағидаттары:

- міндеттемені тиісінше орындау қағидаты – міндеттеме және/немесе заңнама талаптарына сәйкес орындау;

- міндеттемені нақты (табиғи) орындау қағидаты – міндеттеме жағдаяттарымен қарастырылған әрекеттерді ғана борышқордың жасауы, яғни бұл міндеттемелерді залалдардың орнын толтыру немесе ақша сомасымен алмастырусыз орындау қажет. Міндеттеменің тиісінше орындалмауы (залал орны толтырылып және айып төленсе де) борышқорды міндеттемені нақты орындаудан босатпайды.

- заңнамамен қарастырылған жағдайлардан өзге, міндеттемені орындаудан біржақты бас тартуға және оның шарттарын біржақты өзгертуге жол бермеу қағидаты.

Міндеттемені бөлшектеп орындау:

Егер міндеттеме шарттарында, заңдарда өзгеше белгіленбесе немесе іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтардан немесе міндеттеме мәнінен өзгеше туындамаса, несие беруші міндеттемені бөлшектеп орындауды қабылдамауға құқылы.

Міндеттемені бірқалыпты орындау жөніндегі талаптар:

Ұзақ мерзімде орындалатын болып есептелген міндеттемелер, егер заңдарда немесе міндеттеме шарттарында өзгеше көзделмесе, не міндеттеме мәнінен немесе іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтардан туындамаса, бірқалыпты, міндеттеменің осы түрі үшін ақылға қонымды кезеңдерде (күн, онкүндік, ай, тоқсан және т.б.) орындалуға тиіс.

Міндеттемені орындау мерзімі – егер міндеттемеде ол орындалатын күн немесе ол орындауға тиісті уақыт кезеңі көзделсе немесе анықтауға мүмкіндік берсе, міндеттеме сол күні немесе тиісінше сол кезең ішінде кез келген уақытта орындалуға тиіс.

Міндеттемеде ол орындалатын мерзім көзделмесе және бұл мерзімді анқытауға мүмкіндік беретін шарттар болмаса, ол міндеттеме пайда болғаннан кейін ақылға қонымды мерзімде орындалуға тиіс.

Ақылға қонымды мерзімде орындалмаған, сол сияқты орындалу мерзімі талап етілетін кезбен белгіленген міндеттеменің егер заңдардан, міндеттеме шарттарынан, іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтардан немесе міндеттеме мәнінен басқа мерзімде орындау міндеті туындамаса, борышқор несие беруші оның орындалуын талап еткен күннен бастап жеті күн мерзімде орындауға міндетті.

Міндеттемені мерзімінен бұрын орындау.

Егер заңдарда немесе міндеттеме шарттарында өзгеше көзделмесе, және оның мәнінен туындамаса, борышқор міндеттемені мерзіміне дейін орындауға құқылы.

Кәсіпкерлік қызметке байланысты міндеттемелерді мерзімінен бұрын орындау мүмкіндігі заңдарда немесе міндеттеме шарттарында көзделген, не іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтардан немесе міндеттеменің мәнінен туындаған реттерде ғана жол беріледі.

Міндеттеме орындалатын жер. Егер міндеттеме орындалатын жер заңдарда немесе оның шарттарында белгіленбесе немесе міндеттеме мәнінен немесе іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтардан көрінбесе, ол:

1) міндеттеме бойынша қозғалмайтын мүлікті беру – мүлік орналасқан жерде;

2) міндеттеме бойынша тауарды немесе өзге де мүлікті тасымалдауды пайдалана отырып беру мүлікті несие берушіге жеткізу үшін оны бірінші тасымалдаушыға тапсыратын жерде;

3) кәсіпкердің басқа міндеттемелері бойынша тауар немесе өзге де мүлікті беру егер бұл жер міндеттеме пайда болған кезде несие берушіге белгілі болса, – мүлік дайындалған немесе сақталатын жерде;

4) ақшалай міндеттеме бойынша – несие берушінің міндеттеме пайда болған кездегі тұрғылықты/орналасқан жерінде;

5) басқа да барлық міндеттемелер бойынша – борышқордың тұрғылықты/орналасқан жерінде орындалуға тиіс.

Ақшалай міндеттеме:

- ҚР аумағындағы ақшалай міндеттемелер теңгемен жүргізілуге тиіс.

- Есеп айырысуда шетел валютасын пайдалануға ҚР-ның заң актілерінде көзделген реттер мен жағдайларда және тәртіпке сәйкес жол беріледі.

- ұзақ мерзімді міндеттемелерде тараптар шарттарда төлемді индекстеуді қарастыруы мүмкін.

Тапсырмалар:

- Міндеттемені жүзеге асыру мен орындау ұғымдарының арқатынасы қандай?

- Міндеттемні орындаудың қағидаттарын атыңыз.

- Міндеттеме орындалатын жер қалай анықталады?

Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету (ҚР АК 292-348 баптары)

Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістерінің ұғымы, белгілері

Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістері – борышқордың міндеттемені орындамаған немесе тиісінше орындамаған ретте оны орындауға ынталандыратын, итермелейтін, мәжбүр ететін, ал несие берушіні қосымша құқықтармен қамтамасыз ететін заңнама немесе шартпен қарастырылған арнайы шаралар.

Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістерінің белгілері:

- мүліктік сипатқа ие;

- несие берушінің мүддесін қамтамасыз етеді және міндеттемені орындауға бағытталған;

- бұл әдістер заң немесе тараптардың келісімі негізінде бекітіледі;

- негізгі міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ететіндіктен, қосымша (акцессорлық) сипатқа ие. Сол себептен де негізгі міндеттеменің тоқтатылуы немесе жарамсыз болуы оның орындалуын қамтамасыз ететін қосымша міндеттемені де тоқтатады немесе жарамсыз етеді;

- өндіріп алу мүмкін болатын борышқор мүлкінің бар, жоғына қарамастан қолданылады.

Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістерінің түрлері

Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістерінің түрлері: айып төлеу, кепіл, кепілдік, кепіл болушылық, кепілпұл, борышқордың мүлкін алып (ұстап) қалу, заңнама немесе шартпен қарастырылған басқа да әдістер.

Айып төлеу – борышқор міндеттемесін толықтай немесе ішінара орындамаған ретте, атап айтқанда, орындау мерзімін өткізіп алған ретте несие берушіге төлеуге міндетті болатын заңнамамен немесе шартпен белгіленген ақша сомасы айып төлеу (айыппұл, өсім) деп танылады. Айып төлеу туралы талап бойынша несие беруші оған келтірілген залалдарды дәлелдеуге міндетті емес.

Айып төлеудің ерекшеліктері:

- міндеттеме пайда болған сәттен-ақ айып төлеудің мөлшері тараптарға белгілі болады;

- несие берушіге шынайы залал келтірілді ме жоқ па, оған қарамастан міндеттеменің бұзылғаны үшін-ақ айып төлеу өндіріледі;

- заңнамада көзделген шектеулерден басқа, айып төлеудің мөлшерін, шарттықтарын және өндіріп алу тәртібін тараптардың дербес белгілеу мүмкіндігі;

- айып төлеу туралы келісім, негізгі міндеттеменің нысанына қарамастан, жазбаша түрде жасалуға тиіс. Жазбаша нысанның сақталмауы айып төлеу туралы келісімнің жарамсыздығына әкеліп соқтырады;

- айып төлеудің мөлшері міндеттемені бұзу салдарына сәйкес келмейтін болса, сот оның мөлшерін азайтуға құқылы;

- айып төлеу – азаматтық-құқықтық жауапкершілік шарасы болып табылады.

Айып төлеудің түрлері:

Айып төлеуді анықтаудың (бекітудің) қайнар көзі бойынша:

- келісімді айып төлеу;

- заңды айып төлеу – несие беруші тараптардың келісімінде айып төлеу міндеті көзделген-көзделмегеніне қарамастан, заңдарда белгіленген айып төлеуді талап етуге құқылы.

Залалдарды өндіріп алу арақатынасына байланысты:

• сынақтық – айып төлеумен қамтылмаған залалдар өтеледі;

• айыппұлдық – айып төлеудің сыртында залалдар толық мөлшерде өндіріледі;

• баламалы – несие берушінің қалауы бойынша залалдар немесе айып төлеу өндіріледі;

• айрықша – залалдар емес, тек қана айып төлеу өндіріледі.

Кепіл дегеніміз – борышқор кепілмен қамтамасыз еткен міндеттемені орындамаған ретте міндеттемеге сәйкес несие берушінің (кепіл ұстаушының) кепілге салынған мүлік құнынан өзіне тиесіліні өндіріп алуға құқығы болатын міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдісі.

Кепіл шартқа сәйкес немесе заңнама негізінде пайда болады.

Кепіл мәні (нысанасы) ретінде:

- кез-келген мүлік (зат); ақша; мүліктік құқықтар бола алады.

Кепіл құқығы болашақта кепілге салушының меншігіне немесе шаруашылық иелігіне түсетін мүлікке шарт бойынша қолданылуы мүмкін.

Мүліктің, соның ішінде азаматтардың ақы өндіріп алуға жол берілмейтін мүлкінің жеке түрлерін кепілге салу заң актілерімен (ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексімен белгіленген) тыйым салынуы немесе шектелуі мүмкін.

Кепіл мәні (нысанасы) болып табылатын ақша банкке орналастырылады.

Кепіл мәні (нысанасы) бола алмайтын заттар, құқықтар:

- азаматтық айналымнан алынып тасталған заттар;

- несие берушінің жеке басымен тығыз байланысты талаптар (алименттер, өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар);

- заңнамамен басқа тұлғаға беруге тиым салынған өзге де құқықтар (үйлену т.б. құқықтары).

Кепіл түрлері:

- ипотека – кепілге салынған мүлік кепіл салушының немесе үшінші бір тұлғаның иеленуі мен пайдалануында қалатын кепіл түрі. Кәсіпорындар, құрылыстар, үйлер, пәтерлер, ғимараттар, көлік құралдары, ғарыш объектілері, айналымдағы тауарлар және азаматтық айналымнан алынбаған басқа да мүлік ипотека мәні бола алады.

- кепілзат – кепілге салынған мүлікті кепіл беруші (салушы) кепіл ұстаушының иеленуіне беретін кепіл түрі. Кепіл ұстаушының келісімімен кепілге салынған зат (мүлік) кепіл ұстаушының құлпы салынып, мөрі басылып, кепіл салушыда қалдырылуы мүмкін. Кепілге салынған мүлікке кепілді куәландыратын белгілер салынып (анық кепіл), кепіл берушінің иеленуінде қалдырылуы мүмкін.

- мүліктік құқықтар кепілі - кепіл нысанасы ретінде кәсіпорындарды, құрылыстарды, үйлерді, ғимараттарды жалға беру құқығы, шаруашылық серіктестік мүлкіндегі үлеске құқық, борыштық талап қою, авторлық, өнертапқыштық және өзге мүліктік құқықтар болуы мүмкін. Жер учаскесіне құқықтарды, сондай-ақ өзге табиғи ресурстарға құқықтарды кепілге беруге заңнамада белгіленген шектер мен ережелер бойынша жол беріледі.

Мерзімді құқық оның әрекет жасау мерзімі біткенге дейін ғана кепіл мәні бола алады.

Кепіл құқығының борышқоры кепіл туралы хабардар болуға тиіс.

Бағалы қағазбен куәландырылған мүліктік құқықты кепілге берген кезде, егер шартта өзгеше көзделмесе, ол кепіл ұстаушыға беріледі немесе банкке орналастырылады.

Егер шартта өзгеше белгіленбесе, кепіл мәні болып табылатын ақша банкке орналастырылады. Осы ақшы үшін есептелетін сыйақы (мүдде) кепіл берушіге тиесілі болады.

Кепіл қатынастарының тараптары:

- кепіл беруші – борышқор немесе үшінші бір тұлға; Кепілге салынатын құқыққа ие тұлға құқықты кепілге беруші бола алады. Жалға беру құқығын немесе бөтен тұлғаның затына құқықты оны меншік иесінің немесе заттық құқық иесінің келісімінсіз кепілге салуға жол берілмейді.

- кепіл ұстаушы – міндеттемедегі борышқорға қарсы несие беруші.

Кепілді тоқтату. Кепіл:

1) кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемелер тоқтатылғанда;

2) кепілге салынған мүліктің жоғалу немесе бүліну қаупі туындаса, кепіл ұстаушы өз міндеттерін өрескел бұзған жағдайда, кепіл беруші кепілдің мерзімінен бұрын тоқтатылуын талап етуге құқылы;

3) кепілге салынған мүлік жойылса немесе бүлінсе не оған меншік құқығы немесе шаруашылық жүргізу құқығы заң актілерінде белгіленген негіздер бойынша тоқтатылса, кепілге салынған құқық толтатылған реттерде;

4) кепілге салынған мүлікті жария саудаға салып сатқан ретте, сондай-ақ оны сату мүмкіндігі болмаған ретте тоқтатылады;

Кепілдің тоқтатылғаны туралы кепіл шарты тіркелген реестрде белгі соғылуға тиіс.

Кепілдік – кепілдік беруші, заң актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, басқа тараптың (борышқордың) несие берушісі алдында борышқор міндеттемесінің орындалуына толық немесе борышқормен ортақтасып ішінара жауап беруге міндеттенуі жөніндегі міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдісі.

Егер кепілдік шартында өзгеше белгіленбесе, бірлесіп кепілдік берген тұлғалар, несие беруші алдында ортақтасып жауап береді.

Кепілдік шарты болашақта туындайтын міндеттемені қамтамасыз ету үшін де жасалуы мүмкін.

Кепіл болушылық – кепіл болушы басқа тараптың (борышқордың) несие берушісі алдында борышқордың міндеттемесінің орындалуына толық немесе ішінара қосымша (қосалқы) жауап беруге міндеттенуі жөніндегі міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдісі.

Кепіл болушылық пен кепілдік шарттарының негізінде кепілдік және кепіл болушылық пайда болады. Кепілдікті қолдану заңмен белгіленуі мүмкін.

Кепіл болушылық пен кепілдік шарттары жазбаша нысанда жасалуға тиіс. Жазбаша нысанның сақталмауы олардың жарамсыздығына әкеп соқтырады.

Кепілдік берушінің және кепіл болушының жауапкершілігі:

Кепілдік және кепіл болушылық, егер шартта өзгеше белгіленбесе, тек заңды талапты ғана қамтамасыз етеді. Кепілдік беруші мен кепіл болушы, егер олар әрекет қабілетсіздігі туралы өздеріне күні бұрын белгілі болған борышқорға кепіл болса, ал несие беруші бұл мән-жайды білмесе, жауапкершіліктен босатылмайды.

Кепілдік беруші несие беруші алдында, егер кепілдік шартында өзгеше белгіленбесе, борышқор сияқты айыпақы, сыйақы (мүдде) төлеуді қоса алғанда, борышты өндіріп алу жөніндегі сот шығындарын және борышқордың міндеттемені орындамауы немесе тиісінше орындамауы салдарынан туындаған несие берушінің басқа да зияндарын төлеуде тап сондай көлемде жауап береді.

Кепіл болушы несие беруші алдында, егер кепіл болушылық шарттарында өзгеше көзделмесе, кепіл болушылықта көрсетілген сома шегінде жауапты болады.

Кепілдік және кепіл болушылықтың тоқтатылуы:

Кепілдік және кепіл болушылық өздері қамтамасыз еткен міндеттеменің тоқтатылуымен бірге, сондай-ақ осы міндеттеме кепілдік беруші мен кепіл болушының жауапкершілігін олардың келісімінсіз арттыруға өзге де қолайсыз салдарға әкеліп соқтыратындай өзгерген жағдайда, тоқтатылады.

Кепілдік және кепіл болушылық, егер кепілдік беруші мен кепіл болушы несие берушіге жаңа борышқор үшін жауап беруге келісім бермесе, кепілдіктен немесе кепіл болушылықпен қамтамасыз етілген міндеттеме жөніндегі борышты басқа тарапқа ауыстырумен тоқтатылады.

Егер қамтамасыз етілген міндеттемені орындау мерзімінің басталуына қарай борышқор немесе кепілдік беруші мен кепіл болушы ұсынған тиісті дәрежедегі орындауды қабылдаудан несие беруші бас тартса кепілдік және кепіл болушылық тоқтатылады.

Кепілдік және кепіл болушылыққа қатысты шарттарда көрсетілген мерзім біткен кезде тоқтатылады. Егер мұндай мерзім көрсетілмесе, міндеттемені орындау мерзімі басталған күннен бастап бір жыл ішінде несеие беруші кепілдік беруші немесе кепіл болушыға қуыным жасамаса, ол тоқталады. Негізгі міндеттеменің орындалу мерзімі көрсетілмеген және белгілеуге болмайтын немесе талап етуімен белгіленген кезде, несие беруші кепілдік беруші немесе кепіл болушыға тиісті шарт жасалған күннен бастап екі жыл ішінде қуыным жасамаса, егер заң актілерінде өзгеше көзделмесе, кепілдік және кепіл болушылық тоқтатылады.

Кепілпұл – уағдаласушы тараптардың біреуінің шарт бойынша өзінен алынатын төлемнің есебінен екінші тарапқа және шарт жасау мен орындауды қамтамасыз етуге берілетін ақшалай сома кепілпұл деп танылады.

Кепілпұл жазбаша нысанда жасалуы тиіс. Бұл ереже негізгі міндеттеме нотариалдық жолмен куәландыруға тиіс болатын жағдайда да қолданылады. Келісімнің жазбаша нысанда жасалуын сақтамау кепілпұл келісімін жарамсыз деп тануға әкеліп соқтырады.

Міндеттеменің орындалуы басталғанға дейін тараптардың келісімі бойынша не олардың кінәсінсіз-ақ оны орындаудың мүмкіндігі болмауы салдарынан тоқтатылған жағдайда, кепілпұл қайтарылуға тиіс.

Егер міндеттеменің орындалмауына кепілпұл берген тарап жауапты болса, ол екінші тарапта қалады, ал егер кепілпұл алған тарап жауапты болса, ол екінші тарапқа кепілпұлдың екі еселенген сомасын төлеуге міндетті. Оның үстіне шартта өзгеше көзделмегендіктен, міндеттеменің орындалмауына жауапты тарап екінші тарапқа кепілпұл сомасын ескере отырып, шеккен залалдың орнын толтыруға міндетті.

Борышқордың мүлкін алып қалу – несие беруші борышқорға немесе ол көрсеткен үшінші тұлғаға тиесілі мүлікті борышқор өз міндеттемесін орындаған уақытқа дейін ұстап қалуға құқылы болатын міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдісі.

Тапсырмалар:

1. Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету дегенді қалай түсінесіз?

2. Кепіл, кепіл болушылық, кепілдік, кепілпұл арақатынасы мен айырмашылықтары неде?

3. Айып төлеу түрлерін атаңыз.

4. Мүліктік құқықтар кепілін түсіндіріңіз.